రథనేమినికృత్తైశ్చ గజైశ్చైవావపోథితైః । పాదాతశ్చాప్యధావన్త సాశ్వాశ్చ హయయోధినః
ఏనుగులు రథ చక్రాలను తమ దంతాలతో కోసి పడగొట్టాయి; మరికొందరు కాలాళ్లు, గుర్రస్వారులు కూడా భయంతో పరుగెత్తారు.
గజాశ్చ రథయోధాశ్చ పరిపేతుః సమన్తతః । వికీర్ణాశ్చ రథా భూమౌ భగ్రచక్రయుగధ్వజాః
ఏనుగులు, రథయోధులు చుట్టూ పడిపోయారు; రథాలు చక్రాలు, యోగాలు, జెండాలు విరిగిపోయి నేలమీద చెల్లాచెదురుగా ఉన్నాయి.
తద్గజాశ్వరథౌఘానాం రుధిరేణ సముక్షితమ । ఛన్నమాయోధనం రేజే రక్తాభ్రమివ శారదమ్
ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథసైనికుల రక్తంతో తడిసిపోయిన ఆ యుద్ధభూమి, శరదృతువులోని ఎర్ర మేఘంలా ప్రకాశించింది.
శ్వానః కాకాశ్చ గృధ్రాశ్చ వృకా గోమాయుభిః సహ । ప్రణేర్దుర్భక్ష్యమాసాద్య వికృతాశ్చ సగద్విజాః
కుక్కలు, కాకులు, గద్దలు, నక్కలు, కోయోతులు, ఇతర పక్షులతో కలిసి, విపరీతంగా మాంసం దొరకడంతో ఆకారాలు మారిపోయాయి.
వవుర్బహువిధశ్చైవ దిక్షు సర్వాసు మారుతాః। దృశ్యమానేషు రక్షఃసు భూతేషు చ నదత్సు చ
అన్ని దిశల్లో అనేక రకాల గాలులు వీచాయి; రాక్షసులు, భూతాలు కనబడుతూ, అరుస్తూ వినిపించాయి.
కాఞ్చనాని చ దామాని పతాకాశ్చ మహాధనాః । ధూయమానా వ్యదృశ్యన్త సహసా మారుతేరితాః
పొట్టి బంగారు గొలుసులు, విలువైన పెద్ద జెండాలు, గాలిలో ఊగిపడుతూ ఒక్కసారిగా కనిపించాయి.
శ్వేతచ్ఛత్రసహస్రాణి సధ్వజాశ్చ మహారథాః । వికీర్ణాః సమదృశ్యన్త శతశోఽథ సహస్రశః
వెయ్యలాది తెల్ల గొడుగులు, జెండాలు ఉన్న మహారథులు, వందల, వేల సంఖ్యలో చెల్లాచెదురుగా పడిపోయారు.
సపతాకాశ్చ మాతఙ్గా దిశో జగ్ముః శరాతురాః। క్షత్రియాశ్చ మనుష్యేన్ద్ర గదాశక్తిధనుర్ధరాః
జెండాలు ఉన్న ఏనుగులు బాణాలతో గాయపడి దిక్కులవైపు పోతుండగా, రాజులలో రాజా! గద, శక్తి, ధనుస్సులు పట్టిన క్షత్రియులు కూడా అలాగే పోయారు.
సమన్తతశ్చ దృశ్యన్తే పతితా ధరణీతలే । `ఇషుభిస్తాడ్యమానాశ్చ నారాచైశ్చ సహస్రశః।' పేతురార్తస్వరం కృత్వా తత్రతత్ర మహాగజాః
చుట్టూ భూమిపై పడిపోయినవారు, వేల సంఖ్యలో బాణాలు, ఇనుపబాణాలతో తగిలి, అక్కడక్కడా మహా ఏనుగులు బాధతో అరుస్తూ కూలిపోయాయి.
సేనాపతిస్తు సమరే ప్రాహ సేనాం మహారథః । అభ్యద్రవత గాఙ్గేయం సైనికాః కిం కృతేన వః
ఆ సమయానికి సేనాధిపతి, మహారథుడు యుద్ధంలో సైన్యాన్ని ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు: 'సైనికులారా! గంగేయుడిపై దాడిచేయండి. ఆలస్యం ఎందుకు?'
