తతో యుధిష్ఠిరో రాజా ధృష్టద్యుమ్నమభాషత। వ్యూహం వ్యూహస్వ పాఞ్చాల మకరం శత్రునాశనమ్
అప్పుడు యుధిష్ఠిరుడు రాజు ధృష్టద్యుమ్నునితో ఇలా అన్నాడు: 'ఓ పాంచాల, శత్రువులను నాశనం చేసే మకర వ్యూహాన్ని ఏర్పాటు చేయు.'
ఏవముక్తస్తు పార్థేన ధృష్టద్యుమ్నో మహారథః। వ్యాదిదేశ యథాన్యాయం రథినో రథినాం వరః
అర్జునుడు ఇలా చెప్పిన వెంటనే, మహారథుడైన ధృష్టద్యుమ్నుడు, రథసారధుల్లో శ్రేష్ఠుడు, యుద్ధ నియమానికి అనుగుణంగా యోధులను కేటాయించాడు.
శిరోఽభూద్ద్రుపదస్తస్య పాణ్డవశ్చ ధనఞ్జయః। చక్షుషీ సహదేవశ్చ నకులశ్చ మహారథః
ఆ వ్యూహానికి తలగా ద్రుపదుడు, పాండవుడు అర్జునుడు నిలిచారు. కళ్లుగా సహదేవుడు, మహారథుడైన నకులుడు ఉన్నారు.
తుణ్డమాసీన్మహారాజ భీమసేనో మహాబలః । సౌభద్రో ద్రౌపదేయాశ్చ రాక్షసశ్చ ఘటోత్కచః
తుంటుగా, ఓ రాజా, భీమసేనుడు మహాబలుడు నిలిచాడు. అతనితో పాటు అభిమన్యుడు, ద్రౌపదేయులు, రాక్షసుడు ఘటోత్కచుడు కూడా ఉన్నారు.
సాత్యకిర్ధర్మరాజశ్చ వ్యూహగ్రీవాం సమాస్థితాః । పృష్ఠమాసీన్మహారాజ విరాటో వాహినీపతిః ।। ృష్టద్యుమ్నో మహారాజ మహత్యా సేనయా వృతః । కేకయా భ్రాతరః పఞ్చ వామపార్శ్వం సమాశ్రితాః
సాత్యకి, ధర్మరాజు వ్యూహపు మెడ వద్ద ఉన్నారు. వెనుక భాగంలో సేనాధిపతి విరాటుడు ఉన్నాడు. ధృష్టద్యుమ్నుడు గొప్ప సేనతో, ఐదుగురు కేకయ బ్రదర్స్ ఎడమ వైపున ఉన్నారు.
ధృష్టకేతుర్నరవ్యాఘ్రశ్చేకితానశ్చ వీర్యవాన్। దక్షిణం పక్షమాశ్రిత్య స్థితౌ వ్యూహస్య రక్షణే
ధృష్టకేతుడు, మానవసింహుడు, శక్తివంతుడైన చెకితానుడు కుడి వైపు నిలబడి వ్యూహాన్ని కాపాడారు.
పాదయోస్తు మహారాజ స్థితః శ్రీమాన్మహారథః। కున్తిభోజః శతానీకో మహత్యా సేనయా వృతః
పాదాల దగ్గర, ఓ రాజా, మహారథుడు కుంతిభోజుడు, శతానికుడు గొప్ప సేనతో కలిసి నిలిచారు.
శిఖణ్డీ తు మహేష్వాసః సోమకైః సంవృతో బలీ । ఇరావాంశ్చ తతః పుచ్ఛే మకరస్య వ్యవస్థితౌ
శిఖండీ మహాబాణధారి, సోమకులతో కలిసి, ఇరవాన్ కూడా మకర వ్యూహపు తోక వద్ద ఉన్నారు.
ఏవమేతం మహావ్యూహం వ్యూహ్య భారత పాణ్డవాః । సూర్యోదయే మహారాజ పునర్యుద్ధాయ దంశితాఃక
ఇలా, ఓ భారతా, పాండవులు ఈ గొప్ప వ్యూహాన్ని ఏర్పాటు చేసి, సూర్యోదయానికి మళ్లీ యుద్ధానికి సిద్ధంగా నిలిచారు.
కౌరవానభ్యయుస్తూర్ణం హస్త్యశ్వరథపత్తిభిః । సముచ్ఛ్రితైర్ధ్వజైశ్ఛత్రైః శస్త్రైశ్చ విమలైః శితైః
కౌరవులు ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలు, పాదాట సైనికులతో వేగంగా ముందుకు వచ్చారు. వారి జెండాలు, ఛత్రాలు, మెరిసే ఆయుధాలు ఎత్తుగా మెరుస్తూ ఉన్నాయి.
