సమయేన ప్రదద్యాం తే కన్యామహమిమాం నృప। న హి మే త్వత్సమః కశ్చిద్వరో జాతు భవిష్యతి
"ప్రమాణం చేస్తేనే ఈ అమ్మాయిని నీకు ఇస్తాను రాజా. నీకు సమానమైన వరుడు ఎప్పుడూ దొరకడు."
శ్రుత్వా తవ వరం దాశ వ్యవస్యేయమహం తవ। దాతవ్యం చేత్ప్రదాస్యామి న త్వదేయం కథంచన
"నీ కోరిక విన్నాను దాశా. నేను ఆలోచించి నిర్ణయం తీసుకుంటాను. ఇవ్వదగినదైతే ఇస్తాను, లేకపోతే ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ ఇవ్వను."
అస్యాం జాయేత యః పుత్రః స రాజా పృథివీపతే। త్వదూర్ధ్వమభిషేక్తవ్యో నాన్యః కశ్చన పార్థివ
"ఈ అమ్మాయికి పుట్టే కుమారుడే నీ తర్వాత రాజుగా అభిషేకించాలి. ఇంకెవరూ కాదు రాజా."
నాకామయత తం దాతుం వరం దాశాయ శాన్తనుః। శరీరజేన తీవ్రేణ దహ్యమానోఽపి భారత
శాంతనువు తన శరీర కోరిక ఎంతగా వేధించినా, ఆ వరాన్ని దాశునికి ఇవ్వాలని ఇష్టపడలేదు, ఓ భారతా.
స చిన్తయన్నేవ తదా దాశకన్యాం మహీపతిః। ప్రత్యయాద్ధాస్తినపురం కామోపహతచేతనః
దాశుని కుమార్తెను గురించి ఆలోచిస్తూ, కోరికతో మనసు మునిగిపోయిన ఆ రాజు హస్తినపురానికి తిరిగి వచ్చాడు.
తతః కదాచిచ్ఛోచన్తం శాన్తనుం ధ్యానమాస్థితమ్। పుత్రో దేవవ్రతోఽభ్యేత్య పితరం వాక్యమబ్రవీత్
ఒకసారి శాంతనువు దుఃఖంతో ధ్యానంలో కూర్చున్నప్పుడు, అతని కుమారుడు దేవవ్రతుడు వచ్చి తన తండ్రిని అడిగాడు.
సర్వతో భవతః క్షేమం విధేయాః సర్వపార్థివాః। తత్కిమర్థమిహాభీక్ష్ణం పరిశోచసి దుఃఖితః
ప్రపంచంలోని అన్ని రాజులు నీకు విధేయులుగా ఉన్నారు, నీకు ఎక్కడా కూడా భయం లేదు. అయినా నీవు ఎందుకు ఇంతగా బాధపడుతూ, మళ్లీ మళ్లీ విచారిస్తున్నావు?
ధ్యాయన్నివ చ మాం రాజన్నాభిభాషసి కించన। న చాశ్వేన వినిర్యాసి వివర్ణో హరిణః కృశః
ఓ రాజా, నీవు నన్ను చూసి ఏమీ మాట్లాడటం లేదు, ఎప్పుడూ ఆలోచనల్లో మునిగిపోయినట్టు ఉన్నావు. గుర్రంతో బయటకూ వెళ్ళడం లేదు, నీ ముఖంలో రంగు తగ్గిపోయింది, జింకలా క్షీణించిపోయావు.
వ్యాధిమిచ్ఛామి తే జ్ఞాతుం ప్రతికుర్యాం హి తత్ర వై
నీకు ఏ బాధ ఉందో తెలుసుకోవాలని నాకు ఉంది, అప్పుడు దానికి తగినట్టు నేను సహాయం చేయగలను.
వివర్తుం నాశకత్తస్మై పితా పుత్రస్య శాన్తనుః।' ఏవముక్తః స పుత్రేణ శాన్తనుః ప్రత్యభాషత
తన కుమారుని ప్రశ్నకు తండ్రైన శాంతను వెంటనే సమాధానం చెప్పలేకపోయాడు. కానీ కుమారుడు ఇలా అడిగిన తర్వాత శాంతను మాట్లాడాడు.
