ఆరోహే పర్యవస్కన్దే సరణే సాన్తరప్లుతే । సమ్యక్ప్రహరణే యానే వ్యపయానే చ కోవిదమ్
వారు ఎక్కడం, దిగడం, ముందుకు పోవడం, దూకడం, సరిగ్గా దెబ్బ కొట్టడం, రథాలు నడపడం, వెనక్కు తగ్గడంలో నైపుణ్యం కలిగినవారు.
నాగాశ్వరథయానేషు బహుశః సుపరీక్షితమ్ । పరీక్ష్య చ యథాన్యాయం వేతనేనోపపాదితమ్
వారు ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలను నడిపడంలో ఎన్నోసార్లు పరీక్షించబడి, నిపుణులుగా గుర్తించబడి, యోగ్యమైన జీతంతో నియమించబడ్డారు.
న గోష్ఠ్యా నోపకారేణ న చ బన్ధునిమిత్తతః । న సౌహృదబలైర్వాపి నాకులీనపరిగ్రహైః
వారు తమ వర్గం వల్ల, ఉపకారం వల్ల, బంధుత్వం వల్ల, స్నేహితుల బలంతో, లేదా కుటుంబ సంబంధాల వల్ల ఎంపిక కాలేదు.
సమృద్ధజనమార్యం చ తుష్టసంబన్ధిబాన్ధవమ్ । కృతోపకారభూయిష్ఠం యశస్వి చ మనస్వి చ
వారు సంపన్నులు, ఉన్నతులు, బంధువులతో సంతృప్తిగా ఉండేవారు, చేసిన ఉపకారాన్ని గుర్తుంచుకునేవారు, కీర్తి గలవారు, ఉదారమనస్సు కలవారు.
స్వజనైస్తు నరైర్ముఖ్యైర్బహుశో దృష్టకర్మభిః । లోకపాలోపమైస్తాత పాలితం లోకవిశ్రుతమ్
వారు తమ స్వజనులలో ప్రముఖులైన, మంచి పనులు చేసినవారు, లోకపాలుల్లా రక్షణ ఇచ్చేవారు, దేశమంతటా పేరుగాంచినవారు నాయకత్వం వహించారు.
బహుభిః క్షత్రియైర్గుప్తం పృథివ్యాం లోకసంమతైః । అస్మానభిగతైః కామాత్సబలైః సపదానుగైః
వారు ప్రపంచంలో పేరుగాంచిన అనేక క్షత్రియులచే రక్షించబడి, మన వద్దకు స్వేచ్ఛగా వచ్చి, తమ సైన్యాలతో, అనుచరులతో చేరారు.
మహోదధిమివాపూర్ణమాపగాభిః సమన్తతః । అపక్షపక్షిసంకాశై రథైర్నాగైశ్చ సంవృతమ్
అది చుట్టూ నదులతొ నిండిన మహాసముద్రంలా, రెక్కలున్న పక్షుల్లా కనిపించే రథాలు, ఏనుగులతో చుట్టుముట్టబడింది.
నానాయోధజలం భీమం వాహనోర్మితరఙ్గిణమ్। క్షేపణ్యసిగదాశక్తిశరప్రాససామాకులమ్
అందులో అనేక యోధులు, భయంకరంగా, వాహనాలు అలలవలె ఉప్పొంగుతూ, కత్తులు, గదలు, శక్తులు, బాణాలు, కుళ్లులతో నిండిపోయింది.
ధ్వజభూషణసంబాధం రత్నపట్టసుసంచితమ్ । పరిధావద్భిరశ్వైశ్చ వాయువేగవికమ్పితమ్
పతాకలు, అలంకారాలతో నిండినది, రత్నాల పట్టాలతో అలంకరించబడినది, గాలి వేగంతో పరుగెత్తే గుర్రాల వలన కంపించిపోతుంది.
అపారమివ గర్జన్తం సాగరప్రతిమం మహత్। ద్రోణభీష్మాసిసంగప్తం గుప్తం చ కృతవర్మణా
అది ఎటు చూసినా అంతు లేని సముద్రంలా, గర్జిస్తూ, ద్రోణుడు, భీష్ముడు కత్తులతో కాపాడుతూ, కృతవర్ముడు రక్షిస్తూ ఉంది.
