అభిద్యేతాం తతో వ్యూహౌ తస్మిన్వీరవరక్షయే। ఆసీద్వ్యతికరో ఘోరస్తవ తేషాం చ భారత
అప్పుడే, ఆ వీరుల సమూహాలు నశించిపోతుండగా, నీ సైన్యానికి, వారి సైన్యానికి మధ్య భయంకరమైన ఘోరమైన పోరాటం మొదలైంది, ఓ భారతా!
తదద్భుతమపశ్యామ తావకానాం పరైః సహ । ఏకాయనగతాః సర్వే యదయుధ్యన్త భారత
ఓ భారతా! అప్పుడు మేము ఒక అద్భుతాన్ని చూశాము. నీ సైనికులు అందరూ ఒకే చోట చేరి, శత్రువులతో ఏకమై పోరాడారు.
ప్రతిసంవార్య చాస్త్రాణి తేఽన్యోన్యస్య విశాంపతే । యుయుధుః పాణ్డవాశ్చైవ కౌరవాశ్చ మహాబలాః
ఓ రాజాధిరాజా! వారు పరస్పరం ఆయుధాలను ఎదుర్కొంటూ, పాండవులు, కౌరవులు ఇద్దరూ మహా బలంతో యుద్ధం కొనసాగించారు.
ఏవం బహుగుణం సైన్యమేవం బహువిధం పరమ్। వ్యూఢమేవం యథాశాస్త్రమమోఘం చైవ సఞ్జయ
ఓ సంజయా! ఆ సైన్యం ఎంతో పెద్దది, ఎన్నో విధాలుగా ఏర్పాటుచేయబడింది, యుద్ధశాస్త్రానికి అనుగుణంగా, అపరాజితంగా నిలిచింది.
జుష్టమస్మాకమత్యన్తమభికామం చ నః సదా । ప్రహృష్టం వ్యసనోపేతం పురస్తాద్దృష్టవిక్రమమ్
అది పూర్తిగా మన యోధులతో నిండి, ఎప్పుడూ యుద్ధానికి సిద్ధంగా, ఆనందంగా ఉండి, కష్టాలను ఎదుర్కొంటూ, ముందరెళ్ళి పరాక్రమాన్ని చూపింది.
నాతివృద్ధమబాలం చ న కృశం న చ పీవరమ్ । లఘువృత్తాయతప్రాయం సాగరాకారమవ్యయమ్
ఆ సైన్యంలో మితమైన వయస్సు ఉన్నవారు, మరీ చిన్నవారు లేదా మరీ వృద్ధులు లేరు; మరీ బలహీనులు లేదా మరీ బలిష్టులు లేరు; ఎక్కువగా మధ్యస్థమైన శరీరాకారంతో, సముద్రంలా విస్తరించి, శక్తి తగ్గని వారు ఉన్నారు.
ఆత్తసన్నాహశస్త్రం చ బహుశస్త్రపరిగ్రహమ్ । అసియుద్ధే నియుద్ధే చ గదాయుద్ధే చ కోవిదమ్
వారు కవచాలు, ఆయుధాలు ధరించి, అనేక రకాల ఆయుధాల్లో నైపుణ్యం కలిగి, ఖడ్గయుద్ధం, మల్లయుద్ధం, గదాయుద్ధంలో నిపుణులు.
ప్రాసర్ష్టితోమరేష్వాజౌ పరిఘేష్వాయసేషు చ । భిణ్డిపాలేషు శక్తీషు ముసలేషు చ సర్వశః
వారు యుద్ధంలో భల్లాలు, శక్తులు, తొమర్లు, ఇనుప గొడ్డళ్లలో, బిందిపాళి, శక్తి, ముసల వంటి ఆయుధాల్లో పూర్తిగా నైపుణ్యం కలిగినవారు.
కమ్పనేషు చ చాపేషు కణపేషు చ సర్వశః । క్షేణణీయేషు చిత్రేషు ముష్టయుద్ధేషు చ క్షమమ్
వారు విల్లు, బాణాలు, అన్ని రకాల ప్రయోగ ఆయుధాలు, చేతితో చేసే యుద్ధం, బలపరీక్షల్లో కూడా నైపుణ్యం కలిగినవారు.
