రాక్షసో వ్యనదద్ధోరం స శబ్దస్తుములోఽభవత్। పరశ్వథక్షతం రక్షః సుస్రావ బహుశోణితమ్
అందరిని భయపెట్టేలా రాక్షసుడు ఘోరంగా అరవడంతో ఆ శబ్దం భయంకరంగా మారింది. పరశువు గాయపరిచిన ఆ రాక్షసుడి నుండి విరివిగా రక్తం కారింది.
తతశ్రుక్రోధ బలవాంశ్చక్రే వేగం చ సంయుగే। ఆర్శ్యశృఙ్గిస్తతో దృష్ట్వా సమరే శత్రుమూర్చితమ్
ఆ రాక్షసుడు కన్నీళ్లు, కోపంతో బలంగా యుద్ధంలో దూసుకెళ్లాడు. ఆ సమయంలో ఆర్జ్యశృంగి యుద్ధంలో తన శత్రువు మూర్చిపోయినదాన్ని చూసాడు.
కృత్వా ఘోరం మహద్రూపం గ్రహీతుముపచక్రమే । అర్జునస్య సుతం వీరమిరావన్తం యశస్వినమ్
ఆ రాక్షసుడు భయంకరమైన, గొప్ప రూపం ధరించి, అర్జునుని కుమారుడు, వీరుడైన, కీర్తివంతుడైన ఇరావంతుని పట్టుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు.
సంగ్రామశిరసో మధ్యే సర్వేషాం తత్ర పశ్యతామ్। తాం దృష్ట్వా తాదృశీం మాయాం రాక్షసస్య దురాత్మనః
యుద్ధరంగం మధ్యలో అందరూ చూస్తుండగా, ఆ దుష్ట రాక్షసుడు చూపిన అద్భుతమైన మాయను చూసి—
ఇరావానపి సంక్రుద్ధో మాయాం స్రష్టుం ప్రచక్రమే। తస్య క్రోధాభిభూతస్య సమరేష్వనివర్తినః
ఇరావంతుడు కూడా కోపంతో మునిగిపోయి, తన మాయను సృష్టించేందుకు యత్నించాడు. యుద్ధంలో అతని కోపానికి లోనై, వెనక్కి తగ్గకుండా పోరాడాడు.
యోఽన్వయో మాతృకస్తస్య స ఏనమభిపేదివాన్। స నాగైర్బహుభీ రాజన్నిరావాన్సంవృతో రణే
తన తల్లి వంశానికి చెందినవాడు అతని మీద దాడి చేశాడు. రాజా! యుద్ధంలో ఇరావంతుడు అనేక నాగులతో చుట్టుముట్టబడ్డాడు.
దధార సుమహద్రూపమనన్త ఇవ భోగవాన్। తతో బహువిధైర్నాగైశ్ఛాదయామాస రాక్షసమ్
ఇరావంతుడు అనంతుడు లాగా మహత్తరమైన రూపాన్ని ధరించాడు. ఆ తరువాత, అనేక రకాల నాగులతో ఆ రాక్షసుడిని పూర్తిగా కప్పేశాడు.
ఛాద్యమానస్తు నాగైః స ధ్యాత్వా రాక్షసపుఙ్గవః। సౌపర్ణం రూపమాస్థాయ భక్షయామాస పన్నగమ్
ఆ రాక్షసులలో శ్రేష్ఠుడు అయిన వాడు నాగులు కప్పేస్తున్నప్పుడు, ఆలోచించి, గరుడుని రూపాన్ని ధరించి, ఆ నాగులను తినడం ప్రారంభించాడు.
మాయయా భక్షితే తస్మిన్నన్వయే తస్య మాతృకే । విమోహితమిరావన్తం న్యహనద్రాక్షసోఽసినా
మాయతో తన తల్లి వంశానికి చెందిన నాగులను తినిపోగానే, ఆ రాక్షసుడు మాయలో పడిపోయిన ఇరావంతుని ఖడ్గంతో గాయపరిచాడు.
సకుణ్డలం సముకుటం పద్మేన్దుసదృశప్రభమ్ । ఇరావతః శిరో రక్షః పాతయామాస భూతలే
కుండలాలు, మకుటంతో అలంకరించబడిన, పద్మం లేదా చంద్రునిలా ప్రకాశించే ఇరావంతుని తలని ఆ రాక్షసుడు నరకి భూమిపై పడేశాడు.
