సహ భీష్మేణ సర్వేషాం ప్రాపతన్హృదయాని నః । స పపాత మహాబాహుర్వసుధామనునాదయన్
భీష్ముడితో పాటు మాకు అందరికీ మనసు దిగజారిపోయింది. ఆ మహాబాహువు భూమిపై పడిపోతూ పెద్ద శబ్దంతో నేలను కంపింపజేశాడు.
ఇన్ద్రధ్వజ ఇవోత్సృష్టః కేతుః సర్వధనుష్మతామ్ । ధరణీం న స పస్పర్శ శరసఙ్ఘైః సమావృతః
ఇంద్రుని జెండా నేలపై పడినట్టు, అందరు విలువీరులలో శ్రేష్ఠుడైన భీష్ముడు బాణాల గుళికలో మునిగిపోయి, భూమిని తాకలేదు.
శలతల్పే మహేష్వాసం శయానం పురుషర్షభమ్। రథాత్ప్రపతితం చైనం దివ్యో భావః సమావిశత్
బాణాల మంచంపై పడుకుని ఉన్న ఆ మహావిలువీరుడు, మానవులలో శ్రేష్ఠుడు, తన రథం నుండి కింద పడిన వెంటనే, దివ్యమైన స్థితిలో లీనమయ్యాడు.
అభ్యవర్షచ్చ పర్జన్యః ప్రాకమ్పత చ మేదినీ । పతన్స దదృశే చాపి దక్షిణేన దివాకరమ్
ఆ సమయంలో మేఘాలు వాన కురిపించాయి, భూమి కంపించింది, భీష్ముడు పడిపోతున్నప్పుడు, అతను సూర్యుని దక్షిణ భాగంలో కనిపించాడు.
సంజ్ఞాం చోపాలభద్వీరః కాలం సంచిన్త్య భారత । అన్తరిక్షే చ శుశ్రావ దివ్యా వాచః సమన్తతః
ఆ వీరుడు కాలాన్ని ఆలోచించి, మళ్లీ స్పృహ పొందాడు, భరత వంశీయా, ఆకాశంలో అన్ని వైపులా దివ్యమైన శబ్దాలు వినిపించాయి.
కథం మహాత్మా గాఙ్గేయః సర్వశస్త్రభృతాం వరః । కాలకర్తా నరవ్యాఘ్రః సంప్రాప్తే దక్షిణాయనే
'గంగాపుత్రుడు, అన్ని ఆయుధాలలో నిపుణుడు, మానవులలో సింహుడు అయిన భీష్ముడు, సూర్యుడు దక్షిణ దిశగా తిరుగుతున్నప్పుడు ఎలా పరమపదించాడో?' అని ఆశ్చర్యపడ్డారు.
స్థితోఽస్మీతి చ గాఙ్గేయస్తచ్ఛ్రుత్వా వాక్యమబ్రవీత్। ధారయిష్యామ్యహం ప్రాణాన్పతితిఽపి మహీతలే
అప్పుడు గాంగేయుడు, 'నేను ఇక్కడే ఉన్నాను' అని చెప్పి, ఆ మాటలు విని, 'నేను భూమిపై పడిపోయినా, నా ప్రాణాలను నిలుపుకుంటాను' అని ప్రకటించాడు.
ఉత్తరాయణమన్విచ్ఛన్సుగతిప్రతికాఙ్క్షయా। తస్య తన్మతమాజ్ఞాయ గహ్గా హిమవతః సుతాః
సూర్యుడు ఉత్తర దిశగా ప్రయాణించేటప్పుడు ముక్తిని ఆశిస్తూ, భీష్ముడు ఆ కోరికను గంగాదేవి, హిమవంతుని కుమార్తె, తెలుసుకుంది.
మహర్షీన్హంసరూపేణ ప్రేషయామాస తత్ర వై। తతస్తం ప్రతి తే హంసాస్త్వరితా మానసౌకసః
ఆమె మహర్షులను హంసల రూపంలో అక్కడికి పంపింది. వెంటనే ఆ హంసలు, మానస సరస్సులో నివసించే వారు, వేగంగా భీష్ముని వద్దకు వెళ్లారు.
ఆజగ్ముః సహితా ద్రష్టుం భీష్మం కురుపితామహమ్। యత్ర శేతే నరశ్రేష్ఠః శరతల్పే పితామహః
వారు అందరూ కలిసి, కురు వంశ పితామహుడైన భీష్ముని చూడటానికి వచ్చారు. ఆ మానవులలో శ్రేష్ఠుడు బాణాల మంచంపై పడుకుని ఉన్న చోటికి చేరారు.
