అన్యోన్యమభిధావన్తః సంప్రహారం ప్రచక్రిరే । వ్యతిష్యక్తం మహారౌద్రం యుద్ధం భీరుభయావహమ్
వారు ఒకరినొకరు ఎదుర్కొంటూ, భయంకరమైన, గందరగోళంగా, భయపడే వారికి భయానకంగా ఉన్న యుద్ధంలో నిమగ్నమయ్యారు.
హయా హయైః సమాజగ్ముః పాదాతాశ్చ పదాతిభిః । `రథా రథైః సమాగచ్ఛన్నాగా నాగైశ్చ సంయుగే' అన్యోన్యం సమరే రాజన్ప్రార్థయానాః సమభ్యయుః
గుర్రాలు గుర్రాలతో, కాలాళ్లు కాలాళ్లతో, రథాలు రథాలతో, ఏనుగులు ఏనుగులతో పోరాడుతూ, ఒకరినొకరు వెతుక్కుంటూ యుద్ధంలో ముందుకు వచ్చారు, ఓ రాజా.
సహసా చాభవత్తీవ్రం సన్నిపాతన్మహద్రజః। గజాశ్వరథపత్తీనాం పాదనేమిసముద్ధతమ్
ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలు, కాలాళ్లు పరుగెత్తినప్పుడు, ఒక్కసారిగా పెద్దగా దుమ్ము లేచి, యుద్ధభూమిని కమ్మేసింది.
ధూమ్రారుణం రజస్తీవ్రం రణభూమిం సమావృణోత్। నైవ స్వే న పరే రాజన్సమజానన్పరస్పరమ్
ఆ దుమ్ము పొగతో కలిసిన ఎర్రటి రంగులో యుద్ధభూమిని పూర్తిగా కప్పేసింది. ఎవరు తమవారో, ఎవరు శత్రువో ఎవరికీ తెలియకుండా పోయింది, ఓ రాజా.
పితా పుత్రం న జానీతే పుత్రో వా పితరం తథా । నిర్మర్యాదే తథాభూతే వైశసే రోమహర్షణే
ఆ దారుణమైన, నియమాలు లేని హింసలో తండ్రి కుమారుడిని, కుమారుడు తండ్రిని గుర్తించలేకపోయాడు.
శస్త్రాణాం భరతశ్రేష్ఠ మనుష్యాణాం చ ర్జతామ్ । సుమహానభవచ్ఛబ్దః ప్రేతానామివ భారత
ఆయుధాల మోగింపు, మనుషుల అరుపులతో, ఓ భరతశ్రేష్ఠా, అక్కడ పెద్ద శబ్దం వినిపించింది. అది మృతుల అరుపుల్లా అనిపించింది.
గజవాజిమనుష్యాణాం శోణితాన్రతరఙ్గిణీ । ప్రావవర్తత నదీ తత్ర కేశశైవలశాద్వలా
అక్కడ ఏనుగులు, కుదిరాళ్లు, మనుషుల రక్తంతో అలలు ఎగసే ఒక నది ప్రవహించసాగింది. ఆ నదిలోని గడ్డిపూలూ, మొక్కలూ, తల వెంట్రుకలతో తయారయ్యినట్లుగా కనిపించాయి.
నరాణాం చైవ కాయేభ్యః శిరసాం పతతాం రణే। శుశ్రువే సుమహాఞ్ఛబ్దః పతతామశ్మనామివ
పోరులో మనుషుల శరీరాల నుంచి తలలు పడిపోతుండగా, పెద్ద పెద్ద రాళ్లు పడినట్టుగా ఒక భయంకరమైన శబ్దం వినిపించింది.
విశిరస్కైర్మనుష్యైశ్చ ఛిన్నగాత్రైశ్చ వారణైః । అశ్వైః సంభిన్నదేహైశ్చ సంకీర్ణాఽభూద్వసుంధరా
తలలు లేని మనుషులు, ముక్కలు ముక్కలైన ఏనుగులు, విరిగిపోయిన శరీరాల గుర్రాలతో భూమి అంతా నిండిపోయింది.
నానావిధాని శస్త్రాణి విసృజన్తో మహారథాః । అన్యోన్యమభిధావన్తః సంప్రహారార్థముద్యతాః
పెద్ద యోధులు色色 ఆయుధాలు వదులుతూ, ఒకరిపై ఒకరు దూకుతూ, సమీప పోరుకు సిద్ధమయ్యారు.
