రాష్ట్రం చ రఞ్జయామాస వృత్తేన భరతర్షభ। స తథా సహ పుత్రేణ రమమాణో మహీపతిః
భారత వంశంలో శ్రేష్ఠుడా, ఆ రాజు తన ప్రవర్తనతో రాజ్యాన్ని సంతోషపరిచాడు. కుమారుడితో కలిసి ఆనందంగా గడిపాడు.
వర్తయామాస వర్షాణి చత్వార్యమితవిక్రమః। స కదాచిద్వనం యాతో యమునామభితో నదీమ్
అతడు తన శక్తిని అదుపులో ఉంచుకుంటూ నాలుగు సంవత్సరాలు గడిపాడు. ఒకసారి యమునా నదికి దగ్గరగా ఉన్న అడవికి వెళ్ళాడు.
మహీపతిరనిర్దేశ్యమాజిఘ్రద్గన్ధముత్తమమ్। తస్య ప్రభవమన్విచ్ఛన్విచచార సమన్తతః
ఆ రాజు చెప్పలేని గొప్ప సువాసనను గమనించాడు. ఆ సువాసన ఎక్కడి నుంచి వస్తుందో తెలుసుకోవాలని చుట్టూ తిరిగాడు.
స దదర్శ తదా కన్యాం దాశానాం దేవరూపిణీమ్। తామపృచ్ఛత్స దృష్ట్వైవ కన్యామసితలోచనామ్
ఆ సమయంలో అతడు దేవతలవంటి రూపం గల దాశ కులానికి చెందిన ఒక యువతిని చూశాడు. ఆమెను చూసి, ఆ నల్లని కళ్ల యువతిని అడిగాడు.
కస్య త్వమసి కా చాసి కిం చ భీరు చికీర్షసి। సాఽబ్రవీద్దాశకన్యాఽస్మి ధర్మార్థం వాహయే తరిమ్
"నువ్వెవరి అమ్మాయి? నువ్వు ఎవరు? భయపడే వాడివి, ఏం చేయాలని అనుకుంటున్నావు?" అని అడిగాడు. ఆమె, "నేను దాశుని కుమార్తెను. ధర్మార్థం కోసం, జీవనోపాధి కోసం జనాలను నదికి ఆపక్క దించుతాను," అని సమాధానం చెప్పింది.
పితుర్నియోగాద్భద్రం తే దాశరాజ్ఞో మహాత్మనః। రూపమాధుర్యగన్ధైస్తాం సంయుక్తాం దేవరూపిణీమ్
"నా తండ్రి, దాశుల రాజు, మహాత్ముడు ఆజ్ఞతోనే నేను ఇలా చేస్తున్నాను," అని ఆ అందమైన రూపం, మాధుర్యం, సువాసన కలిగిన దేవతాసదృశురాలు చెప్పింది.
సమీక్ష్య రాజా దాశేయీం కామయామాస శాన్తనుః। స గత్వా పితరం తస్యా వరయామాస తాం తదా
దాశుని కుమార్తెను చూసి రాజు శాంతనువు ఆమెను కోరుకున్నాడు. వెంటనే ఆమె తండ్రి వద్దకు వెళ్లి పెండ్లి కోసం అడిగాడు.
పర్యపృచ్ఛత్తతస్తస్యాః పితరం సోత్మకారణాత్। స చ తం ప్రత్యువాచేదం దాశరాజో మహీపతిమ్
తన కుమారుని కోసం ఆమె తండ్రిని అడిగాడు. దాశుల రాజు ఆ మహారాజుకు ఇలా సమాధానం చెప్పాడు.
జాతమాత్రైవ మే దేయా వరాయ వరవర్ణినీ। హృది కామస్తు మే కశ్చిత్తం నిబోధ జనేశ్వర
"నా కుమార్తె దేవతలవంటి రూపం కలది. పుట్టిన వెంటనే మంచి వరుణికి ఇచ్చేయాలి. రాజా, నా మనసులో ఉన్న కోరికను విను."
యదీమాం ధర్మపత్నీం త్వం మత్తః ప్రార్థయసేఽనఘ। సత్యవాగసి సత్యేన సమయం కురు మే తతః
"పాపాన్ని లేని వాడవు, నువ్వు నిజాయితీగా ఈ అమ్మాయిని నా దగ్గర నుంచి ధర్మపత్నిగా కోరుకుంటే, నిజం మీద ప్రమాణం చేసి నాకు మాటివ్వు."
