కథం శిఖణ్డీ గాఙ్గేయమభ్యధావత్పితామహమ్ । పాఞ్చాల్యః సమరే క్రుద్ధో ధర్మాత్మానం యతవ్రతమ్
పాంచాలుడైన శిఖండీ యుద్ధంలో కోపంతో ధర్మాన్ని పాటించే, వ్రతంలో నిలిచిన గంగాపుత్రుడైన పితామహుడిని ఎలా ఎదుర్కొన్నాడు?
కేఽరక్షన్పాణ్డవానీకే శిఖణ్డినముదాయుధాః। త్వరమాణాస్త్వరాకాలే జిగీషన్తో మహారథాః
పాండవుల వలయంలో శస్త్రధారులైన మహారథులు, విజయం కోసం తపిస్తూ, శిఖండీని ఎవరు రక్షించారు?
కథం శాన్తనవో భీష్మః స తస్మిన్దశమేఽహని। అయుధ్యత మహావీర్యః పాణ్డవైః సహ సృఞ్జయైః
శాంతనువు కుమారుడైన భీష్ముడు, ఆ మహావీరుడు, పదవ రోజు పాండవులతో, శృంజయులతో కలిసి యుద్ధాన్ని ఎలా సాగించాడు?
న మృష్యామి రణే భీష్మం ప్రత్యుద్యాతం శిఖణ్డినా । కచ్చిన్న రథమద్గోఽస్వ ధనుర్వాఽశీర్యతాస్థతః
శిఖండీ యుద్ధంలో భీష్ముడిని ఎదుర్కొనడాన్ని నేను భరించలేను; అతని రథం విరిగిపోయిందా, విల్లు తెగిపోయిందా, లేక అతడు స్థిరంగా నిలిచాడా?
నాశీర్యత ధనుశ్చాస్య రథభఙ్గో న చాప్యభూత్। యుధ్యమానస్య సంగ్రామే భీష్మస్య భరతర్షభ। నిఘ్నతః సమరే శత్రూన్శరైః సన్నతపర్వభిః
భరతశ్రేష్ఠుడైన భీష్ముడు యుద్ధంలో శత్రువులను వంపుతో కూడిన బాణాలతో సంహరిస్తూ పోరాడుతున్నప్పుడు, అతని విల్లు కూడా విరగలేదు, రథం కూడా ధ్వంసం కాలేదు.
అనేకశతసాహస్రావకానాం మహారథాః । తథా దన్తిగణా రాజన్హాయశ్చైవ సుసఞ్జితాః
అనేక లక్షల మంది మహారథులు, ఏనుగుల గుంపులు, రాజా! ఇంకా బాగా శిక్షణ పొందిన గుర్రాలు కూడా ముందుకు వచ్చాయి.
అభ్యవర్తన్త యుద్ధాయ పురస్కృత్య పితామహమ్
వారు యుద్ధానికి పితామహుడిని ముందుండి ఉంచుకుని ముందుకు కదిలారు.
యథాప్రతిజ్ఞం కౌరవ్య స చాపి సమిర్తిజయః । పార్యానామకరోద్భీష్మః సతతం సమితి క్షయమ్
కౌరవా! భీష్ముడు తన ప్రతిజ్ఞను నిలబెట్టుకుంటూ, శత్రు సైన్యాలను ఎప్పటికప్పుడు నాశనం చేశాడు.
యుధ్యమానం మహేష్వాసం వినిఘ్నన్తం పరాఞ్శరైః । పాఞ్చాలాః పాణ్డవైః సార్ధ సర్వతః పర్యవారయన్
పాంచాళులు పాండవులతో కలిసి, మహాబలుడు బాణాలతో శత్రువులను సంహరిస్తూ యుద్ధం చేస్తున్న భీష్ముని అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టారు.
దశమేఽహని సంప్రాప్తే తతస్తాం రిపువాహినీమ్ । కీర్యమాణాం శితైర్బాణైః శతశోఽథ సహస్రశః
పదవ రోజు వచ్చినప్పుడు, ఆ శత్రు సైన్యం వందలు, వేల సంఖ్యలో పదునైన బాణాలతో చీల్చబడింది.