తస్మింస్తు నిహతే వీరే రాక్షసేనార్జునాత్మజే। విశోకాః సమపద్యన్త ధార్తరాష్ట్రాః సరాజకాః
ఆ సమయంలో అర్జునుని కుమారుడైన ఆ వీరుడు రాక్షసుడిచేత చంపబడినప్పుడు, ధృతరాష్ట్రుని కుమారులు, రాజులతో కలిసి, దుఃఖం లేకుండా పోయారు.
తస్మిన్మహతి సంగ్రామే తాదృశే భైరవే పునః। మహాన్వ్యతికరో ఘోరః సేనయోః సమపద్యత
ఆ మహా యుద్ధంలో, భయంకరమైన యుద్ధరంగంలో, మళ్లీ రెండు సేనల మధ్య ఘోరమైన పోరు మొదలైంది.
గజా హయాః పదాతాశ్చ విమిశ్రా దన్తిభిర్హతాః । రథాశ్వా దన్తినశ్చైవ పత్తిభిస్తత్ర సూదితాః
ఏనుగులు, గుర్రాలు, కాలాళ్లు కలిసిపోయి, అక్కడ ఏనుగులచేత చంపబడ్డారు. రథాలు, గుర్రాలు, ఏనుగులు కూడా అక్కడ కాలాళ్లచేత నాశనం అయ్యాయి.
తథా పత్తిరథౌఘాశ్చ హయాశ్చ బహవో రణే। రథిభిర్నిహతా రాజంస్తవ తేషాం చ సంకులే
అలాగే, రాజా! యుద్ధంలో అనేక కాలాళ్లు, రథసారథులు, గుర్రాలు రథసారథులచేత చంపబడ్డారు. ఆ కలవరంలో—
అజానన్నర్జునశ్చాపి నిహతం పుత్రమౌరసమ్। జఘాన సమరే శూరాన్రాజ్ఞస్తాన్భీష్మరక్షిణః
అర్జునుడు తన కుమారుడు చనిపోయిన విషయాన్ని తెలియకుండానే, యుద్ధంలో భీష్ముని రక్షణకు ఉన్న వీర రాజులను చంపాడు.
తథైవ తావకా రాజన్సృఞ్జయాశ్చ సహస్రశః। జుహ్వతః సమరే ప్రాణాన్నిజఘ్రురితరేతరమ్
అలాగే, రాజా! నీ సైనికులు, శృంజయులు వేలాదిగా యుద్ధంలో ప్రాణాలు అర్పించుకుంటూ ఒకరినొకరు చంపుకున్నారు.
ముక్తకేశా వికవచా విరథాశ్ఛిన్నకార్ముకాః । బాహుభిః సమయుధ్యన్త సమవేతాః పరస్పరమ్
వాళ్ల జుట్టు విప్పి, కవచాలు లేకుండా, రథాలు పోయి, విల్లు విరిగిపోయి, చేతులతోనే సమీపంగా ఒకరితో ఒకరు పోరాడారు.
తథా మర్మాతిగైర్భీష్మో నిజఘాన మహారథాన్। కమ్పయన్సమరే సేనాం పాణ్డవానాం పరంతపః
అలాగే, భీష్ముడు మహారథులను ప్రాణాంతకంగా కొట్టి, యుద్ధంలో పాండవుల సైన్యాన్ని కంపించేశాడు.
తేన యౌధిష్ఠిరే సైన్యే బహవో మానవా హతాః। దన్తినః సాదినశ్చైవ రథినోఽథ హయాస్తథా
యుధిష్ఠిరుని సైన్యంలో అతని చేతి వల్ల అనేక మంది మానవులు, ఏనుగులపై ఉన్నవారు, గుర్రాలపై ఉన్నవారు, రథసారథులు, ఇంకా ఇతర యోధులు చనిపోయారు.
తత్ర భారత భీష్మస్య రణే దృష్ట్వా పరాక్రమమ్ । అత్యద్భుతమపశ్యామ శక్రస్యేవ పరాక్రమమ్
ఆ సమరంలో భీష్ముని పరాక్రమాన్ని చూసి, ఓ భారతా, మేము ఆశ్చర్యపోయాము. ఆయన శక్తి ఇంద్రుని పరాక్రమానికి సమానంగా అనిపించింది.
