క్షత్రం చాన్యేఽభ్యనిన్దన్త భీష్మం చాన్యేఽభ్యపూజయన్। ఋషయః పితరశ్చైవ ప్రశశసుర్మహావ్రతమ్
కొంతమంది క్షత్రియులను నిందించారు, మరికొందరు భీష్ముని సత్కరించారు. ఋషులు, పితృదేవతలు ఆ మహావ్రతుడిని ప్రశంసించారు.
భరతానాం చ యే పూర్వే తే చైనం ప్రశశంసిరే । మహోపనిషదం చైవ యోగమాస్థాయ విర్యవాన్
భరతులలో పురాతనులు కూడా అతన్ని ప్రశంసించారు. మహాయోగంలో నిలబడి, ఉపనిషత్తులవంటి స్థితిని పొందిన వాడిగా అతన్ని కొనియాడారు.
జపఞ్శాన్తనవో ధీమాన్కాలాకాఙ్క్షీ స్థితోఽభవత్
శాంతనువు కుమారుడు, ఆ ధీరుడు, నిర్ణీత కాలాన్ని ఎదురుచూస్తూ జపం చేస్తూ ఉండిపోయాడు.
కథమాసంస్తదా యోధా హీనా భీష్మేణ సఞ్జయ । బలినా దేవకల్పేన కౌమారబ్రహ్మచారిణా
సంజయా! భీష్ముడు లేని సమయంలో, ఆ దేవతలతో సమానమైన బలశాలి, బాల్యంలోనే బ్రహ్మచర్యాన్ని పాటించిన వాడిని కోల్పోయిన యోధులు ఎలా ఉన్నారు?
తదైవ నిహతాన్మన్యే కురూనన్యాంశ్చ పాణ్డవైః । న ప్రాహరద్యదా భీష్మో ఘృణిత్వాద్ద్రుపదాత్మజమ్
అప్పటి క్షణానికే పాండవులు కౌరవులను, ఇతరులను కూడా సంహరించారని నేను అనుకుంటున్నాను. ఎందుకంటే భీష్ముడు దయతో ద్రుపదుని కుమారునిపై యుద్ధం చేయలేదు.
తతో దుఃఖతరం మన్యే కిమన్యత్ప్రభవిష్యతి । అద్యైవ నిహతం శ్రుత్వా పితరం మమ దుర్మతేః
ఇంకా ఏ బాధ దీనికంటే ఎక్కువగా ఉండగలదు? నేడు నా తప్పుతోనే నాన్న మరణించాడని విని, నా మనసు ఎంతో బాధపడుతోంది.
అశ్మసారమయం నూనం హృదయం మమ సఞ్జయ । శ్రుత్వా వినిహతం భీష్మం శతధా యన్న దీర్యతే
సంజయా! భీష్ముడు చనిపోయాడని విన్నా నా హృదయం నూరుకుకూడా పగలకపోవడం చూస్తే, అది ఖచ్చితంగా రాయిలా గట్టిగా ఉందనిపిస్తోంది.
యదన్యన్నిహతేనాజౌ భీష్మేణ జయమిచ్ఛతా । చేష్టితం కురుసింహేన తన్మే కథయ సువ్రత
సుస్థిరుడా! యుద్ధంలో గాయపడి కూడా విజయాన్ని కోరుతూ కురు సింహుడైన భీష్ముడు ఇంకేమి చేసాడో నాతో చెప్పు.
పునఃపునర్న మృష్యామి హతం దేవవ్రతం రణే। న హతో జామదగ్న్యేన దివ్యైరస్త్రైశ్చ యః పురా
పూర్వం జమదగ్ని కుమారుడైన రాముని చేతిలోను, దివ్యాస్త్రాలవల్లను కూడా ఓడించబడని దేవవ్రతుడు యుద్ధంలో చనిపోవడం నేను మళ్లీ మళ్లీ తట్టుకోలేకపోతున్నాను.
సాయాహ్నే న్యపతద్భూమౌ ధార్తరాష్ట్రాన్విషాదయన్
సాయంత్రం సమయానికి భీష్ముడు నేలపై పడిపోవడం ధృతరాష్ట్రుని కుమారులకు తీవ్ర దుఃఖాన్ని కలిగించింది.