కృపదుఃశాసనాభ్యాం చ జయద్రథముఖైస్తథా । భగదత్తవికర్ణాభ్యాం ద్రౌణిసౌబలబాహ్లికైః
అదే విధంగా కృపాచార్యుడు, దుఃశాసనుడు, జయద్రథుడు, భగదత్తుడు, వికర్ణుడు, అశ్వత్థామ, శకుని, బాహ్లికులు కూడా కాపాడుతున్నారు.
గుప్తం ప్రవీరైర్లౌకైశ్చ సారవద్భిర్మహాత్మభిః । యదహన్యత సైన్యం మే దిష్టమత్ర పరాయణమ్
ప్రబలమైన, జ్ఞానవంతులైన మహాత్ములు, నైపుణ్యం కలిగిన యోధులు నా సైన్యాన్ని కాపాడినా, అదృష్టం వల్ల అది నాశనం అయింది.
నైతాదృశం సముద్యోగం దృష్టవన్తో హి మానుషాః । ఋషయో వా మహాభాగాః పురాణా భువి సఞ్జయ
ఇంతటి గొప్ప ప్రయత్నాన్ని మనుషులు గాని, పురాతన మహర్షులు గాని, భూమిపై ఎప్పుడూ చూడలేదు, సంజయ.
ఈదృశోఽపి బలౌఘస్తు సంయుక్తః శస్త్రసంపదా । వధ్యతే యత్ర సంగ్రామే కిమన్యద్భాగధేయతః
ఇంతటి బలగాన్ని, అన్ని ఆయుధాలతో కూడినదాన్ని యుద్ధంలో సంహరించగలిగితే, ఇది అదృష్టం కాక మరొకటి ఏముంటుంది?
విపరీతమిదం సర్వం ప్రతిభాతి హి సఞ్జయ । యత్రేదృశం బలం ఘోరం నావధీద్యుధి పాణ్డవాన్
సంజయా, నాకు ఇది అంతా విపరీతంగా అనిపిస్తోంది. ఇంత భయంకరమైన సైన్యం పాండవులను యుద్ధంలో సంహరించలేకపోవడం ఆశ్చర్యమే.
పాణ్డవార్థాయ నియతం దేవాస్తత్ర సమాగతాః । యుధ్యన్తే మామకం సైన్యం యథాఽవధ్యత సఞ్జయ
పాండవుల కోసం దేవతలు అక్కడ చేరి, నా సైన్యంతో యుద్ధం చేసి, దాన్ని నాశనం చేశారు, సంజయ.
ఉక్తోఽపి విదురేణాహం హితం పథ్యం చ నిత్యశః । న చ జగ్రాహ తన్మన్దః పుత్రో దుర్యోధనో మమ
విదురుడు ఎప్పుడూ నాకు మేలు చెప్పినా, నా మూర్ఖుడు కుమారుడు దుర్యోధనుడు ఆ మాటలు వినలేదు.
తథ్యాం మన్యే మతిం తస్య సర్వజ్ఞస్య మహాత్మనః । ఆసీత్తథాఽఽగతం తాత యేన దృష్టమిదం పురా
అంతా తెలిసిన, మహాత్ముడైన అతని మాటలు నిజమైనవే అని నేను భావిస్తున్నాను. ఈ విధంగా జరగబోతుందని అతడు ముందే చూశాడు.
అథవా భావ్యమేవం హి సంజయైతేన సర్వథా । పురా ధాత్రా యథా దిష్టం తత్తథా న తదన్యథా
లేదా, సంజయా, ఇది ఇలా జరగాల్సిందే. సృష్టికర్త ముందే నిర్ణయించినదే జరుగుతుంది, అది వేరేలా జరగదు.
ఆత్మదోషాత్త్వయా రాజన్ప్రాప్తం వ్యసనమీదృశమ్ । న హి దుర్యోధనస్తాని పశ్యతే భరతర్షభ
రాజా! నీ తప్పు వల్లే ఈ విపత్తు కలిగింది. భరతులలో శ్రేష్ఠుడా, దుర్యోధనుడు ఇవన్నీ గ్రహించడు.