హయా హయాన్సమాసాద్య ప్రేషితా హయసాదిభిః । సమాహత్య రణేఽన్యోన్యం నిపేతుర్గతజీవితాః
గుర్రస్వారులు నడిపిన గుర్రాలు, ఇతర గుర్రాలపై దాడి చేసి, పోరులో పరస్పరం ఢీకొని, ప్రాణాలు కోల్పోయి నేలపై పడ్డాయి.
నరా నరాన్సమాసాద్య క్రోధరక్తేక్షణా భృశమ్ । ఉరాంస్యురోభిరన్యోన్యం సమాశ్లిష్య నిజఘ్నిరే
కోపంతో కన్నులు ఎర్రబడిన యోధులు, ఒకరిపై ఒకరు ఎదురెదురుగా వచ్చి, ఛాతీలతో ఛాతీలు ఢీకొడుతూ పరస్పరం కొట్టుకున్నారు.
ప్రేషితాశ్చ మహామాత్రైర్వారణాః పరవారణైః । అభ్యఘ్నన్త విషణాగ్రైర్వారణానేవ సంయుగే
బలమైన మాహూతులు నడిపిన ఏనుగులు, ప్రత్యర్థి ఏనుగులపై పోరులో దూకి, తమ దంతాలతో వారిని గాయపరిచాయి.
తే జాతరుధిరోత్పీడాః పతాకాభిరలఙ్కృతాః । సంసక్తాః ప్రత్యదృశ్యన్త మేఘా ఇవ సవిద్యుతః
రక్తం కారుతున్న గాయాలతో, జెండాలతో అలంకరించబడిన వారు, పరస్పరం కలిసిపోయి, మెరుపులతో కూడిన మేఘాల్లా కనిపించారు.
కేచిద్భిన్నా విషాణాగ్రైర్భిన్నకుమ్భాశ్చ తోమరైః । వినదన్తోఽభ్యధావన్త గర్జమానా ధనా ఇవ
కొంతమంది, ఇతర ఏనుగుల దంతాలతో దంతాలు విరిగిపోయి, కొంతమంది కుంభాలు కత్తులతో పగిలిపోయి, ఉరుముల్లా అరుస్తూ ముందుకు దూకారు.
కేచిద్ధస్తైర్ద్విధాచ్ఛిన్నైశ్ఛిన్నగాత్రాస్తథాఽపరే । నిపేతుస్తుములే తస్మింశ్ఛిన్నపక్షా ఇవాద్రయః
కొంతమంది, తొండాలు కోసిపడిపోవడం, మరికొందరు అవయవాలు తెగిపోవడం వల్ల, ఆ ఘోరమైన స్థలంలో రెక్కలు విరిగిన కొండల్లా నేలపై పడిపోయారు.
పార్శ్వైస్తు దారితైరన్యే వారణైర్వరవారణాః । ముముచుః శోణితం భూరి ధాతూనివ మహీధరాః
ఇంకొంతమంది, ప్రత్యర్థి ఏనుగులు పక్కలు చీల్చడంతో, పర్వతాలు లోపల నుండి లోహాలు వెలువరించినట్లు, విపరీతంగా రక్తం కార్చారు.
నారాచనిహతాస్త్వన్యే తథా విద్ధాశ్చ తోమరైః । వినదన్తోఽభ్యధావన్త విశృఙ్గా ఇవ పర్వతాః
ఇంకొంతమంది, బాణాలతో గాయపడి, కత్తులతో పొడవబడి, కొమ్ములు లేని పర్వతాల్లా అరుస్తూ ముందుకు దూకారు.
కేచిత్క్రోధసమావిష్టా మదాన్ధా నిరవగ్రహాః । రథాన్హయాన్పదాతీంశ్చ మమృదుః శతశో రణే
మరికొందరు, కోపంతో, మదంతో మత్తెక్కి, నియంత్రణ లేకుండా, వందలాది రథాలు, గుర్రాలు, కాలాళ్లను పోరులో తొక్కిపారేశారు.
తథా హయా హయారోహైస్తాడితాః ప్రాసతోమరైః । తేన తేనాభ్యవర్తన్త కుర్వన్తో వ్యాకులా దిశః
అలాగే, గుర్రస్వారులు ప్రాసలు, కత్తులతో కొట్టడంతో, గుర్రాలు భయంతో అన్ని దిశలకూ పరుగెత్తి, అక్కడ గందరగోళం సృష్టించాయి.