సమయేన ప్రదద్యాం తే కన్యామహమిమాం నృప। న హి మే త్వత్సమః కశ్చిద్వరో జాతు భవిష్యతి
"ప్రమాణం చేస్తేనే ఈ అమ్మాయిని నీకు ఇస్తాను రాజా. నీకు సమానమైన వరుడు ఎప్పుడూ దొరకడు."
శ్రుత్వా తవ వరం దాశ వ్యవస్యేయమహం తవ। దాతవ్యం చేత్ప్రదాస్యామి న త్వదేయం కథంచన
"నీ కోరిక విన్నాను దాశా. నేను ఆలోచించి నిర్ణయం తీసుకుంటాను. ఇవ్వదగినదైతే ఇస్తాను, లేకపోతే ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ ఇవ్వను."
అస్యాం జాయేత యః పుత్రః స రాజా పృథివీపతే। త్వదూర్ధ్వమభిషేక్తవ్యో నాన్యః కశ్చన పార్థివ
"ఈ అమ్మాయికి పుట్టే కుమారుడే నీ తర్వాత రాజుగా అభిషేకించాలి. ఇంకెవరూ కాదు రాజా."
నాకామయత తం దాతుం వరం దాశాయ శాన్తనుః। శరీరజేన తీవ్రేణ దహ్యమానోఽపి భారత
శాంతనువు తన శరీర కోరిక ఎంతగా వేధించినా, ఆ వరాన్ని దాశునికి ఇవ్వాలని ఇష్టపడలేదు, ఓ భారతా.
స చిన్తయన్నేవ తదా దాశకన్యాం మహీపతిః। ప్రత్యయాద్ధాస్తినపురం కామోపహతచేతనః
దాశుని కుమార్తెను గురించి ఆలోచిస్తూ, కోరికతో మనసు మునిగిపోయిన ఆ రాజు హస్తినపురానికి తిరిగి వచ్చాడు.
తతః కదాచిచ్ఛోచన్తం శాన్తనుం ధ్యానమాస్థితమ్। పుత్రో దేవవ్రతోఽభ్యేత్య పితరం వాక్యమబ్రవీత్
ఒకసారి శాంతనువు దుఃఖంతో ధ్యానంలో కూర్చున్నప్పుడు, అతని కుమారుడు దేవవ్రతుడు వచ్చి తన తండ్రిని అడిగాడు.
సర్వతో భవతః క్షేమం విధేయాః సర్వపార్థివాః। తత్కిమర్థమిహాభీక్ష్ణం పరిశోచసి దుఃఖితః
ప్రపంచంలోని అన్ని రాజులు నీకు విధేయులుగా ఉన్నారు, నీకు ఎక్కడా కూడా భయం లేదు. అయినా నీవు ఎందుకు ఇంతగా బాధపడుతూ, మళ్లీ మళ్లీ విచారిస్తున్నావు?
ధ్యాయన్నివ చ మాం రాజన్నాభిభాషసి కించన। న చాశ్వేన వినిర్యాసి వివర్ణో హరిణః కృశః
ఓ రాజా, నీవు నన్ను చూసి ఏమీ మాట్లాడటం లేదు, ఎప్పుడూ ఆలోచనల్లో మునిగిపోయినట్టు ఉన్నావు. గుర్రంతో బయటకూ వెళ్ళడం లేదు, నీ ముఖంలో రంగు తగ్గిపోయింది, జింకలా క్షీణించిపోయావు.
వ్యాధిమిచ్ఛామి తే జ్ఞాతుం ప్రతికుర్యాం హి తత్ర వై
నీకు ఏ బాధ ఉందో తెలుసుకోవాలని నాకు ఉంది, అప్పుడు దానికి తగినట్టు నేను సహాయం చేయగలను.
వివర్తుం నాశకత్తస్మై పితా పుత్రస్య శాన్తనుః।' ఏవముక్తః స పుత్రేణ శాన్తనుః ప్రత్యభాషత
తన కుమారుని ప్రశ్నకు తండ్రైన శాంతను వెంటనే సమాధానం చెప్పలేకపోయాడు. కానీ కుమారుడు ఇలా అడిగిన తర్వాత శాంతను మాట్లాడాడు.