వ్యూఢం దృష్ట్వా తు తత్సైన్యం పితా దేవవ్రతస్తవ । కౌఞ్చేన మహతా రాజన్ప్రత్యవ్యూహత వాహినీమ్
ఓ రాజా! నీ తండ్రి దేవవ్రతుడు ఆ సైన్యాన్ని పంక్తిగా ఏర్పాటుచేసినదాన్ని చూసి, గొప్ప కొంగ రూపంలో తన సేనను అమర్చాడు.
తస్య తుణ్డే మహేష్వాసో భారద్వాజో వ్యరోచత। అశ్వత్థామా కృపశ్చైవ చక్షురాస్తాం జనేశ్వర
ఆ కొంగ ముఖంలో, గొప్ప విలువిద్వాంసుడు భరద్వాజుడు, అశ్వత్తామా, కృపాచార్యులు ప్రజల మధ్య ప్రకాశిస్తూ నిలిచారు.
కృతవర్మా తు సహితః కామ్భోజైరథ బాహ్లికైః । శిరస్యాసీన్నరశ్రేష్ఠః శ్రేష్ఠః సర్వధనుష్మతామ్
కృతవర్ముడు, కాంభోజులు, బాహ్లికులతో కలిసి, ఆ కొంగ తల భాగంలో నిలిచాడు. అతడు అందరు విలువిద్వాంసుల్లో శ్రేష్ఠుడు.
గ్రీవాయాం శూరసేనశ్చ తవ పుత్రశ్చ మారిష । దుర్యోధనో మహారాజ రాజభిర్బహుభిర్వృతః
ఓ మహారాజా! ఆ కొంగ మెడ భాగంలో శూరసేనుడు, నీ కుమారుడు దుర్యోధనుడు, అనేక రాజులతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్నారు.
ప్రాగ్జోతిషస్తు సహితో మద్రసౌవీరకేకయైః । ఉరస్యభూన్నరశ్రేష్ఠ మహత్యా సేనయా వృతః
ఓ మహానుభావా! ప్రాగ్జ్యోతిషుడు, మద్రులు, సౌవీరులు, కేకయులతో కలిసి, గొప్ప సైన్యంతో కూడినవాడు ఆ కొంగ ఛాతీ భాగంలో ఉన్నాడు.
పృష్ఠే చాస్తాం మహేష్వాసావావన్త్యౌ సపదానుగౌః । స్వసేనయా చ సహితః శుశర్మా ప్రస్థలాధిపః । వామం పక్షం సమాశ్రిత్య దంశితః సమవస్థితః
వెనుక భాగంలో అవంతి దేశపు మహావీరులు తమ అనుచరులతో, ప్రస్థలాధిపతి శుశర్మా తన సేనతో కలిసి, ఎడమ వైపు బలంగా నిలిచారు.
తుషారా యవనాశ్చైవ శకాశ్చ సహ చూచుపైః । దక్షిణం పక్షమాశ్రిత్య స్థితా వ్యూహస్త భారత
తుశారులు, యవనులు, శకులు, చూచూపులు కలిసి, ఓ భారతా! ఆ ఏర్పాటులో కుడి వైపు నిలిచారు.
శ్రుతాయుశ్చ శాతాయుశ్చ సౌమదత్తిశ్చ మారిష । వ్యూహస్య జఘనే తస్థూ రక్షమాణాః పరస్పరమ్
శృతాయుడు, శతాయుడు, సౌమదత్తి, ఓ మహారాజా! ఆ ఏర్పాటులో వెనుక భాగంలో ఒకరిని ఒకరు కాపాడుకుంటూ నిలిచారు.
తతో యుద్ధాయ సంజగ్ముః పాణ్డవాః కౌరవైః సహ। సూర్యోదయే మహారాజ ప్రావర్తత జనక్షయః
తర్వాత పాండవులు కౌరవులతో యుద్ధానికి ముందుకు వచ్చారు. సూర్యోదయ సమయంలో, ఓ రాజా! మానవుల నాశనం మొదలైంది.
ప్రతీయూ రథినో నామాన్నాగాశ్చ రథినో యయుః । హయారోహాన్రథారోహా రథినశ్చాపి సాదినః
రథికులు రథికులను ఎదుర్కొన్నారు; ఏనుగులు రథికులను పోరాడాయి; గుర్రపు యోధులు రథికులను దాడి చేశారు; రథికులు సైనికులతో పోరాడారు.
