మాధవస్తు వచః శ్రుత్వా ఫల్గునస్య మహాత్మనః। `అభవత్పరమప్రీతో దృష్ట్వా పార్థస్య విక్రమమ్'। న కించిదుక్త్వా సక్రోధ ఆరురోహ రథం పునః
పార్థుని గొప్ప మనసు మాటలు విని, అతని వీరత్వాన్ని చూసి మాధవుడు ఎంతో సంతోషించాడు. ఏమీ చెప్పకుండా, కోపంతో మళ్లీ రథంపై ఎక్కాడు.
తౌ రథస్థౌ నరవ్యాఘ్రౌ భీష్మః శాన్తనవః పునః। వవర్ష శరవర్షేణ మేఘో వృష్ట్యా యథాఽచలౌ
ఆ ఇద్దరు మానవ సింహులు రథంపై నిలబడగా, శాంతనువు కుమారుడు భీష్ముడు మేఘం కొండలపై వర్షం కురిపించినట్లు బాణాల వర్షాన్ని వారిపై కురిపించాడు.
ప్రాణానాదత్త యోధానాం పితా దేవవ్రతస్తవ। గభస్తిభిరివాదిత్యస్తేజాంసి శిశిరాత్యయే
నీ తండ్రి దేవవ్రతుడు యోధుల ప్రాణాలను తీసేశాడు. అది ఎలాగంటే, శిశిరాంతంలో సూర్యుడు తన కిరణాలతో వస్తువుల తేజస్సును తీసేసినట్లు.
యథా కురూణాం సైన్యాని బభఞ్జుర్యుధి పాణ్డవాః । తథా పాణ్డవసైన్యాని బభఞ్జ యుధి తే పితా
పాండవులు యుద్ధంలో కౌరవ సైన్యాన్ని ఎలా చీల్చారో, అలాగే నీ తండ్రి కూడా యుద్ధంలో పాండవ సైన్యాన్ని చీల్చాడు.
హతవిద్రుతసైన్యాస్తు నిరుత్సాహా విచేతసః । నిరీక్షితుం న శేకుస్తే భీష్మమప్రతిమం రణే
సైన్యాలు చంపబడి పారిపోయి, ధైర్యం కోల్పోయి, మనస్సు తడబడిపోయి, యుద్ధంలో ఎవరికీ సమానం లేని భీష్ముడిని చూడలేకపోయారు.
మధ్యం గతమివాదిత్యం ప్రతపన్తం స్వతేజసా । తే వధ్యమానా భీష్మేణ శతశోఽథ సహస్రశః
భీష్ముడు వందల, వేల మంది పాండవులను సంహరిస్తూ, మధ్యాహ్న సూర్యుడు తన తేజంతో మండిపోతున్నట్లు కనిపించాడు.
కుర్వాణం సమరే కర్మాణ్యతిమానుషవిక్రమమ్। వీక్షాంచక్రుర్మహారాజ పాణ్డవా భయపీడితాః
రాజా, భీష్ముడు యుద్ధంలో మానవులకు అందని పరాక్రమంతో కార్యాలు చేస్తూ ఉండగా, భయంతో బాధపడుతూ పాండవులు అతడిని చూస్తూ ఉండిపోయారు.
తథా పాణ్డవసైన్యాని ద్రావ్యమాణాని భారత। త్రాతారం నాధ్యగచ్ఛన్త గావః పఙ్కగతా ఇవ। పిపీలికా ఇవ క్షుణ్ణా దుర్బలా బలినా రణే
భారతా, పాండవ సైన్యాలు వెనక్కు త్రిప్పబడి, ఎవరూ రక్షించేవారు లేక, మట్టిలో చిక్కుకున్న ఆవుల్లా, బలవంతుడి చేతిలో నలిగిన చీమల్లా అయిపోయాయి.
తథైవ యోధా రాజేన్ద్ర భీష్మేణామిత్రఘాతినా। సమరే మృదితాః సర్వే పాణ్డవాః సహ సృఞ్జయైః
రాజేంద్రా, అలాగే భీష్ముడు శత్రువులను సంహరించేవాడిగా యుద్ధంలో పాండవులను, శ్రీంజయులను పూర్తిగా నలిపేశాడు.
మహారథం భారత దుష్ప్రకమ్పం శరౌఘిణం ప్రతపన్తం నరేన్ద్రాన్। భీష్మం న శేకుః ప్రతివీక్షితుం తే శరార్చిషం సూర్యమివాతపన్తమ్
భారతా, ఆ మహారథి, ఎవ్వరూ కదిలించలేని భీష్ముడు, రాజుల మధ్య బాణాల వర్షాన్ని కురిపిస్తూ సూర్యుడిలా మండిపోతుండగా, ఆ రాజులు అతడిని చూడలేకపోయారు.