అసంశయం ధ్యానపరో యథా వత్స తథా శృణు। అపత్యం నస్త్వమేవైకః కులే మహతి భారత
నిస్సందేహంగా నేను ఆలోచనల్లో మునిగిపోయాను, బిడ్డా. ఎందుకు అని నీవు విను. ఈ గొప్ప వంశంలో నీవే నాకు ఒక్కగానొక్క సంతానం, ఓ భారతా.
శస్త్రనిత్యశ్చ సతతం పౌరుషే పర్యవస్థితః। అనిత్యతాం చ లోకానామనుశోచామి పుత్రక
నీవు ఎప్పుడూ ఆయుధ సాధనలో నిపుణుడవు, ధైర్యంలో నిలబడేవాడవు. కానీ, బిడ్డా, ఈ లోకాలు నశించిపోతాయనే ఆలోచన నన్ను బాధిస్తోంది.
కథంచిత్తవ గాఙ్గేయ విపత్తౌ నాస్తి నః కులమ్। అసంశయం త్వమేవైకః శతాదపి వరః సుతః
ఓ గంగా కుమారా, నీకు ఏదైనా అపాయం జరిగినా మన వంశం అంతమవుతుంది. నిస్సందేహంగా నీవొక్కడే వంద మంది కుమారులకన్నా మిన్నవు.
న చాప్యహం వృథా భూయో దారాన్కర్తుమిహోత్సహే। సంతానస్యావినాశాయ కామయే భద్రమస్తు తే
నేను మళ్లీ వృథాగా పెళ్లి చేసుకోవాలని కూడా ఆసక్తి చూపడం లేదు. మన వంశం నిలబడాలని మాత్రమే కోరుకుంటున్నాను. నీకు మంగళం కలగాలి.
అనపత్యతైకపుత్రత్వమిత్యాహుర్ధర్మవాదినః। `చక్షురేకం చ పుత్రశ్చ అస్తి నాస్తి చ భారత। చక్షుర్నాశే తనోర్నాశః పుత్రనాశే కులక్షయః
ధర్మాన్ని పాటించే వారు, సంతానం లేకపోవడం లేదా ఒక్క కుమారుడే ఉండడం రెండూ ఒకటే అంటారు. కన్ను, కుమారుడు రెండూ ఒక్కటే — ఉన్నా లేకపోయినా. కన్ను పోతే శరీరం నశిస్తుంది, కుమారుడు పోతే వంశం నశిస్తుంది, ఓ భారతా.
అగ్నిహోత్రం త్రయీ విద్యా యజ్ఞాశ్చ సహదక్షిణాః। సర్వాణ్యేతాన్యపత్యస్య కలాం నార్హన్తి షోడశీమ్
అగ్నిహోత్రం, మూడు వేదాలు, దక్షిణతో కూడిన యజ్ఞాలు — ఇవన్నీ కలిపినా సంతానం కలిగిన ఆనందానికి పదహారవంతు కూడా సరిపోవు.
ఏవమేతన్మనుష్యేషు తచ్చ సర్వం ప్రజాస్వితి। యదపత్యం మహాప్రాజ్ఞ తత్ర మే నాస్తి సంశయః
మనుషులలో అలాగే అన్ని జీవుల్లో కూడా ఇదే విషయం వర్తిస్తుంది. ఓ మహాబుద్ధి, సంతానం విలువపై నాకు ఎలాంటి సందేహం లేదు.
అపత్యేనానృణో లోకే పితౄణాం నాస్తి సంశయః।' ఏషా త్రయీ పురాణానాం దేవతానాం చ శాశ్వతీ
సంతానం వల్లే పితృ ఋణం తీరుతుంది — దీనిలో ఎలాంటి సందేహం లేదు. ఇది పురాతనులకు, దేవతలకు శాశ్వతమైన మూడు విధులలో ఒకటి.
అపత్యం కర్మ విద్యా చ త్రీణి జ్యోతీంషి భారత
సంతానం, కర్మ, విద్య — ఇవే మూడు దీపాలు, ఓ భారతా.
త్వం చ శూరః సదాఽమర్షీ శస్త్రనిత్యశ్చ భారత। నాన్యత్ర యుద్ధాత్తస్మాత్తే నిధనం విద్యతే క్వచిత్
నీవు ధైర్యవంతుడవు, ఎప్పుడూ ఓర్పు లేని వాడవు, ఆయుధ సాధనలో నిత్యం నిపుణుడవు, ఓ భారతా. యుద్ధం తప్ప నీకు మరణం ఎక్కడా లేదు.