అసంశయం ధ్యానపరో యథా వత్స తథా శృణు। అపత్యం నస్త్వమేవైకః కులే మహతి భారత
నిస్సందేహంగా నేను ఆలోచనల్లో మునిగిపోయాను, బిడ్డా. ఎందుకు అని నీవు విను. ఈ గొప్ప వంశంలో నీవే నాకు ఒక్కగానొక్క సంతానం, ఓ భారతా.
శస్త్రనిత్యశ్చ సతతం పౌరుషే పర్యవస్థితః। అనిత్యతాం చ లోకానామనుశోచామి పుత్రక
నీవు ఎప్పుడూ ఆయుధ సాధనలో నిపుణుడవు, ధైర్యంలో నిలబడేవాడవు. కానీ, బిడ్డా, ఈ లోకాలు నశించిపోతాయనే ఆలోచన నన్ను బాధిస్తోంది.
కథంచిత్తవ గాఙ్గేయ విపత్తౌ నాస్తి నః కులమ్। అసంశయం త్వమేవైకః శతాదపి వరః సుతః
ఓ గంగా కుమారా, నీకు ఏదైనా అపాయం జరిగినా మన వంశం అంతమవుతుంది. నిస్సందేహంగా నీవొక్కడే వంద మంది కుమారులకన్నా మిన్నవు.
న చాప్యహం వృథా భూయో దారాన్కర్తుమిహోత్సహే। సంతానస్యావినాశాయ కామయే భద్రమస్తు తే
నేను మళ్లీ వృథాగా పెళ్లి చేసుకోవాలని కూడా ఆసక్తి చూపడం లేదు. మన వంశం నిలబడాలని మాత్రమే కోరుకుంటున్నాను. నీకు మంగళం కలగాలి.
అనపత్యతైకపుత్రత్వమిత్యాహుర్ధర్మవాదినః। `చక్షురేకం చ పుత్రశ్చ అస్తి నాస్తి చ భారత। చక్షుర్నాశే తనోర్నాశః పుత్రనాశే కులక్షయః
ధర్మాన్ని పాటించే వారు, సంతానం లేకపోవడం లేదా ఒక్క కుమారుడే ఉండడం రెండూ ఒకటే అంటారు. కన్ను, కుమారుడు రెండూ ఒక్కటే — ఉన్నా లేకపోయినా. కన్ను పోతే శరీరం నశిస్తుంది, కుమారుడు పోతే వంశం నశిస్తుంది, ఓ భారతా.
అగ్నిహోత్రం త్రయీ విద్యా యజ్ఞాశ్చ సహదక్షిణాః। సర్వాణ్యేతాన్యపత్యస్య కలాం నార్హన్తి షోడశీమ్
అగ్నిహోత్రం, మూడు వేదాలు, దక్షిణతో కూడిన యజ్ఞాలు — ఇవన్నీ కలిపినా సంతానం కలిగిన ఆనందానికి పదహారవంతు కూడా సరిపోవు.
ఏవమేతన్మనుష్యేషు తచ్చ సర్వం ప్రజాస్వితి। యదపత్యం మహాప్రాజ్ఞ తత్ర మే నాస్తి సంశయః
మనుషులలో అలాగే అన్ని జీవుల్లో కూడా ఇదే విషయం వర్తిస్తుంది. ఓ మహాబుద్ధి, సంతానం విలువపై నాకు ఎలాంటి సందేహం లేదు.
అపత్యేనానృణో లోకే పితౄణాం నాస్తి సంశయః।' ఏషా త్రయీ పురాణానాం దేవతానాం చ శాశ్వతీ
సంతానం వల్లే పితృ ఋణం తీరుతుంది — దీనిలో ఎలాంటి సందేహం లేదు. ఇది పురాతనులకు, దేవతలకు శాశ్వతమైన మూడు విధులలో ఒకటి.
అపత్యం కర్మ విద్యా చ త్రీణి జ్యోతీంషి భారత
సంతానం, కర్మ, విద్య — ఇవే మూడు దీపాలు, ఓ భారతా.
త్వం చ శూరః సదాఽమర్షీ శస్త్రనిత్యశ్చ భారత। నాన్యత్ర యుద్ధాత్తస్మాత్తే నిధనం విద్యతే క్వచిత్
నీవు ధైర్యవంతుడవు, ఎప్పుడూ ఓర్పు లేని వాడవు, ఆయుధ సాధనలో నిత్యం నిపుణుడవు, ఓ భారతా. యుద్ధం తప్ప నీకు మరణం ఎక్కడా లేదు.