సేనాపతివచః శ్రుత్వా సోమకాః సహ సృఞ్జయైః । అభ్యద్రవన్త గోఙ్గేయం శస్త్రవృష్ట్యా సమన్తతః
సేనాధిపతి మాటలు విని, సోమకులు, సృంజయులతో కలిసి, అన్ని వైపులా గంగేయుడిపై ఆయుధ వర్షంతో దాడి చేశారు.
తతో భీష్మో మహారాజ దివ్యమస్త్రముదీరయన్ । అభ్యధావత కౌన్తేయం మిషతాం సర్వధన్వినామ్
ఆ సమయంలో, ఓ రాజా! భీష్ముడు దివ్యాస్త్రాన్ని సంధించి, అందరు విలువాళ్ల ముందు కుంతిపుత్రునిపై దూకాడు.
తం శిఖణ్డీ రణే యాన్తమభ్యద్రవత దంశితః । తతః సమాహరద్భీష్మస్తదస్త్రం పావకోపమమ్
ఆయన ముందుకు వస్తుండగా, శిఖండీ కోపంతో యుద్ధంలో ఎదురెళ్లాడు; అప్పుడు భీష్ముడు అగ్నిలా మండే ఆ అస్త్రాన్ని వదిలాడు.
ఏతస్మిన్నేవ కాలే తు కౌన్తేయః శ్వేతవాహనః। నిజఘ్నే తావకం సైన్యం మోహయిత్వా పితామహమ్
అదే సమయంలో, శ్వేతవాహనుడైన కుంతిపుత్రుడు, పితామహుడిని మాయలో పడేసి, నీ సైన్యాన్ని చంపాడు.
అసంవ్యూఢేష్వనీకేషు భూయిష్ఠమనువర్తిషు । బ్రహ్మలోకపరాః సర్వే సమపద్యన్త భారత
సైన్యాలు సరిగా ఏర్పాటవకుండా, చాలామంది వెనుకాడుతున్నప్పుడు, అందరూ బ్రహ్మలోకాన్ని కోరుతూ ఉన్నారు, ఓ భారతుడు.
చ హ్యనీకమనీకేషు సమసఞ్జత సంకలే । రథా న రథిభిః సార్ధం పాదాతా న పదాతిభిః
ఆ సైన్యాలు గందరగోళంగా, చిత్తడిగా ఉన్నప్పుడు, రథాలు రథసారథులతో పోరాడలేదు, కాలాళ్లు కాలాళ్లతో యుద్ధం చేయలేదు.
అశ్వా నాశ్వైరయుధ్యన్త గజా న గజయోధిభిః । ఉన్మత్తవన్మహారాజ యుధ్యన్తే తత్ర భారత
కుదుర్లు కుదుర్లవాళ్లతో పోరాడలేదు, ఏనుగులు ఏనుగుస్వారులతో యుద్ధం చేయలేదు; అక్కడ అందరూ పిచ్చివాళ్లలా యుద్ధం చేశారు, ఓ మహారాజా.
మహాన్వ్యతికరో రౌద్రః సేనయోః సమపద్యత । నరనాగగణేష్వేవం వికీర్ణేషు చ సర్వశః
రెండు సైన్యాల మధ్య భయంకరమైన గందరగోళం ఏర్పడింది; మనుషులు, ఏనుగుల గుంపులు అన్ని వైపులా చెల్లాచెదురుగా పడ్డారు.
క్షయే తస్మిన్మహారౌద్రే నిర్విశేషమజాయత । తతః శల్యః కృపశ్చైవ చిత్రసేనశ్చ భారత
ఆ భయంకరమైన విధ్వంసంలో ఏ తేడా కనిపించలేదు; అప్పుడు శల్యుడు, కృపుడు, చిత్రసేనుడు, ఓ భారతుడు,
దుఃశాసనో వికర్ణశ్చ రథానాస్థాయ భాస్వరాన్ । పాణ్డవానాం రణే శూరా ధ్వజినీం సమకమ్పయన్
దుఃశాసనుడు, వికర్ణుడు తమ మెరిసే రథాలపైకి ఎక్కి, పాండవుల సైన్యాన్ని యుద్ధంలో కంపించించారు.
