వ్యూఢం దృష్ట్వా తు తత్సైన్యం పితా దేవవ్రతస్తవ । కౌఞ్చేన మహతా రాజన్ప్రత్యవ్యూహత వాహినీమ్
ఓ రాజా! నీ తండ్రి దేవవ్రతుడు ఆ సైన్యాన్ని పంక్తిగా ఏర్పాటుచేసినదాన్ని చూసి, గొప్ప కొంగ రూపంలో తన సేనను అమర్చాడు.
తస్య తుణ్డే మహేష్వాసో భారద్వాజో వ్యరోచత। అశ్వత్థామా కృపశ్చైవ చక్షురాస్తాం జనేశ్వర
ఆ కొంగ ముఖంలో, గొప్ప విలువిద్వాంసుడు భరద్వాజుడు, అశ్వత్తామా, కృపాచార్యులు ప్రజల మధ్య ప్రకాశిస్తూ నిలిచారు.
కృతవర్మా తు సహితః కామ్భోజైరథ బాహ్లికైః । శిరస్యాసీన్నరశ్రేష్ఠః శ్రేష్ఠః సర్వధనుష్మతామ్
కృతవర్ముడు, కాంభోజులు, బాహ్లికులతో కలిసి, ఆ కొంగ తల భాగంలో నిలిచాడు. అతడు అందరు విలువిద్వాంసుల్లో శ్రేష్ఠుడు.
గ్రీవాయాం శూరసేనశ్చ తవ పుత్రశ్చ మారిష । దుర్యోధనో మహారాజ రాజభిర్బహుభిర్వృతః
ఓ మహారాజా! ఆ కొంగ మెడ భాగంలో శూరసేనుడు, నీ కుమారుడు దుర్యోధనుడు, అనేక రాజులతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్నారు.
ప్రాగ్జోతిషస్తు సహితో మద్రసౌవీరకేకయైః । ఉరస్యభూన్నరశ్రేష్ఠ మహత్యా సేనయా వృతః
ఓ మహానుభావా! ప్రాగ్జ్యోతిషుడు, మద్రులు, సౌవీరులు, కేకయులతో కలిసి, గొప్ప సైన్యంతో కూడినవాడు ఆ కొంగ ఛాతీ భాగంలో ఉన్నాడు.
పృష్ఠే చాస్తాం మహేష్వాసావావన్త్యౌ సపదానుగౌః । స్వసేనయా చ సహితః శుశర్మా ప్రస్థలాధిపః । వామం పక్షం సమాశ్రిత్య దంశితః సమవస్థితః
వెనుక భాగంలో అవంతి దేశపు మహావీరులు తమ అనుచరులతో, ప్రస్థలాధిపతి శుశర్మా తన సేనతో కలిసి, ఎడమ వైపు బలంగా నిలిచారు.
తుషారా యవనాశ్చైవ శకాశ్చ సహ చూచుపైః । దక్షిణం పక్షమాశ్రిత్య స్థితా వ్యూహస్త భారత
తుశారులు, యవనులు, శకులు, చూచూపులు కలిసి, ఓ భారతా! ఆ ఏర్పాటులో కుడి వైపు నిలిచారు.
శ్రుతాయుశ్చ శాతాయుశ్చ సౌమదత్తిశ్చ మారిష । వ్యూహస్య జఘనే తస్థూ రక్షమాణాః పరస్పరమ్
శృతాయుడు, శతాయుడు, సౌమదత్తి, ఓ మహారాజా! ఆ ఏర్పాటులో వెనుక భాగంలో ఒకరిని ఒకరు కాపాడుకుంటూ నిలిచారు.
తతో యుద్ధాయ సంజగ్ముః పాణ్డవాః కౌరవైః సహ। సూర్యోదయే మహారాజ ప్రావర్తత జనక్షయః
తర్వాత పాండవులు కౌరవులతో యుద్ధానికి ముందుకు వచ్చారు. సూర్యోదయ సమయంలో, ఓ రాజా! మానవుల నాశనం మొదలైంది.
ప్రతీయూ రథినో నామాన్నాగాశ్చ రథినో యయుః । హయారోహాన్రథారోహా రథినశ్చాపి సాదినః
రథికులు రథికులను ఎదుర్కొన్నారు; ఏనుగులు రథికులను పోరాడాయి; గుర్రపు యోధులు రథికులను దాడి చేశారు; రథికులు సైనికులతో పోరాడారు.