తే తు భీష్మం సమాసాద్య ఋషయో హంసరూపిణః । అపశ్యఞ్ఛరతల్పస్థం భీష్మం కురుకులోద్వహమ్
ఆ మహర్షులు హంసల రూపంలో భీష్ముని దగ్గరకు వచ్చి, కురు వంశ కీర్తిగా ఉన్న భీష్ముడు బాణాల మంచంపై పడుకుని ఉన్న దృశ్యాన్ని చూశారు.
తే తం దృష్ట్వా మహాత్మానం కృత్వా చాపి ప్రదక్షిణమ్। గాఙ్గేయం భరతశ్రేష్ఠం దక్షిణేన చ భాస్కరమ్
వారు ఆ మహాత్ముడిని చూసి, భరత వంశంలో శ్రేష్ఠుడైన గాంగేయుడిని, సూర్యుడు కుడివైపున ఉండగా, ప్రదక్షిణగా తిరిగారు.
ఇతరేతరమామన్త్ర్య ప్రాహుస్తత్ర మనీషిణః । భీష్మః కథం మహాత్మా సన్సంస్థాతా దక్షిణాయనే
అక్కడ ఉన్న మేధావులు పరస్పరం ఇలా అన్నారు: 'భీష్ముడు, ఆ మహాత్ముడు, సూర్యుడు దక్షిణ దిశగా తిరుగుతున్నప్పుడు ఎలా పరమపదించగలడు?'
ఇత్యుక్త్వా ప్రస్థితా హంసా దక్షిణామభితో దిశమ్। సంప్రేక్ష్య వై మహాబుద్ధిశ్చిన్తయిత్వా చ భారత
అలా మాట్లాడాక, ఆ హంసలు దక్షిణ దిశగా వెళ్లిపోతూ, ఆ మహాబుద్ధి కలవాడు చూసి, ఆలోచనలో మునిగిపోయాడు, భరత వంశీయా.
తానబ్రవీచ్ఛాన్తనవో నాహం గన్తా కథంచన । దక్షిణావర్త ఆదిత్యే ఏతన్మే మనసి స్థితమ్
శాంతనువు కుమారుడు వారితో ఇలా అన్నాడు: 'సూర్యుడు దక్షిణ దిశగా తిరుగుతున్నప్పుడు నేను ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ వెళ్లను; ఇది నా మనసులో గాఢంగా ఉంది.'
గమిష్యామి స్వకం స్థానమాసీద్యన్మే పురాతనమ్ । ఉదగాయన ఆదిత్యే హంసాః సత్యం బ్రవీమి వః
'సూర్యుడు ఉత్తర దిశగా తిరుగుతున్నప్పుడు, నా పురాతన స్థలానికి నేను వెళ్తాను. హంసలారా, నేను మీకు నిజం చెబుతున్నాను.'
ధారయిష్యామ్యహం ప్రాణానుత్తరాయణకాఙ్క్షయా। ప్రాణానాం చ సముత్సర్గ ఐశ్వర్యం నియతం మమ
ఉత్తరాయణం కోసం ప్రాణాలు నిలబెట్టుకుంటాను. ప్రాణాలను విడిచిపెట్టడం నా చేతిలోనే ఉంది.
తస్మాత్ప్రాణాన్ధారయిష్యే ముమూర్షురుదగాయనే। యశ్చ దత్తో వరో మహ్యం పిత్రా తేన మహాత్మనా
కాబట్టి, మరణం కోరుకుంటున్నా కూడా, సూర్యుడు ఉత్తరదిశకు తిరిగే వరకు ప్రాణాలు నిలబెట్టుకుంటాను. నా తండ్రి ఇచ్చిన వరంతో—
ఛన్దతస్తే భవేన్మృత్యురితి తత్సత్యమస్తు మే। ధారయిష్యే తతః ప్రాణానుత్సర్గే నియతే సతి
‘నీకు మరణం నీ ఇష్టానుసారం వస్తుంది’ అని ఇచ్చిన ఆ మాట నెరవేరాలని కోరుకుంటున్నాను. అందుకే నిర్ణీత సమయం వచ్చే వరకు ప్రాణాలు నిలబెట్టుకుంటాను.
ఇత్యుక్త్వా తాంస్తదా హంసాన్స శేతే శరతల్పగః । ఏవం కురూణాం పతితే శృఙ్గే భీష్మే మహౌజసి
అలా అన్న తర్వాత, ఆ హంసలతో మాట్లాడి, శరశయ్యపై పడుకున్నాడు. అలా కురువంశానికి శిరోమణిగా ఉన్న భీష్ముడు పడిపోయాడు.