న హి భీష్మం మహేష్వాసం పాణ్డవాః పాణ్డుపూర్వజ । అశక్నువన్రణే జేతుం పాశహస్తమివానతకమ్
పాండవులు, పాండుపూర్వజా! మహావిల్లు ధరించిన భీష్ముని యుద్ధంలో ఎలా పరాజయం చేయలేకపోయారో, మరణదేవుడు పాశాన్ని పట్టుకున్నప్పుడు ఎవరూ అతన్ని జయించలేకపోవడంలా.
అథోపాయాన్మహారాజ సవ్యసాచీ ధనఞ్జయః । త్రాసయన్రథినః సర్వాన్బీభత్సురపరాజితః
రాజా! ఆ సమయంలో సవ్యసాచిగా ప్రసిద్ధుడైన ధనంజయుడు, భయంకరుడు, బీభత్సుడు, యుద్ధరంగంలో ఉన్న అందరు రథారోహులను భయపెట్టి, వివిధ ఉపాయాలు ఉపయోగించాడు.
సింహవద్వినదన్నుచ్చైర్ధనుర్జ్యాం విక్షిపన్ముహుః । శరౌఘాన్విసృజన్పార్థో వ్యచరత్కాలవద్రణే
పార్థుడు సింహంలా గర్జిస్తూ, తన విల్లును పదే పదే ఎక్కిస్తూ, బాణవర్షాన్ని వదులుతూ, యుద్ధంలో కాలమంతటివాడిలా సంచరించాడు.
తస్య శబ్దేన విత్రస్తాస్తావకా భారతర్షభ । సింహస్యేవ మృగా రాజన్వ్యద్రవన్త మహాభయాత్
భరతశ్రేష్ఠుడా! అతని విల్లు శబ్దంతో నీ సైనికులు సింహాన్ని చూసిన జింకల్లా భయంతో పరుగెత్తారు, రాజా!
జయన్తం పాణ్డవం దృష్ట్వా త్వత్సైన్యం చాభిపీడితమ్ । దుర్యోధనస్తతో భీష్మమబ్రవీద్భృశపీడితః
పాండవుడు జయిస్తున్నాడు, నీ సైన్యం నష్టపోతోంది అని చూసి, దుర్యోధనుడు తీవ్రంగా బాధపడి భీష్మునితో ఇలా అన్నాడు.
ఏష పాణ్డుసుతస్తాత శ్వేతాశ్వః కృష్ణసారథిః। దహతే మామకాన్సర్వాన్కృష్ణవర్త్మేన కాననమ్
తండ్రీ! ఈ పాండుపుత్రుడు తెల్ల గుర్రాలతో, కృష్ణుడు రథసారధిగా ఉండగా, నా సైన్యాన్ని అగ్నిలా కాల్చేస్తున్నాడు; కృష్ణుని మార్గం అరణ్యాన్ని కాల్చినట్లే.
పశ్య సైన్యాని గాఙ్గేయ ద్రవమాణాని సర్వశః । పణ్డవేన యుధాం శ్రేష్ఠ కాల్యమానాని సంయుగే
గంగా కుమారుడా, చూడు! యుద్ధంలో పాండవులలో అగ్రగణ్యుడైన అర్జునుడు దెబ్బతీయడంతో మా సైన్యాలు అన్ని దిక్కులకూ పారిపోతున్నాయి.
యథా పశుగణాన్పాలః సంకాలయతి కాననే । తథేదం మామకం సైన్యం కాల్యతే శత్రుతాపన
వనంలో గొర్రెలను కాపరి ఎలా కూడగట్టుతాడో, అలాగే శత్రువులను భయపెట్టే వారు మా సైన్యాన్ని శత్రువులు చుట్టుముట్టి తరిమేస్తున్నారు.
ధనఞ్జయశరైర్భగ్నం ద్రవమాణం తతస్తతః । భీమోఽప్యేవం దురాధర్పో విద్రావయతి మే బలమ్
అర్జునుని బాణాలతో మా సైన్యం చెల్లాచెదురై పారిపోతుంటే, ఆగలేని భీముడు కూడా నా సైన్యాన్ని భయపెట్టి తరిమేస్తున్నాడు.
సాత్యకిశ్చేకితానశ్చ మాద్రీపుత్రౌ చ పాణ్డవౌ। అభిమన్యుః సువిక్రాన్తో వాహినీం ద్రవతే మమ
సాత్యకి, చెకితానుడు, మాద్రీ కుమారులు, పరాక్రమశాలి అభిమన్యుడు — వీరందరూ కలిసి నా సైన్యాన్ని పరుగెత్తిస్తున్నారు.