సాదినశ్చ హయాన్రాజన్రథినశ్చ మహారణే । హస్త్యారోహాన్హయారోహా రథినః సాదినస్తథా
ఓ రాజా! సైనికులు గుర్రాలను, రథికులను యుద్ధంలో ఎదుర్కొన్నారు; ఏనుగు యోధులు గుర్రపు యోధులను, రథికులు సైనికులను పోరాడారు.
రథినః పత్తిభిః సార్ధం సాదినశ్చాపి పత్తిభిః । అన్యోన్యం సమరే రాజన్ప్రత్యధావన్నమర్షితాః
రథికులు కాలాళ్ల సైనికులతో కలిసి, గుర్రపు యోధులు కూడా కాలాళ్ల సైనికులతో కలిసి, ఓ రాజా! యుద్ధంలో ఒకరినొకరు సహించలేక ఎదురెదురుగా దూకారు.
భీమసేనార్జునయమైర్గుప్తా చాన్యైర్మహారథైః । శుశుభే పాణ్డవీ సేనా నక్షత్రైరివ శర్వరీ
భీమసేనుడు, అర్జునుడు, ఇతర మహారథులు పాండవ సేనను కాపాడుతూ ఉండగా, ఆ సైన్యం నక్షత్రాలతో అలంకరించబడిన రాత్రిలా ప్రకాశించింది.
తథా భీష్మకృపద్రోణశల్యదుర్యోధనాదిభిః । తవాపి చ బభౌ సేనా గ్రహైర్ద్యౌరివ సంవృతాః
అలాగే, భీష్ముడు, కృపాచార్యుడు, ద్రోణుడు, శల్యుడు, దుర్యోధనుడు మరియు ఇతరులు నీ సేనను కాపాడుతూ ఉండగా, ఆ సైన్యం గ్రహాలతో నిండిన ఆకాశంలా మెరిసింది.
భీమసేనస్తు కౌన్తేయో ద్రోణం దృష్ట్వా పరాక్రమీ । అభ్యయాఞ్జవనైరశ్వైర్భారద్వాజస్య వాహినీమ్
కుంతీ కుమారుడు భీమసేనుడు, పరాక్రమశాలి ద్రోణుని చూసి, వేగంగా పరుగెత్తే గుర్రాలతో భరద్వాజుని సేనపై దాడిచేశాడు.
ద్రోణాస్తు సమరే క్రుద్ధో భీమం నవభిరాయసైః । వివ్యాధ సమరశ్లాఘీ మర్మాణ్యుద్దిష్య వీర్యవాన్
యుద్ధంలో కోపంతో ఉన్న ద్రోణుడు, భీముని ప్రాణస్థానాలను లక్ష్యంగా చేసుకుని, తొమ్మిది ఇనుప బాణాలతో అతనిని గాయపరిచాడు.
దృఢాహతస్తో భీమో భారద్వాజస్య సంయుగే। సారథిం ప్రేషయామాస యమస్య సదనం ప్రతి
యుద్ధంలో భరద్వాజుని దెబ్బలకు భీముడు బలహీనపడి, తన రథసారథిని యమధర్మరాజు లోకానికి పంపాడు.
స సంగృహ్య స్కవయం వాహాన్భారద్వాజః ప్రతాపవాన్ । వ్యధమత్పాణ్డవీం సేనాం తూలరాశిమివానలః
అప్పుడా పరాక్రమీ భరద్వాజుడు, పగ్గాలు పట్టుకుని, పాండవ సైన్యాన్ని అగ్ని పత్తి ముద్దను చిదిమినట్టు చెల్లాచెదురుగా చేసాడు.
తే వద్యమానా ద్రోణేన భీష్మేణ చ నరోత్తమాః । సృఞ్జయాః తావకం సైన్యం భీమార్జునపరిక్షతమ్
ద్రోణుడు, భీష్ముడు వీరులైన శృఞ్జయులను గట్టిగా ఎదుర్కొనగా, భీముడు, అర్జునుడు ముందే మీ సైన్యాన్ని బాగా హింసించగా, ఆ శృఞ్జయులు మళ్లీ మీ సైన్యాన్ని దాడి చేశారు, ఓ మహానుభావా!
తథైవ తావకం సైన్యం భీమార్జునపరిక్షతమ్। ముహ్యతే తత్రతత్రైవ సమదేవ వరాఙ్గనా
అలాగే, భీముడు, అర్జునుడు హింసించిన మీ సైన్యం యుద్ధభూమిలో ఎన్నో చోట్ల మళ్లీ మళ్లీ అయోమయానికి లోనైంది, ఓ మహారాణుల వంశజా!
