సత్యధర్మచ్యుతాత్పుంసః క్రుద్ధాదాశీవిషాదివ। సునాస్తికోప్యుద్విజతే జనః కిం పునరాస్తికః
సత్యధర్మం నుండి తప్పిపోయినవాడిని చూసి, కోపంతో ఉన్న పామును చూసినట్టు, నాస్తికుడికూడా భయపడతాడు. మరి ఆస్తికుడైతే ఎంతగా బాధపడతాడో!
స్వయముత్పాద్య పుత్రం వై సదృశం యోఽవమన్యతే। తస్య దేవాః శ్రియం ఘ్నన్తి తత్రైనం కలిరావిశేత్
తనలాంటి కుమారుడిని పుట్టించి, అతడిని తక్కువగా చూసేవాడికి దేవతలు ఐశ్వర్యాన్ని పోగొడతారు. దురదృష్టం అతడిలో ప్రవేశిస్తుంది.
అభవ్యేఽప్యనృతేఽశుద్ధే నాస్తికే పాపకర్మణి। దురాచారే కలిర్హ్యాశు న కలిర్ధర్మచారిషు
అర్హత లేని, అబద్ధం చెప్పే, అపవిత్రమైన, నాస్తికుడు, పాపకార్యాలు చేసే, చెడు ప్రవర్తన కలిగినవాడిలో కలియుగ దోషం త్వరగా ప్రవేశిస్తుంది. ధర్మాన్ని అనుసరించేవారిలో మాత్రం కాదు.
మూర్ఖో హి జల్పతాం పుంసాం శ్రుత్వా వాచః శుభాశుభాః। అశుభం వాక్యమాదత్తే పురీషమివ సూకరః
మూఢుడు, ఇతరుల మాటలు మంచివైనా చెడ్డవైనా విన్నప్పుడు, చెడ్డ మాటలనే ఎంచుకుంటాడు. పంది మలాన్ని ఎంచుకునేలా.
ప్రాజ్ఞస్తు జల్పతాం పుంసాం శ్రుత్వా వాచః శుభాశుభాః। గుణవద్వాక్యమాదత్తే హంసః క్షీరమివామ్భసి
పండితుడు మాత్రం, ఇతరుల మాటలు మంచివైనా చెడ్డవైనా విన్నప్పుడు, మంచినే తీసుకుంటాడు. హంస నీటిలోని పాలను వేరు చేసుకునేలా.
ఆత్మనో దుష్టభావత్వం జానన్నీచోఽప్రసన్నధీః। పరేషామపి జానాతి స్వధర్మసదృశాన్గుణాన్
తనలోని చెడు స్వభావాన్ని తెలిసినవాడు, మనస్సులో బాధతో ఉండి, ఇతరుల్లో కూడా వారి స్వభావానికి తగిన గుణాలను గుర్తిస్తాడు.
దహ్యమానాస్తు తీవ్రేణ నీచాః పరయశోగ్నినా। అశక్తాస్తద్గతిం గన్తుం తతో నిన్దాం ప్రకుర్వతే
చెడ్డవారు, ఇతరుల కీర్తి వల్ల లోపల మండిపోతూ, ఆ స్థాయికి చేరలేక, నిందించడానికే పూనుకుంటారు.
అన్యాన్పరివదన్సాధుర్యథా హి పరితప్యతే। తథా పరివదన్నన్యాన్హృష్టో భవతి దుర్జనః
ఇతరులు నిందిస్తే మంచి మనిషికి ఎంత బాధ కలుగుతుందో, అదే విధంగా చెడ్డవాడు ఇతరులను నిందించడంలో ఆనందిస్తాడు.
అపవాదరతా మూర్ఖా భవన్తి హి విశేషతః। నాపవాదరతాః సన్తో భవన్తి స్మ విశేషతః
మూఢులు ముఖ్యంగా అపవాదంలో ఆనందిస్తారు. మంచి వారు మాత్రం ఎప్పుడూ అపవాదంలో ఆసక్తి చూపరు.
అభివాద్య యథా వృద్ధాన్సాధుర్గచ్ఛతి నిర్వృతిమ్। ఏవం సజ్జనమాక్రుశ్య మూర్ఖో భవతి నిర్వృతః
మంచి మనిషి వృద్ధులను నమస్కరించి సంతృప్తి పొందినట్లే, మూర్ఖుడు సజ్జనుడిని అవమానించి సంతోషిస్తాడు.
సుఖం జీవన్త్యదోషజ్ఞా మూర్ఖా దోషానుదర్శినః। యథా వాచ్యాః పరైః సన్తః పరానాహుస్తథావిధాన్
తప్పుల గురించి తెలియని వారు సుఖంగా జీవిస్తారు. కానీ తప్పులే చూస్తూ ఉండే మూర్ఖులు మాత్రం సంతోషంగా ఉండరు. మంచివాళ్ల గురించి ఇతరులు ఎలా మాట్లాడతారో, అలాంటి వాళ్ల గురించి కూడా అదే విధంగా మాట్లాడతారు.
