ఉత్తమం జవమాస్థాయ ప్రయయుర్యత్ర సోఽభవత్। తాన్ప్రయాతాన్సమాలోక్య యుధిష్ఠిరపురోగమాః
వారు తమ ఉత్తమ రథాలపై ఎక్కి, భగదత్తుడు ఉన్న చోటికి వెళ్లారు. యుధిష్ఠిరుడు ముందుండగా వారు వస్తున్నదాన్ని చూసి—
పఞ్చాలాః పాణ్డవైః సార్ధం పృష్ఠతోఽనుయయుః పరాన్। తాన్యనీకాన్యథాలోక్య రాక్షసేన్ద్రః ప్రతాపవాన్
పంచాళులు పాండవులతో కలిసి వెనుకనుండి అనుసరించారు. ఆ సైన్యాలు దగ్గరికి వస్తున్నట్టు చూసి, రాక్షసుల రాజు పరాక్రమంతో—
ననాద సుమహానాదం విస్ఫోటమశనేరివ । తస్య తం నినదం శ్రుత్వా దృష్ట్వా నాగాంశ్చ యుధ్యతః
వజ్రం పగిలినట్టు ఒక గొప్ప గర్జన చేశాడు. ఆ అరుపు వినిపించి, యుద్ధంలో ఏనుగులు పోరాడుతున్నదాన్ని చూసి—
భీష్మః శాన్తనవో భూయో భారద్వాజమభాషత । న రోచతే మే సంగ్రామో హైడిమ్బేన దురాత్మనా
శాంతనువు కుమారుడు భీష్ముడు మళ్లీ భరద్వాజుని కుమారునితో ఇలా అన్నాడు: "హిడింబుడి కుమారునితో ఈ యుద్ధం నాకు ఇష్టం లేదు."
బలవీర్యమసావిష్టః ససహాయశ్చ సాంప్రతజ్ । నైష శక్యో యుధా జేతుమపి వజ్రభృతా స్వయమ్
ఆయన బలంతో, పరాక్రమంతో నిండినవాడు, ఇప్పుడు సహాయంతో కూడి ఉన్నాడు. వజ్రాన్ని ధరించిన దేవుడికైనా యుద్ధంలో అతడిని ఓడించడం సాధ్యం కాదు.
లబ్ధలక్షః ప్రహారీ చ వయం చ శ్రాన్తవాహనాః। పాఞ్చాలైః పాణ్డవేయైశ్చ దివసం క్షతవిక్షతాః
అతడు లక్ష్యాన్ని చేరి గట్టిగా దాడి చేస్తున్నాడు. మన వాహనాలు అలసిపోయాయి, పాంచాళులు, పాండవులు మన సైన్యాన్ని రోజు పొడవునా గాయపరిచారు.
ఇదానీం యుధి నిర్జేతుం న శక్యోఽసౌ స రాక్షసః । అస్తమభ్యేతి సవితా రాత్రౌ యోద్ధుం కన శక్యతే। అవహారమతః కుర్మః శ్వో యోత్స్యామః పరై సహ
ఇప్పుడు ఆ రాక్షసుడిని యుద్ధంలో ఓడించటం సాధ్యం కాదు. సూర్యుడు అస్తమిస్తున్నాడు, రాత్రి యుద్ధం చేయగలవారు ఎవరు? అందుకే మనం వెనక్కి వెళ్లిపోదాం. రేపు మళ్లీ శత్రువులతో యుద్ధం చేద్దాం.
పితామహవచః శ్రుత్వా యథా చక్రుఃస్మ కౌరవాః । ఉపాయేనాపయానం తే ఘటోత్కచభయార్దితాః
పితామహుని మాటలు విన్న కౌరవులు, ఘటోత్కచుడి భయంతో ఒక ఉపాయంతో వెనక్కి వెళ్లారు.
కౌరవేషు నివృత్తేషు పాణ్డవా జితకాశినః। సింహనాదాన్భృశం చక్రుః శఙ్ఖాన్దధ్ముశ్చ భారత
కౌరవులు వెనక్కి వెళ్లిన తర్వాత, విజయాన్ని సాధించిన పాండవులు గర్జనలు చేశారు, శంఖాలు బలంగా ఊదారు.
ఏవం తదభవద్యుద్ధం దివసం భరతర్షభ । పాణ్డవానాం కురూణాం చ పురస్కృత్య ఘటోత్కచమ్
ఓ భరతవంశశ్రేష్ఠా! ఆ రోజు పాండవులు, కౌరవులు ఘటోత్కచుడిని ముందుంచుకుని యుద్ధం చేశారు.