పాణ్డవాః సృఞ్జయాశ్చైవ సింహనాదం ప్రచక్రిరే । తస్మిన్హతే మహాసత్వే భరతానాం పితామహే
భరతుల పితామహుడు, ఆ మహాత్ముడు పడిపోయినప్పుడు, పాండవులు, శ్రీంజయులు గర్జించిపోతూ ఆనందంగా నినాదాలు చేశారు.
న కించిత్ప్రత్యపద్యన్త పుత్రాస్తే భరతర్షభ । సంమోహశ్చైవ తుములః కరూణామభవత్తదా
భరతవంశంలో శ్రేష్ఠుడవైన రాజా! నీ కుమారులు ఏమీ చేయలేదు. ఆ సమయంలో కలకలం, విషాదం అక్కడ వ్యాపించింది.
కృపదుర్యోధనముఖా నిఃశ్వస్య రురుదుస్తతః । విషాదాచ్చ చిరం కాలమతిష్ఠన్విగతేన్ద్రియాః
కృప, దుర్యోధనుడు మొదలైన వారు ఊపిరిపీల్చుకుంటూ ఏడ్చారు. దుఃఖంతో చాలా సేపు వారు తేరుకోలేక, స్థిరంగా నిలబడిపోయారు.
దధ్యుశ్చైవ మహారాజ న యుద్ధే దధిరే మనః । ఊరుగ్రాహగృహీతాశ్చ నాభ్యధావన్త పాణ్డవాన్
రాజా! వారు దుఃఖంతో యుద్ధంపై మనస్సు పెట్టలేకపోయారు. పెద్ద అపాయం పట్టుకున్నట్లు పాండవులపై దాడికి కూడా వెళ్ళలేదు.
అవధ్యే శన్తనోః పుత్రే హతే భీష్మే మహౌజసి। `దుఃఖార్తాస్తే తతో రాజన్కురూణాం పతయోఽభవన్ ।' అభావ సహసా రాజన్కురురాజస్య తర్కితః
శాంతనువు కుమారుడైన భీష్ముడు, ఆ అపరాజితుడు పడిపోయినప్పుడు, కురువంశాధిపతులు దుఃఖంలో మునిగిపోయారు. రాజా! కురురాజు ఆకస్మికంగా పతనం అవుతాడని అందరూ ఊహించారు.
హతప్రవీరాస్తు వయం నికృత్తాశ్చ శితైః శరైః । కర్తవ్యం నాభిజానీమో నిర్జితాః సవ్యసాచినా
మన వీరులు చనిపోయారు, మేము పదునైన బాణాలతో గాయపడ్డాము. అర్జునుని చేతిలో ఓడిపోయి, ఇక మేము ఏమి చేయాలో తెలియడం లేదు.
పాణడవాశ్చ జయం లబ్ధ్వా పరత్ర చ పరాం గతిమ్ । సర్వే దధ్యుర్మహాశఙ్ఖఞ్శూరాః పరిఘవాహవః
పాండవులు విజయాన్ని సాధించి, పరమగతిని పొందారు. ఆ మహావీరులు అందరూ ఆనందంతో ఉల్లాసంగా ఉన్నారు.
సోమకాశ్చ సపాఞ్చాలాః ప్రాహృష్యన్త జనేశ్వర । తతస్తూర్యసహస్రేషు నదత్సు స మహాబలః
సోమకులు, పాంచాళులు, ఓ జనాధిపతీ! ఎంతో ఆనందించారు. ఆ సమయంలో వేలాది వాద్యాలు మోగుతుండగా, భీముడు—
ఆస్ఫోటయామాస భృశం భీమసేనో ననాద చ। సేనయోరుభయోశ్చాపి గాఙ్గేయే నిహతే విభౌ
భీమసేనుడు బలంగా చేతులు కొట్టి గర్జించాడు. గంగేయుడు పడిపోయినప్పుడు, రెండు సేనల్లోనూ ఆ శబ్దం వ్యాపించింది.
సంన్యస్య విరాః శస్త్రాణి ప్రాధ్యాయన్త సమన్తతః । ప్రాక్రోశన్ప్రాద్రవంశ్చాన్యే జగ్ముర్మోహం తథాఽపరే
వీరులు ఆయుధాలు వదిలేసి చుట్టూ ఆలోచించారు. కొందరు అరవడం, మరికొందరు పారిపోవడం, ఇంకొందరు అయోమయంలో పడిపోవడం చూశారు.