రథినో రథిభిః సార్ధం కులపుత్రాస్తనుత్యజః। పరాం శక్తిం సమాస్థాయ చక్రుః కర్మాణ్యభీతవత్
రథస్వారులు, ఇతర రథస్వారులతో కలిసి, తమ ప్రాణాలను త్యాగం చేసిన గొప్ప వంశపుత్రులు, అత్యంత ధైర్యంతో అపూర్వమైన కార్యాలు చేశారు.
స్వయంవర ఇవామర్దే ప్రజహ్రురితరేతరమ్ । ప్రార్థయానా యశో రాజన్స్వర్గం వా యుద్ధశాలినః
ఆ ఘోరమైన యుద్ధంలో, స్వయంవరంలా, యోధులు పరస్పరం సవాలు విసిరుకుంటూ, రాజా! కీర్తి గానీ, లేదా యోధులకు లభించే స్వర్గం గానీ కోరుతూ పోరాడారు.
తస్మింస్తథా వర్తమానే సంగ్రామే రోమహర్షణే। ధార్తరాష్ట్రం మహత్సైన్యం ప్రయయౌ విముఖీకృతమ్
అలా ఆ రోమాంచకరమైన యుద్ధం జరుగుతున్నప్పుడు, ధృతరాష్ట్రుని బలమైన సైన్యం భయంతో తిరిగి పారిపోయింది.
స్వసైన్యం నిహతం దృష్ట్వా రాజా దుర్యోధనః స్వయమ్। అభ్యధావత్సుసంక్రుద్ధో భీమసేనమరిన్దమమ్
తన సైన్యం నశించినదాన్ని చూసి, రాజు దుర్యోధనుడు తానే స్వయంగా, తీవ్రమైన కోపంతో శత్రువులను జయించిన భీమసేనుడిపై దూకాడు.
ప్రగృహ్య సుమహచ్చాపమిన్ద్రాశనిసమస్వనమ్ । మహతా శరవర్షేణ పాణ్డవం సమవాకిరత్
ఇంద్రుడు కొడిచే మేఘగర్జనలా గట్టిగా మోగే తన గొప్ప విల్లు పట్టుకుని, అతడు పాండవుడిని బాణాల వర్షంతో పూర్తిగా కప్పేశాడు.
అర్ధచన్ద్రం చ సంధాయ సుతీక్ష్ణం లోమవాపినమ్ । భీమసేనస్య చిచ్ఛేద చాపం క్రోధసమన్వితః
తీవ్రమైన, వెంట్రుకలతో కప్పబడిన అర్ధచంద్ర బాణాన్ని ఎక్కించి, కోపంతో ఉన్న అతడు భీమసేనుని విల్లు కోసేశాడు.
తదన్తరం చ సంప్రేక్ష్య త్వరమామో మహారథః । ప్రసందధే శితం బాణం గిరీణామపి దారణమ్
ఆ మధ్యను గమనించిన ఆ మహారథుడు, వేగంగా పర్వతాలనూ చీల్చగలిగే పదునైన బాణాన్ని సిద్ధం చేశాడు.
తేనోరసి మహారాజ భీమసేనమతాడయత్ । స గాఢవిద్ధో వ్యథితః సృక్విణీ పరిసంలిహన్
ఆ బాణంతో రాజా, భీమసేనుడి ఛాతీపై గట్టిగా వేశాడు. తీవ్రంగా గాయపడి, బాధతో భీమసేనుడు తన ప్రక్కలను నాకుతూ ఉన్నాడు.
సమాలలమ్బే తేజస్వీ ధ్వజం హేమపరిష్కృతమ్। తథా విమనసం దృష్ట్వా భీమసేనం ఘటోత్కచః
వీరుడైన భీమసేనుడు బంగారు అలంకరణలతో ఉన్న తన పతాకాన్ని పట్టుకుని నిలబడాడు. అతడిని అలా నిరుత్సాహంగా చూసి ఘటోత్కచుడు—
క్రోధేనాభిప్రజజ్వాల దిధక్షన్నివ పావకః। అభిమన్యుముఖాశ్చాపి పాణ్డవానాం మహారథాః
కోపంతో అగ్నిలా మండిపోతూ, దహించాలనే ఉత్సాహంతో ఉన్నాడు. అభిమన్యును ముందుగా ఉంచుకుని పాండవుల మహారథులు—