విమృద్గతస్తస్య తు పాణ్డుసేనా- మస్తం జగామాథ సహస్రరశ్మిః। తతో హి భీష్మః సబలాన్ససైన్యా- న్న్యవారయత్పాణ్డుసుతాఞ్శరౌఘైః
భీష్ముడు వారిని నలిపేసి, పాండవ సైన్యం వెనక్కు తగ్గింది. అప్పుడు భీష్ముడు తన బలంతో, సైన్యాలతో కూడిన పాండవులను బాణాల వర్షంతో అడ్డగించాడు.
మనోఽవహారం ప్రతి సంబభూవ
అందరి మనస్సులు వెనక్కు తగ్గిపోయాయి.
యుధ్యతామేవ తేషాం తు భాస్కరేఽస్తముపాగతే। సన్ధ్యా సమభవద్ధోరా నాపశ్యామ తతో రణమ్
వారు యుద్ధం చేస్తుండగా, సూర్యుడు అస్తమించిపోయాడు. ఆ సమయంలో, భారతా, భయంకరమైన సంధ్యాకాలం వచ్చింది. దాంతో యుద్ధం కనిపించలేదు.
తతో యుధిష్ఠిరో రాజా సన్ధ్యాం సందృశ్య భారత। వధ్యమానం చ భీష్మేణ త్యక్తాస్త్రం భయవిహ్వలమ్
అప్పుడు రాజు యుదిష్ఠిరుడు సంధ్యాకాలాన్ని చూసి, భీష్ముడు తన సైన్యాన్ని సంహరిస్తుండగా, ఆయుధాలు లేక భయంతో వణికిపోతున్న తన సైన్యాన్ని చూశాడు.
స్వసైన్యం చ పరావృత్తం పలాయనపరాయణమ్। భీష్మం చ యుధి సంరబ్ధం పీడయన్తం మహారథమ్
తన సైన్యం వెనక్కు తిరిగి, పారిపోవడానికే సిద్ధమై ఉండగా, భీష్ముడు యుద్ధంలో కోపంతో మహారథిని బాధిస్తున్నదాన్ని చూశాడు.
సోమకాంశ్చ జితాన్దృష్ట్వా నిరుత్సాహాన్మహారథాన్। ` నిశాముఖం చ సంప్రేక్ష్య ఘోరరూపం భయానకమ్।' చిన్తయిత్వా తతో రాజ్ఞామపహారమకారయత్
సోమకులు ఓడిపోయి, మహారథులు ధైర్యం కోల్పోయి ఉండగా, భయంకరమైన రాత్రి సమీపిస్తున్నదాన్ని చూసి, రాజు ఆలోచించి, రాజులకు వెనక్కు వెళ్లమని ఆజ్ఞాపించాడు.
తతోఽపహారం సైన్యానాం చక్రే రాజా యుధిష్ఠిరః । తథైవ తవ సైన్యానామపహారే హ్యభూత్తదా
అప్పుడు యుధిష్ఠిరుడు తన సైన్యాన్ని వెనక్కు తీసుకెళ్లమని ఆదేశించాడు. అదే విధంగా, నీ సైన్యమూ అక్కడి నుంచి వెనుదిరిగింది.
తతోఽపహారం సైన్యానాం కృత్వా తత్ర మహారథాః । న్యవిశన్త కురుశ్రేష్ఠ సంగ్రామే క్షతవిక్షతాః
ఆ సైన్యాలను వెనక్కు పంపిన తరువాత, యుద్ధంలో గాయపడి అలసిపోయిన మహారథులు అక్కడే కూర్చున్నారు, ఓ కురు వంశశ్రేష్ఠ.
భీష్మస్య సమరే కర్మ చిన్తయానాస్తు పాణ్డవాః । నాలభన్త తదా శాన్తిం భీష్మబాణప్రపీడితాః
భీష్ముడు యుద్ధంలో చేసిన కార్యాలను ఆలోచిస్తూ, భీష్ముని బాణాల బాధతో పాండవులు అప్పటికి శాంతిని పొందలేకపోయారు.
భీష్మోఽపి సమరే జిత్వా పాణ్డవాన్సహ సృఞ్జయాన్। పూజ్యమానస్తవ సుతైర్వన్ద్యమానశ్చ భారత
భీష్ముడు యుద్ధంలో పాండవులను, శృంజయులను ఓడించి, నీ కుమారులచేత గౌరవింపబడి, ప్రశంసింపబడ్డాడు, ఓ భారత.