అపరోక్షం చ విద్యాసు వ్యాయామే చ కృతశ్రమమ్ । శస్త్రగ్రహణవిద్యాసు సర్వాసు పరినిష్ఠితమ్
వారు విద్యల్లో ప్రత్యక్షంగా శిక్షణ పొందినవారు, వ్యాయామంలో నిపుణులు, ఆయుధాల వినియోగంలో అన్ని విధాలుగా పట్టు సాధించినవారు.
ఆరోహే పర్యవస్కన్దే సరణే సాన్తరప్లుతే । సమ్యక్ప్రహరణే యానే వ్యపయానే చ కోవిదమ్
వారు ఎక్కడం, దిగడం, ముందుకు పోవడం, దూకడం, సరిగ్గా దెబ్బ కొట్టడం, రథాలు నడపడం, వెనక్కు తగ్గడంలో నైపుణ్యం కలిగినవారు.
నాగాశ్వరథయానేషు బహుశః సుపరీక్షితమ్ । పరీక్ష్య చ యథాన్యాయం వేతనేనోపపాదితమ్
వారు ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలను నడిపడంలో ఎన్నోసార్లు పరీక్షించబడి, నిపుణులుగా గుర్తించబడి, యోగ్యమైన జీతంతో నియమించబడ్డారు.
న గోష్ఠ్యా నోపకారేణ న చ బన్ధునిమిత్తతః । న సౌహృదబలైర్వాపి నాకులీనపరిగ్రహైః
వారు తమ వర్గం వల్ల, ఉపకారం వల్ల, బంధుత్వం వల్ల, స్నేహితుల బలంతో, లేదా కుటుంబ సంబంధాల వల్ల ఎంపిక కాలేదు.
సమృద్ధజనమార్యం చ తుష్టసంబన్ధిబాన్ధవమ్ । కృతోపకారభూయిష్ఠం యశస్వి చ మనస్వి చ
వారు సంపన్నులు, ఉన్నతులు, బంధువులతో సంతృప్తిగా ఉండేవారు, చేసిన ఉపకారాన్ని గుర్తుంచుకునేవారు, కీర్తి గలవారు, ఉదారమనస్సు కలవారు.
స్వజనైస్తు నరైర్ముఖ్యైర్బహుశో దృష్టకర్మభిః । లోకపాలోపమైస్తాత పాలితం లోకవిశ్రుతమ్
వారు తమ స్వజనులలో ప్రముఖులైన, మంచి పనులు చేసినవారు, లోకపాలుల్లా రక్షణ ఇచ్చేవారు, దేశమంతటా పేరుగాంచినవారు నాయకత్వం వహించారు.
బహుభిః క్షత్రియైర్గుప్తం పృథివ్యాం లోకసంమతైః । అస్మానభిగతైః కామాత్సబలైః సపదానుగైః
వారు ప్రపంచంలో పేరుగాంచిన అనేక క్షత్రియులచే రక్షించబడి, మన వద్దకు స్వేచ్ఛగా వచ్చి, తమ సైన్యాలతో, అనుచరులతో చేరారు.
మహోదధిమివాపూర్ణమాపగాభిః సమన్తతః । అపక్షపక్షిసంకాశై రథైర్నాగైశ్చ సంవృతమ్
అది చుట్టూ నదులతొ నిండిన మహాసముద్రంలా, రెక్కలున్న పక్షుల్లా కనిపించే రథాలు, ఏనుగులతో చుట్టుముట్టబడింది.
నానాయోధజలం భీమం వాహనోర్మితరఙ్గిణమ్। క్షేపణ్యసిగదాశక్తిశరప్రాససామాకులమ్
అందులో అనేక యోధులు, భయంకరంగా, వాహనాలు అలలవలె ఉప్పొంగుతూ, కత్తులు, గదలు, శక్తులు, బాణాలు, కుళ్లులతో నిండిపోయింది.
ధ్వజభూషణసంబాధం రత్నపట్టసుసంచితమ్ । పరిధావద్భిరశ్వైశ్చ వాయువేగవికమ్పితమ్
పతాకలు, అలంకారాలతో నిండినది, రత్నాల పట్టాలతో అలంకరించబడినది, గాలి వేగంతో పరుగెత్తే గుర్రాల వలన కంపించిపోతుంది.