కౌరవాస్తు తతో రాజన్ప్రయయుః శిబిరం స్వకమ్। వ్రీడమానా నిశాకాలే పాణ్డవేయైః పరాజితాః
రాజా! పాండవుల చేతిలో ఓడిపోయి, అపహాస్యం పాలై, కౌరవులు రాత్రిపూట తమ శిబిరానికి తిరిగి వెళ్లారు.
శరవిక్షతగాత్రాస్తు పాణ్డపపుత్రా మహారథాః। యుద్ధే సుమనసో భూత్వా జగ్ముః స్వశిబిరం ప్రతి
బాణాల వల్ల గాయపడి, అయినా యుద్ధ విజయంలో ఆనందంతో ఉన్న పాండుపుత్రులు, మహారథులు కూడా తమ శిబిరానికి తిరిగి వెళ్లారు.
పురస్కృత్య మహారాజ భీమసేనఘటోత్కచౌ। పూజయన్తస్తదాన్యోన్యం ముదా పరమయా యుతాః
రాజా! భీమసేనుడు, ఘటోత్కచుడు ముందుండగా, వారు పరమానందంతో ఒకరినొకరు సత్కరించుకున్నారు.
నదన్తో వివిధాన్నాదాంస్తూర్యస్వనవిమిశ్రితాన్ । సింహనాదాంశ్చ కుర్వన్తో విమిశ్రాఞ్శఙ్ఖనిః స్వనైః
వారు వింత వింత శబ్దాలు చేసారు, వాద్యాల ధ్వనులతో కలిపి, గర్జనలు, శంఖాల ఊపిరితో కూడిన సింహగర్జనలు చేశారు.
వినదన్తో మహాత్మానః కమ్పయన్తశ్చ మేదినీమ్ । ఘట్టయన్తశ్చ మర్మాణి తవ పుత్రస్య మారిష
ఆ మహాత్ములు గట్టిగా గర్జించి భూమిని కంపింపజేశారు, నీ కుమారుడి హృదయంలో భయాన్ని కలిగించారు.
ప్రయాతాః శిబిరాయైవ నిశాకాలే పరంతప । దుర్యోధనస్తు నృపతిర్దీనో భ్రాతృవధేన చ
శత్రువులను భయపెట్టేవాడా! రాత్రిపూట వారు తమ శిబిరానికి వెళ్లారు. కానీ దుర్యోధనుడు తన అన్నదమ్ముడి మరణాన్ని తలచుకుని బాధతో ఉన్నాడు.
ముహూర్తం చిన్తయామాస బాష్పశోకసమాకులః। తతః కృత్వా విధిం సర్వం శిబిరస్య యథావిధి । ప్రదధ్యౌ శోకసంతప్తో భ్రాతృవ్యసనకర్శితః
అతడు కన్నీళ్లు, దుఃఖంతో కొంతసేపు ఆలోచించాడు. తర్వాత శిబిరంలో కావలసిన కార్యాలు అన్నీ పూర్తిచేసి, అన్నదమ్ముడి దురదృష్టాన్ని తలచుకుంటూ దుఃఖంలో మునిగిపోయాడు.
భయం మే సుమహఞ్జాతం విస్మయశ్చైవ సఞ్జయ। శ్రుత్వా పాణ్డుకుమారాణాం కర్మ దేవైః సుదుష్కరమ్
సంజయా! పాండు కుమారుల కార్యాలు దేవతలకు కూడా చేయలేనివి. వాటిని విని నాకు గొప్ప భయం, ఆశ్చర్యం కలిగాయి.
పుత్రాణాం చ పరాభావం శ్రుత్వా సఞ్జయ సర్వశః। చిన్తా మే మహతీ సూత భవిష్యతి కథం త్వితి
సంజయా! నా కుమారులు పూర్తిగా ఓడిపోయారని విని నాకు గొప్ప ఆందోళన కలుగుతోంది. ఇక ఏమవుతుందో అని ఆలోచిస్తున్నాను.
ధ్రువం విదురవాక్యాని ధక్ష్యన్తి హృదయం మమ। తథా హి దృశ్యతే సర్వం దైవయోగేన సఞ్జయ
విదురుని మాటలు నా హృదయాన్ని కాల్చేస్తాయని నిశ్చయం. ఎందుకంటే సంజయా! అన్నీ విధి ప్రకారం జరుగుతున్నట్టు కనిపిస్తోంది.