సా వధ్యమానా సమరే పాణ్డుసేనా మహాత్మభిః । త్రాతారం నాధ్యగచ్ఛద్వై మఞ్జమానేవ నౌర్జంలే
పాండవుల ఆ సైన్యం, మహాత్ములు యుద్ధంలో చంపుతుండగా, రక్షించే వారు లేక, సముద్రంలో తేలియాడే పడవలా అయింది.
యథా హి శైశిరః కాలో గవాం మర్మాణి కృన్తతి। తథా పాణ్డుసుతానాం వై భీష్మో మర్మాణి కృన్తతి
ఎలాగైతే చలికాలం పశువుల ప్రాణస్థానాలను కోసేస్తుందో, అలాగే భీష్ముడు పాండవ కుమారుల ప్రాణస్థానాలను చీల్చాడు.
తథైవ తవ సైన్యస్య పార్థేన చ మహాత్మనా। నవమేఘప్రతీకాశాః పాతితా బహుధా గజాః
అలాగే, నీ సైన్యంలో అర్జునుడు ఎన్నో కొత్త మేఘాల్లాంటి ఏనుగులను పడగొట్టాడు.
మృద్యమానాశ్చ దృశ్యన్తే పార్థేన నరయూథపాః । ఇషుభిస్తాడ్యమానాశ్చ నారాచైశ్చ సహస్రశః
పార్తుడు వేలాది బాణాలతో, నారాచాలతో, మనుషుల నాయకులను నుజ్జునుజ్జు చేస్తున్నాడు.
పేతురార్తస్వరం ఘోరం కృత్వా తత్ర మహాగజాః । ఆనద్ధాభరణైః కాయైర్నిహతానాం మహాత్మనామ్
అక్కడ గొప్ప ఏనుగులు భయంకరమైన అరుపులతో పడిపోతున్నాయి; వాటి శరీరాలు కవచాలతో అలంకరించబడి, గొప్పవీరులవి.
ఛన్నమాయోధనం రేజే శిరోభిశ్చ సకుణ్డలైః । తస్మిన్నేవ మహారాజ మహావీరవరక్షయే
ఆ యుద్ధభూమి ఆయుధాలతో, కుండలాలు ధరించిన తలలతో కప్పబడింది; గొప్ప వీరుల నాశనంలో అక్కడ ప్రకాశించింది, ఓ మహారాజా.
భీష్మే చ యుధి విక్రాన్తే పాణ్డవే చ ధనఞ్జయే । తే పరాక్రాన్తమాలోక్య రాజన్యుధి పితామహమ్
భీష్ముడు యుద్ధంలో పరాక్రమంగా పోరాడుతుండగా, పాండవుల్లో ధనంజయుడు కూడా పోరాడాడు; రాజులు యుద్ధంలో పితామహుడి శౌర్యాన్ని చూసి,
అభ్యవర్తన్త తే పుత్రాః సర్వే సైన్యపురస్కృతాః । ఇచ్ఛన్తో నిధనం యుద్ధే స్వర్గం కృత్వా పరాయణమ్
నీ కుమారులు అందరూ తమ సైన్యాలతో ముందుకు వచ్చారు; యుద్ధంలో మరణాన్ని కోరుతూ, స్వర్గాన్ని పరమ లక్ష్యంగా చేసుకున్నారు.
పాణ్డవానభ్యవర్తన్త తస్మిన్వీరవరక్షయే । పాణ్డవాపి మహారాజ స్మరన్తో వివిధాన్బహూన్
వారు ఆ గొప్ప వీరుల నాశనంలో పాండవులపై దాడి చేశారు; పాండవులు కూడా, ఓ రాజా, ఎన్నో కష్టాలను గుర్తు చేసుకుంటూ,
క్లేశాన్కృతాన్సపుత్రేణ త్వయా పూర్వం నరాధిప । భయం త్యక్త్వా రణే శూరా బ్రహ్మలోకాయ తత్పరాః
నీ కుమారుడితో కలిసి నీవు ముందుగా చేసిన కష్టాలను గుర్తు చేసుకుంటూ, భయాన్ని విడిచిపెట్టి, యుద్ధంలో వీరులు బ్రహ్మలోకాన్ని కోరుతూ పోరాడారు.