పాఞ్చాలాన్హర్షయంశ్చైవ భీష్మః కురుపితామహః । స శేతే శరతల్పస్థో మేదినీమస్పృశంస్తదా
పాంచాళ్యులకు ఆనందాన్ని కలిగిస్తూ, కురువంశపు పెద్దవాడైన భీష్ముడు అప్పటికి బాణాల మంచంపై పడుకుని, భూమిని తాకకుండా ఉన్నాడు.
భీష్మో రథాత్ప్రపతితః సంఛిన్నో బహుభిః శరైః । హాహేతి తుములః శబ్దో భూతానాం సమపద్యత
అనేక బాణాలతో గాయపడి భీష్ముడు రథం నుంచి కింద పడిపోయాడు. అప్పుడు 'హాయ్' అంటూ భూతాలన్నింటిలోనూ గొప్ప అరుపు వినిపించింది.
సీమావృక్షే నిపతితే కురూణాం సమితింజయే । సేనయోరుభయో రాజన్క్షత్రియాన్భయమావిశత్
యుద్ధంలో విజయాన్ని సాధించిన కురువంశపు ఆ పరిమితి వృక్షం నేలపై పడిపోయినప్పుడు, రాజా! రెండు సైన్యాల క్షత్రియులందరినీ భయం పట్టుకుంది.
భీష్మం శాన్తనవం దృష్ట్వా విశీర్ణకవచధ్వజమ్ । కురవః పర్యవర్తన్త పాణ్డవాశ్చ విశాంపతే
శాంతనువు కుమారుడైన భీష్ముడి కవచం, జెండా నాశనం అయినదాన్ని చూసి, కురువులు, పాండవులు ఇద్దరూ యుద్ధాన్ని ఆపారు, రాజా!
ఖం తమఃసంవృతమభూదాసీద్భానుర్గతప్రభః । రరాస పృథివీ చైవ భీష్మే శాన్తనవే హతే
శాంతనువు కుమారుడైన భీష్ముడు చనిపోయినప్పుడు, ఆకాశం చీకటితో కమ్మబడింది, సూర్యుడు ప్రకాశాన్ని కోల్పోయాడు, భూమి కూడా కంపించింది.
అయం బ్రహ్మవిదాం శ్రేష్ఠో గతిర్బ్రహ్మవిదాం సదా। ఇత్యభాషన్త భూతాని శయానం పురుషర్షభమ్
'ఇతడు బ్రహ్మజ్ఞులందరిలో శ్రేష్ఠుడు, బ్రహ్మజ్ఞులకు శాశ్వత ఆశ్రయం' అని భూతాలు, ఆ పురుషోత్తముడిని పడుకుని ఉన్న భీష్ముని చూసి అన్నారు.
అయం పితరమాజ్ఞాయ కామార్తం శన్తనుం పురా । ఊర్ధ్వరేతసమాత్మానం చకార పురుషర్షభః
ఈ మహాత్ముడు, తన తండ్రి శాంతనువు కోరికలకు లోనై ఉన్నాడని తెలుసుకుని, తాను ఉర్ధ్వరేతసుగా, పరమ నియమశీలిగా మారాడు, ఓ మహాపురుషా!
ఇతి స్మ శరతల్పస్థం భరతానాం పితామహమ్ । ఋషయస్త్వభ్యభాషన్త సహితాః సిద్ధచారణైః
ఇలా బాణాల మంచంపై పడుకుని ఉన్న భారత వంశపు పెద్దవాడైన భీష్మునితో, ఋషులు, సిద్ధులు, చారణులు కలిసి మాట్లాడారు.
హతే శాన్తనవే భీష్మే భరతానాం పితామహే । న కించిత్ప్రత్యపద్యన్త పుత్రాస్తవ హి మారిష
శాంతనువు కుమారుడైన భీష్ముడు, భారత వంశపు పెద్దవాడు చనిపోయినప్పుడు, ఓ మారిష! నీ కుమారులు ఏమీ పొందలేదు.
విషణ్ణవదనాశ్చాసన్హతశ్రీకాశ్చ భారత । అతిష్ఠన్వ్రీడితాశ్చైవ హ్రియా యుక్తా హ్యధోముఖాః
భారతులు ముఖాలు వాడిపోయి, తేజస్సు పోయి, సిగ్గుతో తలలు వంచుకుని, అక్కడే నిలబడ్డారు.