సోఽస్మి సంశయమాపన్నస్త్వయి శాన్తే కథం భవేత్। ఇతి తే కారణం తాత దుఃఖస్యోక్తమశేషతః
అందుకే, నీలో శాంతి ఎలా కలుగుతుందో నాకు సందేహంగా ఉంది. ఇదే నా బాధకు కారణమని నీకు పూర్తిగా చెప్పాను, బిడ్డా.
తతస్తత్కారణం రాజ్ఞో జ్ఞాత్వా సర్వమశేషతః। దేవవ్రతో మహాబుద్ధిః ప్రజ్ఞయా చాన్వచిన్తయత్
రాజు బాధకు కారణం మొత్తం తెలుసుకున్న దేవవ్రతుడు, గొప్ప తెలివితో ఆ విషయాన్ని లోతుగా ఆలోచించాడు.
అపత్యఫలసంయుక్తమేతచ్ఛ్రుత్వా పితుర్వచః। సూతం భూయోఽపి సంతప్త ఆహ్వయామాస వై పితుః
తండ్రి మాటల్లో సంతానం గురించి వచ్చిన బాధను విని, మనసు కలత చెందిన దేవవ్రతుడు మళ్లీ తన తండ్రి రథసారథిని పిలిపించాడు.
సూతస్తు కురుముఖ్యస్య ఉపయాతస్తదాజ్ఞయా। తమువాచ మహాప్రాజ్ఞో భీష్మో వై సారథిం పితుః
కురువంశంలో ప్రముఖుడైన దేవవ్రతుని ఆజ్ఞతో రథసారథి వచ్చాడు. అప్పుడు భీష్ముడు, తన తండ్రి రథసారథిని ఇలా అడిగాడు.
త్వం సారథే పితుర్మహ్యం సఖాసి రథధూర్గతః। అపి జానాసి యది వై కస్యాం భావో నృపస్య తు
నీవు నా తండ్రికి రథసారధి, నాకు స్నేహితుడవు, రథాన్ని నడిపే నైపుణ్యం నీకు తెలుసు. రాజు మనసు ఎవరిపట్ల ఉందో నీకు తెలిసి ఉంటే నిజంగా చెప్పు.
దాశకన్యా కురుశ్రేష్ఠ తత్ర భావః పితుర్గతః
కురువంశంలో శ్రేష్ఠుడవు, రాజు మనసు ఆ దాసుని కుమార్తె పట్లే ఉంది.
వృతః స నరదేవేన తదా వచనమబ్రవీత్। యోఽస్యాం పుమాన్భవేజ్జాతః స రాజా త్వదనన్తరమ్
రాజు ఆమెను కోరగా, అతను ఇలా అన్నాడు: 'ఆమెకు పుట్టే కుమారుడు నీ తరువాత రాజు అవుతాడు.'
నాకామయత తం దాతుం పితా తవ వరం తదా। స చాపి నిశ్చయస్తస్య న చ దద్యాం తతోఽన్యథా
ఆ సమయంలో నీ తండ్రికి ఆ వరం ఇవ్వాలనే మనసు లేదు; కానీ తన నిర్ణయాన్ని మార్చుకోలేదు, వేరే షరతులతో ఆమెను ఇవ్వడాన్ని ఒప్పుకోలేదు.
తతః స పితురాజ్ఞాయ మతం సమ్యగవేక్ష్య చ। జ్ఞాత్వా చ మానసం పుత్రః ప్రయయౌ యమునాం ప్రతి
తండ్రి ఆజ్ఞను తెలుసుకుని, ఆయన మనసు తెలుసుకుని, తన మనసులో ఆలోచించి, కుమారుడు యమునా వైపు బయలుదేరాడు.
క్షత్రియైః సహ ధర్మాత్మా పురాణైర్ధర్మచారిభిః। ఉచ్చైశ్శ్రవసమాగమ్య కన్యాం వవ్రే పితుః స్వయమ్
ధర్మాన్ని పాటించే పురాతన క్షత్రియులతో కలిసి, ఉచ్చైశ్రవసుని దగ్గరికి వెళ్లి, తన తండ్రికోసం ఆ యువతిని అడిగాడు.