ధృష్టద్యుమ్నస్తథా శూరో రాక్షసశ్చ ఘటోత్కచః । వ్యద్రావయేతాం సహసా సైన్యం మమ మహారణే
ధృష్టద్యుమ్నుడు, రాక్షసుడైన ఘటోత్కచుడు వీరిద్దరూ కూడా మా సైన్యాన్ని ఈ మహా సంగ్రామంలో ఒక్కసారిగా చెల్లాచెదురుగా చేసేశారు.
వధ్యమానస్య సైన్యస్య సర్వైరేతైర్మహారథైః । నాన్యాం గతిం ప్రపశ్యామి స్థానే యుద్ధే చ భారత
ఈ మహారథులు అందరూ మా సైన్యాన్ని నాశనం చేస్తుండగా, భరత వంశీయుడా, యుద్ధంలో నాకు ఇంకెలాంటి మార్గం కనిపించడం లేదు.
ఋతే త్వాం పురుషవ్యాఘ్ర దేవతుల్యపరాక్రమమ్। పర్యాప్తస్తు భవాఞ్శీఘ్రం పీడితానాం గతిర్భవ
పురుషశార్దూలా, దేవతలకు సమానమైన పరాక్రమం ఉన్న నీవు తప్ప మాకు ఇంకెవ్వరూ ఆశ్రయం లేరు. వెంటనే బాధపడుతున్నవారికి రక్షణగా నిలువు.
ఏవముక్తో మహారాజ పితా దేవవ్రతస్తవ। చిన్తయిత్వా ముహూర్తం తు కృత్వా నిశ్చయమాత్మనః
ఇలా నీతో మాట్లాడిన తరువాత, రాజా! నీ తండ్రి దేవవ్రతుడు కొంతసేపు ఆలోచించి, మనసులో ధృఢంగా నిర్ణయం చేసుకున్నాడు.
తవ సంధారయన్పుత్రమబ్రవీచ్ఛంతనోః సుతః। దుర్యోధన విజానీహి స్థిరో భూత్వా విశాంపతే
అప్పుడా శంతను కుమారుడు నీ కుమారుడిని దగ్గరగా తీసుకుని, 'దుర్యోధన, ఇది తెలుసుకో. ధైర్యంగా ఉండు, ఓ ప్రజల అధిపతీ!' అని అన్నాడు.
పాతయిష్యే రిపూనన్యాన్పాణ్డవాన్ప్రతిపాలయన్ । ప్రతిజ్ఞాతో జయో హ్యద్య పాణ్డవానాం మహాత్మనామ్
నేను ఇతర శత్రువులను సంహరించుతాను, పాండవులను కాపాడుతాను. ఈ రోజు మహాత్ములైన పాండవులపై విజయం సాధించేందుకు ప్రతిజ్ఞ చేశాను.
పూర్వకాలం తవ మయా ప్రతిజ్ఞానం మహాబల । హత్వా దశసహస్రాణి క్షత్రియాణాం మహాత్మనామ్
బలవంతుడా! గతంలో నీకు నేను చెప్పినట్టు, పది వేల మంది మహాత్ములైన క్షత్రియులను సంహరించిన తరువాత—
సంగ్రామాదపయాస్యామి హ్యేతత్కర్మ సమాహితమ్ । ఇతి తత్కృతవాంశ్చాహం యథోక్తం భరతర్షభ
ఆ కార్యాన్ని పూర్తిచేసిన తర్వాత యుద్ధభూమిని వదిలిపోతాను. భరత వంశశ్రేష్ఠుడా, నేను చెప్పినట్టు చేసాను.
అద్య చాపి మహత్కర్మ ప్రకరిష్యే యథాబలమ్ । అహం వాఽద్య హతః శేష్యే హనిష్యే వాఽద్య పాణ్డవాన్
ఈ రోజు నా శక్తికి తగినట్లు గొప్ప కార్యాన్ని చేస్తాను. లేకపోతే నేనే పడిపోతాను, లేదా పాండవులను సంహరిస్తాను.
అశక్యాః పాణ్డవా జేతుం దేవైరపి సవాసవైః।' కిం పునర్మర్త్యధర్మేణ క్షత్రియేణ మహాబలాః
పాండవులను దేవతలు, ఇంద్రుడు కలిసికూడా జయించలేరు. మరి మానవులైన బలవంతులైన క్షత్రియులు ఎలా జయించగలరు?