పాణ్డవాశ్చ జయం లబ్ధ్వా సంగ్రామశిరసి స్థితాః । సర్వే దధ్యుర్మహాశఙ్ఖాన్హేమజాలపరిష్కృతాన్
పాండవులు యుద్ధంలో విజయాన్ని సాధించి ముందుండగా, అందరూ బంగారు అలంకరణలతో ఉన్న గొప్ప శంఖాలను ఊదారు.
హర్షాత్తూర్యసహస్రేషు వాద్యమానేషు చానఘ । అపశ్యామ మహారాజ భీమసేనం మహాబలమ్
ఆనందంతో వేలాది వాద్యాలు మోగుతుండగా, మహారాజా! మేము మహాబలశాలి అయిన భీమసేనుని చూశాము.
విక్రీడమానం కౌన్తేయం హర్షేణ మహతా యుతమ్। నిహత్య తరసా శత్రుం మహాబలసమన్వితమ్
కుంతీ కుమారుడు అర్జునుడు, గొప్ప ఆనందంతో ఉల్లాసంగా యుద్ధరంగంలో తన శత్రువును బలంగా ఎదుర్కొని, ఆ మహాబలవంతుడిని పడగొట్టాడు.
సంమోహశ్చాపి తుములః కురూణామభవత్తతః । కర్ణదుర్యోధనౌ చాపి నిఃశ్వసేతాం ముహుర్ముహుః
అప్పుడే కౌరవుల మధ్య గొప్ప గందరగోళం ఏర్పడింది. కర్ణుడు, దుర్యోధనుడు మళ్లీ మళ్లీ ఊపిరి పీల్చుకుంటూ బాధపడ్డారు.
తథా నిపాతితే భీష్మే కౌరవాణాం పితామహే । హాహాభూతమభూత్సర్వం నిర్మర్యాదమవర్తత
అలా కౌరవుల తాత భీష్ముడు పడిపోయినప్పుడు, అందరూ హాహాకారాలు చేస్తూ, యుద్ధ క్రమం పూర్తిగా భంగమైంది.
దృష్ట్వా చ పతితం భీష్మం పుత్రో దుఃశాసనస్తవ। ఉత్తమం జవమాస్థాయ ద్రోణానీకభుపాద్రవత్
భీష్ముడు పడిపోయిన దృశ్యం చూసి, నీ కుమారుడు దుఃశాసనుడు, అత్యంత వేగంగా ద్రోణుని సైన్యానికి పరుగెత్తాడు.
భ్రాత్రా ప్రస్థాపితో వీరః స్వేనానీకేన దంశితః। ప్రయయౌ పురుషవ్యాఘ్రః స్వసైన్యమభిహర్షయన్
తమ్ముడి ప్రోత్సాహంతో, కోపంతో ఉప్పొంగి, ఆ వీరుడు తన సైన్యాన్ని ఉత్సాహపరిచేలా ముందుకు సాగాడు.
తమాయాన్తమభిప్రేక్ష్య కురవః పర్యవారయన్। దుఃశాసనం మహారాజ కిమయం వక్ష్యతీతి చ
అతడు వస్తున్నాడని చూసి, కౌరవులు దుఃశాసనుని చుట్టుముట్టారు. 'ఇప్పుడు ఇతడు ఏమి చెప్పబోతున్నాడో?' అని ఆశ్చర్యపడ్డారు.
తతో ద్రోణాయ నిహతం భీష్మమాచష్ట కౌరవః । ద్రోణస్తదాఽప్రియం శ్రుత్వా ముమోహ భరతర్షభ
తరువాత దుఃశాసనుడు ద్రోణునికి భీష్ముడు మరణించిన వార్తను చెప్పాడు. ఆ దుఃఖకరమైన వార్త విని, భరత వంశంలో గొప్పవాడైన ద్రోణుడు మూర్చిపోయాడు.
స సంజ్ఞాముపలభ్యాశు భారద్వాజః ప్రతాపవాన్ । నివారయామాస తదా స్వాన్యనీకాని మారిష
తర్వాత భరద్వాజుని కుమారుడు ద్రోణుడు త్వరగా స్పృహకు వచ్చి, తన సైన్యాన్ని ఆపివేశాడు.