తథైవ భీమసేనస్య పార్షతస్య చ భారత। రౌద్రమాసీద్రణే యుద్ధం సాత్యకస్య చ ధన్వినః
అలాగే, భీమసేనుడు, పర్షతుని కుమారుడు, సత్యకుడు—ఈ ముగ్గురి యుద్ధం కూడా భయంకరంగా, ఉగ్రంగా సాగింది, ఓ భారతా.
దృష్ట్వా ద్రోణస్య విక్రాన్తం పాణ్డవాన్భయమావిశత్ । ఏక ఏవ రణే శక్తో నిహన్తుం సర్వసైనికాన్
ద్రోణుని విక్రమాన్ని చూసి పాండవులకు భయం పట్టుకుంది. ఒక్క ద్రోణుడే యుద్ధంలో అందరినీ సంహరించగలడని వారికి అనిపించింది.
కిం పునః పృథివీశూరైర్యోధవ్రాతైః సమావృతః। ఇత్యబ్రువన్మహారాజ రణే ద్రోణేన పీడితాః
మరి భూమిపై ఉన్న వీర రాజులు, యోధుల గుంపులతో ఆయనను చుట్టుముట్టితే ఏమవుతుందో! అని యుద్ధంలో ద్రోణుని చేత బాధపడిన వారు, ఓ మహారాజా, ఇలా అన్నారు.
వర్తమానే తథా రౌద్రే సంగ్రామే భరతర్షభ । ఉభయోః సేనయోః శూరా నామృష్యన్త పరస్పరమ్
ఆ భయంకరమైన యుద్ధం జరుగుతుండగా, ఓ భారత వంశశ్రేష్ఠా, రెండు సైన్యాల్లోని వీరులు ఒకరినొకరు సహించలేక పోయారు.
ఆవిష్టా ఇవ యుధ్యన్తే రక్షోభూతైర్మహాబలైః । తావకాః పాణ్డవేయాశ్చ సంరబ్ధాస్తాత ధన్వినః
అందరూ మహాశక్తివంతమైన భూతాలవల్ల ఆక్రమించబడినట్లుగా, నీ సైనికులు, పాండవులూ, కోపంతో నిండిన ధనుర్ధారులుగా ఉగ్రంగా యుద్ధం చేశారు, తండ్రీ.
న స్మ పశ్యామహే కంచిత్ప్రాణాన్యః పరిరక్షతి। దైవాసురాభే సమరే తస్మిన్యోధా నరాధిప
ఆ యుద్ధంలో ఎవ్వరూ తమ ప్రాణాలను కాపాడుకోవాలని ప్రయత్నించడాన్ని మేము చూడలేదు, ఓ నరాధిపా. ఆ సమరం దేవాసుర సంగ్రామంలా ఉగ్రంగా సాగింది.
ఇరావన్తం తు నిహతం దృష్ట్వా పార్థా మహారథాః । సంగ్రామే కిమకుర్వన్త తన్మమాచక్ష్వ సఞ్జయ
ఇరవంతుడు యుద్ధంలో చనిపోయినప్పుడు, పృథ కుమారులు అయిన మహారథులు ఏమి చేశారు? ఆ సంగ్రామంలో వారు చేసినది నాకు చెప్పు, సంజయ.
ఇరావన్తం తు నిహతం సంగ్రామే వీక్ష్య రాక్షసః। వ్యనదత్సుమహానాదం భైమసేనిర్ఘటోత్కచః
యుద్ధంలో ఇరవంతుడు పడిపోయిన దృశ్యాన్ని చూసి, భీమసేనుని కుమారుడు ఘటోత్కచుడు, ఆ రాక్షసుడు, గొప్ప గర్జన చేశాడు.
నదతస్తస్య శబ్దేన పృథివీ సాగరామ్బరా । సపర్వతవనా రాజంశ్చచాల సుభృశం తదా
ఆ ఘటోత్కచుని గర్జన ధ్వనితో భూమి, సముద్రం, ఆకాశం, పర్వతాలు, అడవులు అన్నీ బలంగా కంపించాయి, ఓ రాజా.
అన్తరిక్షం దిశశ్చైవ సర్వాశ్చ ప్రదిశస్తథా । `చేలుశ్చ సహసా తత్ర తేన నాదేన నాదితాః
ఆ గర్జనతో ఆకాశం, దిక్కులు, అన్ని దిశలు ఒక్కసారిగా వణికిపోయాయి.