న్యవిశత్కురుభిః సార్ధం హృష్టరూపైః సమన్తతః । తతో రాత్రిః సమభవత్సర్వభూతప్రమోహినీ
ఆయన ఆనందంగా ఉన్న కురువంశీయులతో కలిసి విశ్రాంతి తీసుకున్నాడు. ఆ తరువాత, అన్ని ప్రాణులను మాయలో పడేసే రాత్రి వచ్చింది.
తస్మిన్రాత్రిముఖే ఘోరే పాణ్డవా వృష్ణిభిః సహ । సృఞ్జయాశ్చ దురాధర్షా మన్త్రాయ సముపావిశన్
ఆ భయంకరమైన రాత్రి మొదలైనప్పుడు, పాండవులు వృష్ణులతో, దుర్జయ శృంజయులతో కలిసి ఆలోచన కోసం కూడారు.
ఆత్మనిఃశ్రేయసం సర్వే ప్రాప్తకాలం మహాబలాః। మన్త్రయామాసురవ్యగ్రా మన్త్రనిశ్చయకోవిదాః
అందరు మహాబలులు, సమయం వచ్చినందున, తమ శ్రేయస్సు కోసం అప్రమత్తంగా, నిపుణుల్లా ఆలోచన మొదలుపెట్టారు.
తతో యుధిష్ఠిరో రాజా మన్త్రయిత్వా చిరం నృప । వాసుదేవం సముద్వీక్ష్య వచనం చేదమాదదే
ఆ తరువాత, రాజు యుధిష్ఠిరుడు చాలా సేపు ఆలోచించి, వాసుదేవుని వైపు చూసి ఇలా అన్నాడు.
కృష్ణ పశ్య మాహాత్మానం భీష్మం భీమపరాక్రమమ్ । గజం నలవనానీవ విమృద్గన్తం బలం మమ
కృష్ణా! భీష్ముడు ఎంత గొప్పవాడో చూడు. భీముడి పరాక్రమానికి సమానంగా, అడవి గడ్డి పొదలను త్రొక్కే ఏనుగులా నా సైన్యాన్ని నాశనం చేస్తున్నాడు.
న చైవైనం మహాత్మానముత్సహామో నిరీక్షితుమ్ । లేలిహ్యమానం సైన్యేషు ప్రవృద్ధమివ పావకమ్
అలాంటి మహాత్ముడిని, సైన్యంలో పెరుగుతున్న అగ్నిలా అన్నింటినీ కాల్చేస్తున్న భీష్ముని, మనం చూసే ధైర్యం కూడా చేయలేకపోతున్నాం.
యథా ఘోరో మహానాగస్తక్షకో వై విషోల్బణః। తథా భీష్మో రణే క్రుద్ధస్తీక్ష్ణశస్త్రః ప్రతాపవాన్
ఎలా అంటే, విషంతో నిండిన భయంకరమైన తక్షకుని పాము ఎలా ఉంటుందో, అలాగే యుద్ధంలో కోపంతో, పదునైన ఆయుధాలతో, తేజస్సుతో ఉన్న భీష్ముడు కూడా అలానే ఉన్నాడు.
గృహీతచాపః సమరే ప్రముఞ్చన్నిశితాఞ్ఛరాన్। శక్యో జేతుం యమః క్రుద్ధో వజ్రపాణిశ్చ దేవరాట్
యుద్ధంలో విల్లు పట్టుకుని, పదునైన బాణాలు వదులుతున్న భీష్ముణ్ని, కోపంతో ఉన్న యముడు గానీ, వజ్రాయుధుడైన ఇంద్రుడు గానీ ఓడించలేరు.
వరుణః పాశభృచ్చాపి సగదో వా ధనేశ్వరః । న తు భీష్మః సుసంక్రుద్ధః శక్యో జేతుం మహాహవే
పాశాన్ని పట్టుకున్న వరుణుడు గానీ, గదా చేతబట్టి ఉన్న కుబేరుడు గానీ, ఎంత కోపంగా ఉన్నా, మహాయుద్ధంలో భీష్ముణ్ని ఓడించలేరు.
సోఽహమేవం గతే కృష్ణ నిమగ్నః శోకసాగరే। ఆత్మనో బుద్ధిదౌర్బల్యాద్భీష్మమాసాద్య సంయుగే
కృష్ణా! ఇలా జరిగిపోతుండగా, నా బుద్ధి బలహీనత వల్ల యుద్ధంలో భీష్ముణ్ని ఎదుర్కొని, నేను దుఃఖసాగరంలో మునిగిపోయాను.