యత్ర భీష్మముఖాన్సర్వాఞ్శస్త్రజ్ఞాన్యోధసత్తమాన్। పాణ్డవానామనీకేషు యోధయన్తి ప్రహారిణః
భీష్ముడు మొదలైన యుద్ధ నిపుణులు, శస్త్రజ్ఞులు, పాండవుల వలయాల్లో పోరాడుతున్నారు.
కేనావధ్యా మహాత్మానః పాణ్డుపుత్రా మహాబలాః । కేన దత్తవరాస్తాత కిం వా జ్ఞానం విదన్తి తే
ఎవరిచ్చిన వరాల వల్ల, లేదా ఎవరిచ్చిన జ్ఞానంతో, ఆ మహాబలశాలి పాండుపుత్రులు ఎవరికీ ఓడిపోరు?
యేన క్షయం న గచ్ఛన్తి దివి తారాగణా ఇవ। పునఃపునర్న మృష్యామి హతం సైన్యం తు పాణ్డవైః
దేవతల వలె ఆకాశంలో నక్షత్రాలు నశించని విధంగా, వారు నశించరు. పాండవులు నా సైన్యాన్ని మళ్లీ మళ్లీ సంహరించడం నాకు తట్టుకోలేకపోతున్నాను.
మయ్యేవ దణ్డః పతతి దైవాత్పరమదారుణః। యథాఽవధ్యాః పాణ్డుసుతా యథా వాధ్యాశ్చ మే సుతాః
ఈ భయంకరమైన విధి శిక్ష నాపైనే పడుతోంది. ఎందుకంటే పాండవులు ఎవరికీ ఓడరు, నా కుమారులు మాత్రం మరణానికి లోనవుతున్నారు.
ఏతన్మే సర్వమాచక్ష్వ యాథాతథ్యేన సఞ్జయ । న హి పారం ప్రపశ్యామి దుఃఖస్యాస్య కథంచన
సంజయా, ఈ బాధకు ఎక్కడ ముగింపు ఉందో నాకు కనిపించడం లేదు. అందుకే, నీవు నాకు అన్నీ పూర్తిగా, నిజంగా చెప్పు.
సముద్రస్యేవ మహతో భుజాభ్యాం ప్రతరన్నరః । పుత్రాణాం వ్యసనం మన్యే ధ్రువం ప్రాప్తం సుదారుణమ్
ఎవరైనా తన చేతులతో పెద్ద సముద్రాన్ని దాటి పోగలరా? అలాగే, నా కుమారులు భయంకరమైన అపాయాన్ని తప్పక ఎదుర్కొన్నారు అనిపిస్తోంది.
ఘాతయిష్యతి మే స్రవాన్పుత్రాన్భీమో న శంసయః। న హి పశ్యామి తం వీరం యో మే రక్షేత్సుతాన్రణే
భీముడు నా పిల్లలను నిస్సందేహంగా చంపేస్తాడు. యుద్ధంలో వారిని కాపాడగల వీరుడు ఎవరూ నాకు కనిపించడం లేదు.
ధ్రువం వినాశః సంప్రాప్తః పుత్రామాం మమ సఞ్జయ। తస్మాన్మే కారణం సూత శక్తిం చైవ విశేషతః
సంజయా, నా కుమారులకు నాశనం తప్పకుండా వచ్చేసింది. అందుకే, దానికి కారణం ఏమిటో, వాళ్ల బలాన్ని కూడా నాకు చెప్పు.
పృచ్ఛతో వై యథాతత్త్వం సర్వమాఖ్యాతుమర్హసి। దుర్యోధనశ్చ యచ్చక్రే దృష్ట్వా స్వాన్విముఖాన్రణే
నీవు నన్ను అడిగినట్టు నిజంగా అన్నీ వివరంగా చెప్పాలి. యుద్ధంలో తనవారు వెనక్కు తగ్గినప్పుడు దుర్యోధనుడు ఏం చేశాడో చెప్పు.
భీష్మద్రోణౌ కృపశ్చైవ సౌబలశ్చ జయద్రథః । ద్రౌణిర్వాపి మహేష్వాసో వికర్ణో వా మహాబలః
భీష్ముడు, ద్రోణుడు, కృపుడు, శకుని, జయద్రథుడు, ద్రోణుని కుమారుడు అయిన గొప్ప విలువిద్యాధరి, లేక వికర్ణుడు — వీరిలో ఎవరు...