అభిద్యేతాం తతో వ్యూహౌ తస్మిన్వీరవరక్షయే। ఆసీద్వ్యతికరో ఘోరస్తవ తేషాం చ భారత
అప్పుడే, ఆ వీరుల సమూహాలు నశించిపోతుండగా, నీ సైన్యానికి, వారి సైన్యానికి మధ్య భయంకరమైన ఘోరమైన పోరాటం మొదలైంది, ఓ భారతా!
తదద్భుతమపశ్యామ తావకానాం పరైః సహ । ఏకాయనగతాః సర్వే యదయుధ్యన్త భారత
ఓ భారతా! అప్పుడు మేము ఒక అద్భుతాన్ని చూశాము. నీ సైనికులు అందరూ ఒకే చోట చేరి, శత్రువులతో ఏకమై పోరాడారు.
ప్రతిసంవార్య చాస్త్రాణి తేఽన్యోన్యస్య విశాంపతే । యుయుధుః పాణ్డవాశ్చైవ కౌరవాశ్చ మహాబలాః
ఓ రాజాధిరాజా! వారు పరస్పరం ఆయుధాలను ఎదుర్కొంటూ, పాండవులు, కౌరవులు ఇద్దరూ మహా బలంతో యుద్ధం కొనసాగించారు.
ఏవం బహుగుణం సైన్యమేవం బహువిధం పరమ్। వ్యూఢమేవం యథాశాస్త్రమమోఘం చైవ సఞ్జయ
ఓ సంజయా! ఆ సైన్యం ఎంతో పెద్దది, ఎన్నో విధాలుగా ఏర్పాటుచేయబడింది, యుద్ధశాస్త్రానికి అనుగుణంగా, అపరాజితంగా నిలిచింది.
జుష్టమస్మాకమత్యన్తమభికామం చ నః సదా । ప్రహృష్టం వ్యసనోపేతం పురస్తాద్దృష్టవిక్రమమ్
అది పూర్తిగా మన యోధులతో నిండి, ఎప్పుడూ యుద్ధానికి సిద్ధంగా, ఆనందంగా ఉండి, కష్టాలను ఎదుర్కొంటూ, ముందరెళ్ళి పరాక్రమాన్ని చూపింది.
నాతివృద్ధమబాలం చ న కృశం న చ పీవరమ్ । లఘువృత్తాయతప్రాయం సాగరాకారమవ్యయమ్
ఆ సైన్యంలో మితమైన వయస్సు ఉన్నవారు, మరీ చిన్నవారు లేదా మరీ వృద్ధులు లేరు; మరీ బలహీనులు లేదా మరీ బలిష్టులు లేరు; ఎక్కువగా మధ్యస్థమైన శరీరాకారంతో, సముద్రంలా విస్తరించి, శక్తి తగ్గని వారు ఉన్నారు.
ఆత్తసన్నాహశస్త్రం చ బహుశస్త్రపరిగ్రహమ్ । అసియుద్ధే నియుద్ధే చ గదాయుద్ధే చ కోవిదమ్
వారు కవచాలు, ఆయుధాలు ధరించి, అనేక రకాల ఆయుధాల్లో నైపుణ్యం కలిగి, ఖడ్గయుద్ధం, మల్లయుద్ధం, గదాయుద్ధంలో నిపుణులు.
ప్రాసర్ష్టితోమరేష్వాజౌ పరిఘేష్వాయసేషు చ । భిణ్డిపాలేషు శక్తీషు ముసలేషు చ సర్వశః
వారు యుద్ధంలో భల్లాలు, శక్తులు, తొమర్లు, ఇనుప గొడ్డళ్లలో, బిందిపాళి, శక్తి, ముసల వంటి ఆయుధాల్లో పూర్తిగా నైపుణ్యం కలిగినవారు.
కమ్పనేషు చ చాపేషు కణపేషు చ సర్వశః । క్షేణణీయేషు చిత్రేషు ముష్టయుద్ధేషు చ క్షమమ్
వారు విల్లు, బాణాలు, అన్ని రకాల ప్రయోగ ఆయుధాలు, చేతితో చేసే యుద్ధం, బలపరీక్షల్లో కూడా నైపుణ్యం కలిగినవారు.
అపరోక్షం చ విద్యాసు వ్యాయామే చ కృతశ్రమమ్ । శస్త్రగ్రహణవిద్యాసు సర్వాసు పరినిష్ఠితమ్
వారు విద్యల్లో ప్రత్యక్షంగా శిక్షణ పొందినవారు, వ్యాయామంలో నిపుణులు, ఆయుధాల వినియోగంలో అన్ని విధాలుగా పట్టు సాధించినవారు.