యాని త్వం పశ్యసే రాజన్ధర్మసంకరకారణాత్। తవ దోషాత్పురా వృత్తం ద్యూతమేతద్విశాంపతే
రాజా! నీవు ధర్మసంకరానికి కారణమైందని చూస్తున్నది, నీ తప్పు వల్లనే ఈ జూదం జరిగినది, రాజాధిరాజా.
తవ దోషేణ యుద్దం చ ప్రవృత్తం సహ పాణ్డవైః । త్వమేవాద్య ఫలం భుఙ్క్ష్వ కృత్వా కిల్బిషమాత్మనా
నీ తప్పు వల్లే పాండవులతో యుద్ధం మొదలైంది. నీవే పాపం చేసి, దాని ఫలితాన్ని అనుభవించాల్సింది నీవే.
ఆత్మనా హి కృతం కర్మ ఆత్మనైవోపభుజ్యతే। ఇహ వా ప్రేత్య వా రాజంస్త్వయా ప్రాప్తం యథాతథమ్
తానే చేసిన పని తానే అనుభవించాలి, ఈ లోకంలోనైనా, పరలోకంలోనైనా. రాజా! నీవు తగినదే పొందావు.
తస్మాద్రాజన్స్థిరో భూత్వా ప్రాప్యేదం వ్యసనం మహత్। శృణు యుద్ధం యథా వృత్తం శంసతో మే నరాధిప
కాబట్టి రాజా! ఈ మహా విపత్తును ఎదుర్కొని ధైర్యంగా ఉండు. యుద్ధం ఎలా జరిగిందో నేను చెబుతున్నాను, విను.
భీమసేనః సునిశితైర్బాణైర్భిత్త్వా మహాచమూమ్ । ఆససాద తతో వీరః సర్వాన్దుర్యోధనానుజాన్
భీమసేనుడు తన గట్టిగా పదునైన బాణాలతో పెద్ద సైన్యాన్ని చీల్చి, ధుర్యోధనుని అన్నదమ్ములందరి దగ్గరకు చేరాడు.
దుఃశాసనం దుర్విషహం దుఃసహం దుర్మదం జయమ్। జయత్సేనం వికర్ణం చ చిత్రసేనం సుదర్శనమ్
అతడు దుఃశాసనుడు, దుర్విషహుడు, దుఃసహుడు, దుర్మదుడు, జయం, జయత్సేనుడు, వికర్ణుడు, చిత్రసేనుడు, సుదర్శనుడు వీరందరినీ ఎదుర్కొన్నాడు.
చారుచిత్రం సువర్మాణం దుష్కర్ణం కర్ణమేవ చ । ఏతాంశ్చాన్యాంశ్చ సుబహూన్సమీపస్థాన్మహారథాన్
చారుచిత్రుడు, సువర్మాణుడు, దుఃకర్ణుడు, కర్ణుడు కూడా, ఇంకా దగ్గరలో ఉన్న మరెన్నో మహారథులనూ అతడు ఎదుర్కొన్నాడు.
ధార్తరాష్ట్రాన్సుసంక్రుద్ధాన్దృష్ట్వా భీమో మహారథః । భీష్మేణ సమరే గుప్తాం ప్రవివేశ మహాచమూమ్
ధృతరాష్ట్రుని కుమారులు కోపంతో ఉప్పొంగి ఉన్నారని చూసి, భీష్ముడు రక్షిస్తున్న ఆ పెద్ద సైన్యంలో భీముడు ప్రవేశించాడు.
అథాలోక్య ప్రవిష్టం తమూచుస్తే సర్వ ఏవ తు । జీవగ్రాహం నిగృహ్ణీమో వయమేనం నరాధిపాః
అప్పుడు అతడు లోపలికి వచ్చినట్టు చూసి, రాజులు అందరూ, 'మనమందరం ఇతనిని బతికించుకొని పట్టుకుందాం' అని అన్నారు.
స తైః పరివృతః పార్థో భ్రాతృభిః కృతనిశ్చయైః । ప్రజాసంహరణే సూర్యః క్రూరైరివ మహాగ్రహైః
అలా నిర్ణయంతో ఉన్న అన్నదమ్ములచేత చుట్టుముట్టబడి, పార్థుడు ప్రాణహరణ సమయంలో క్రూర గ్రహాలతో చుట్టుముట్టబడిన సూర్యుడిలా కనిపించాడు.