అపారమివ గర్జన్తం సాగరప్రతిమం మహత్। ద్రోణభీష్మాసిసంగప్తం గుప్తం చ కృతవర్మణా
అది ఎటు చూసినా అంతు లేని సముద్రంలా, గర్జిస్తూ, ద్రోణుడు, భీష్ముడు కత్తులతో కాపాడుతూ, కృతవర్ముడు రక్షిస్తూ ఉంది.
కృపదుఃశాసనాభ్యాం చ జయద్రథముఖైస్తథా । భగదత్తవికర్ణాభ్యాం ద్రౌణిసౌబలబాహ్లికైః
అదే విధంగా కృపాచార్యుడు, దుఃశాసనుడు, జయద్రథుడు, భగదత్తుడు, వికర్ణుడు, అశ్వత్థామ, శకుని, బాహ్లికులు కూడా కాపాడుతున్నారు.
గుప్తం ప్రవీరైర్లౌకైశ్చ సారవద్భిర్మహాత్మభిః । యదహన్యత సైన్యం మే దిష్టమత్ర పరాయణమ్
ప్రబలమైన, జ్ఞానవంతులైన మహాత్ములు, నైపుణ్యం కలిగిన యోధులు నా సైన్యాన్ని కాపాడినా, అదృష్టం వల్ల అది నాశనం అయింది.
నైతాదృశం సముద్యోగం దృష్టవన్తో హి మానుషాః । ఋషయో వా మహాభాగాః పురాణా భువి సఞ్జయ
ఇంతటి గొప్ప ప్రయత్నాన్ని మనుషులు గాని, పురాతన మహర్షులు గాని, భూమిపై ఎప్పుడూ చూడలేదు, సంజయ.
ఈదృశోఽపి బలౌఘస్తు సంయుక్తః శస్త్రసంపదా । వధ్యతే యత్ర సంగ్రామే కిమన్యద్భాగధేయతః
ఇంతటి బలగాన్ని, అన్ని ఆయుధాలతో కూడినదాన్ని యుద్ధంలో సంహరించగలిగితే, ఇది అదృష్టం కాక మరొకటి ఏముంటుంది?
విపరీతమిదం సర్వం ప్రతిభాతి హి సఞ్జయ । యత్రేదృశం బలం ఘోరం నావధీద్యుధి పాణ్డవాన్
సంజయా, నాకు ఇది అంతా విపరీతంగా అనిపిస్తోంది. ఇంత భయంకరమైన సైన్యం పాండవులను యుద్ధంలో సంహరించలేకపోవడం ఆశ్చర్యమే.
పాణ్డవార్థాయ నియతం దేవాస్తత్ర సమాగతాః । యుధ్యన్తే మామకం సైన్యం యథాఽవధ్యత సఞ్జయ
పాండవుల కోసం దేవతలు అక్కడ చేరి, నా సైన్యంతో యుద్ధం చేసి, దాన్ని నాశనం చేశారు, సంజయ.
ఉక్తోఽపి విదురేణాహం హితం పథ్యం చ నిత్యశః । న చ జగ్రాహ తన్మన్దః పుత్రో దుర్యోధనో మమ
విదురుడు ఎప్పుడూ నాకు మేలు చెప్పినా, నా మూర్ఖుడు కుమారుడు దుర్యోధనుడు ఆ మాటలు వినలేదు.
తథ్యాం మన్యే మతిం తస్య సర్వజ్ఞస్య మహాత్మనః । ఆసీత్తథాఽఽగతం తాత యేన దృష్టమిదం పురా
అంతా తెలిసిన, మహాత్ముడైన అతని మాటలు నిజమైనవే అని నేను భావిస్తున్నాను. ఈ విధంగా జరగబోతుందని అతడు ముందే చూశాడు.
అథవా భావ్యమేవం హి సంజయైతేన సర్వథా । పురా ధాత్రా యథా దిష్టం తత్తథా న తదన్యథా
లేదా, సంజయా, ఇది ఇలా జరగాల్సిందే. సృష్టికర్త ముందే నిర్ణయించినదే జరుగుతుంది, అది వేరేలా జరగదు.
ఆత్మదోషాత్త్వయా రాజన్ప్రాప్తం వ్యసనమీదృశమ్ । న హి దుర్యోధనస్తాని పశ్యతే భరతర్షభ
రాజా! నీ తప్పు వల్లే ఈ విపత్తు కలిగింది. భరతులలో శ్రేష్ఠుడా, దుర్యోధనుడు ఇవన్నీ గ్రహించడు.