సాదినశ్చ హయాన్రాజన్రథినశ్చ మహారణే । హస్త్యారోహాన్హయారోహా రథినః సాదినస్తథా
ఓ రాజా! సైనికులు గుర్రాలను, రథికులను యుద్ధంలో ఎదుర్కొన్నారు; ఏనుగు యోధులు గుర్రపు యోధులను, రథికులు సైనికులను పోరాడారు.
రథినః పత్తిభిః సార్ధం సాదినశ్చాపి పత్తిభిః । అన్యోన్యం సమరే రాజన్ప్రత్యధావన్నమర్షితాః
రథికులు కాలాళ్ల సైనికులతో కలిసి, గుర్రపు యోధులు కూడా కాలాళ్ల సైనికులతో కలిసి, ఓ రాజా! యుద్ధంలో ఒకరినొకరు సహించలేక ఎదురెదురుగా దూకారు.
భీమసేనార్జునయమైర్గుప్తా చాన్యైర్మహారథైః । శుశుభే పాణ్డవీ సేనా నక్షత్రైరివ శర్వరీ
భీమసేనుడు, అర్జునుడు, ఇతర మహారథులు పాండవ సేనను కాపాడుతూ ఉండగా, ఆ సైన్యం నక్షత్రాలతో అలంకరించబడిన రాత్రిలా ప్రకాశించింది.
తథా భీష్మకృపద్రోణశల్యదుర్యోధనాదిభిః । తవాపి చ బభౌ సేనా గ్రహైర్ద్యౌరివ సంవృతాః
అలాగే, భీష్ముడు, కృపాచార్యుడు, ద్రోణుడు, శల్యుడు, దుర్యోధనుడు మరియు ఇతరులు నీ సేనను కాపాడుతూ ఉండగా, ఆ సైన్యం గ్రహాలతో నిండిన ఆకాశంలా మెరిసింది.
భీమసేనస్తు కౌన్తేయో ద్రోణం దృష్ట్వా పరాక్రమీ । అభ్యయాఞ్జవనైరశ్వైర్భారద్వాజస్య వాహినీమ్
కుంతీ కుమారుడు భీమసేనుడు, పరాక్రమశాలి ద్రోణుని చూసి, వేగంగా పరుగెత్తే గుర్రాలతో భరద్వాజుని సేనపై దాడిచేశాడు.
ద్రోణాస్తు సమరే క్రుద్ధో భీమం నవభిరాయసైః । వివ్యాధ సమరశ్లాఘీ మర్మాణ్యుద్దిష్య వీర్యవాన్
యుద్ధంలో కోపంతో ఉన్న ద్రోణుడు, భీముని ప్రాణస్థానాలను లక్ష్యంగా చేసుకుని, తొమ్మిది ఇనుప బాణాలతో అతనిని గాయపరిచాడు.
దృఢాహతస్తో భీమో భారద్వాజస్య సంయుగే। సారథిం ప్రేషయామాస యమస్య సదనం ప్రతి
యుద్ధంలో భరద్వాజుని దెబ్బలకు భీముడు బలహీనపడి, తన రథసారథిని యమధర్మరాజు లోకానికి పంపాడు.
స సంగృహ్య స్కవయం వాహాన్భారద్వాజః ప్రతాపవాన్ । వ్యధమత్పాణ్డవీం సేనాం తూలరాశిమివానలః
అప్పుడా పరాక్రమీ భరద్వాజుడు, పగ్గాలు పట్టుకుని, పాండవ సైన్యాన్ని అగ్ని పత్తి ముద్దను చిదిమినట్టు చెల్లాచెదురుగా చేసాడు.
తే వద్యమానా ద్రోణేన భీష్మేణ చ నరోత్తమాః । సృఞ్జయాః తావకం సైన్యం భీమార్జునపరిక్షతమ్
ద్రోణుడు, భీష్ముడు వీరులైన శృఞ్జయులను గట్టిగా ఎదుర్కొనగా, భీముడు, అర్జునుడు ముందే మీ సైన్యాన్ని బాగా హింసించగా, ఆ శృఞ్జయులు మళ్లీ మీ సైన్యాన్ని దాడి చేశారు, ఓ మహానుభావా!
తథైవ తావకం సైన్యం భీమార్జునపరిక్షతమ్। ముహ్యతే తత్రతత్రైవ సమదేవ వరాఙ్గనా
అలాగే, భీముడు, అర్జునుడు హింసించిన మీ సైన్యం యుద్ధభూమిలో ఎన్నో చోట్ల మళ్లీ మళ్లీ అయోమయానికి లోనైంది, ఓ మహారాణుల వంశజా!