అతో హాస్యతరం లోకే కించిదన్యన్న విద్యతే। యది దుర్జన ఇత్యాహుః సజ్జనం దుర్జనాః స్వయమ్
ఈ లోకంలో దుర్మార్గులు, తామే చెడ్డవాళ్లయినా, మంచివాళ్లను చెడ్డవాళ్లని అంటారు అంటే, దానికంటే హాస్యాస్పదమైనది ఇంకొకటి లేదు.
దారుణాల్లోకసంక్లేశాద్దుఃఖమాప్నోత్యసంశయమ్।।' కులవంశప్రతిష్ఠాం హి పితరః పుత్రమబ్రువన్
ఈ లోకంలో ఉన్న కఠినమైన బాధల వల్ల మనిషికి నిస్సందేహంగా దుఃఖం కలుగుతుంది. అందుకే పితృదేవతలు తమ కుమారుడికి వంశ పరంపరను నిలబెట్టుకోవాలని చెప్పారు.
ఉత్తమం సర్వధర్మాణాం తస్మాత్పుత్రం తు న త్యజేత్। స్వపత్నీప్రభవాఁల్లబ్ధాన్కృతాన్సమయవర్ధితాన్
అందువల్ల అన్ని ధర్మాలలో కూడా, తన భార్య ద్వారా పుట్టిన, ఒప్పందానికి అనుగుణంగా పెంచిన కుమారుడిని విడిచిపెట్టకూడదు.
క్రీతాన్కన్యాసు చోత్పన్నాన్పుత్రాన్వై మనురబ్రవీత్। `తే చ షడ్వన్ధుదాయాదాః షడదాయాదబాన్ధవాః
కొనుగోలు చేసిన భార్యల ద్వారా పుట్టినవారు, కన్యల ద్వారా పుట్టిన కుమారులను కూడా మనువు వారసులుగా పేర్కొన్నారు. ఆరుగురు బంధుత్వం ద్వారా, ఆరుగురు వారసత్వం ద్వారా వారసులు అవుతారు.
ధర్మకృత్యవహా నౄణాం మనసః ప్రీతివర్ధనాః। త్రాయన్తే నరకాజ్జాతాః పుత్రా ధర్మప్లవాః పితౄన్
కుమారులు తండ్రుల ధార్మిక కర్తవ్యాలను నెరవేర్చుతారు, మనసుకు ఆనందాన్ని పెంచుతారు. ధర్మమనే తుఫాను నౌకలా పుట్టి, తండ్రులను నరకం నుంచి రక్షిస్తారు.
స త్వం నృపతిశార్దూల న పుత్రం త్యక్తుమర్హసి। తస్మాత్పుత్రం చ సత్యం చ పాలయస్వ మహీపతే
అందువల్ల, రాజులలో సింహుడవైన రాజా, నీవు నీ కుమారుడిని విడిచిపెట్టకూడదు. అందుకే, రాజా, నీ కుమారుడిని కూడా, సత్యాన్ని కూడా కాపాడాలి.
ఉభయం పాలయస్వైతన్నానృతం వక్తుమర్హసి।' ఆత్మానం సత్యధర్మౌ చ పాలయేథా మహీపతే। నరేన్ద్రసింహ కపటం న హి వోఢుం త్వమర్హసి
ఇవి రెండింటినీ — నిన్ను మరియు సత్యధర్మాన్ని — కాపాడాలి. అసత్యం మాట్లాడకూడదు, రాజా. నీవు నీను, సత్యధర్మాన్ని కాపాడాలి. రాజులలో సింహుడవైనవాడా, మోసాన్ని భరించకూడదు.
వరం కూపశతాద్వాపీ వరం వాపీశతాత్క్రతుః। వరం క్రతుశతాత్పుత్రః సత్యం పుత్రశతాద్వరమ్
వంద బావులకంటే ఒక చెరువు మేలు, వంద చెరువులకంటే ఒక యజ్ఞం మేలు, వంద యజ్ఞాలకంటే ఒక కుమారుడు మేలు, వంద కుమారులకంటే సత్యమే మిన్న.
అశ్వమేధసహస్రం చ సత్యం చ తులయా ధృతమ్। అశ్వమేధసహస్రాద్ధి సత్యమేవ విశిష్యతే
వెయ్యి అశ్వమేధ యజ్ఞాలు, సత్యాన్ని ఒక తూకంలో వేసినా, సత్యమే వెయ్యి అశ్వమేధాలకన్నా గొప్పది.
సర్వవేదాధిగమనం సర్వతీర్థావగాహనమ్। సత్యస్యైవ చ రాజేన్ద్ర కలాం నార్హతి షోడశీమ్
అన్ని వేదాలను చదవడం, అన్ని తీర్థాలలో స్నానం చేయడం కూడా సత్యానికి పదహారు వంతులలో ఒక్క వంతుకూడా సమానం కాదు, రాజా.
నాస్తి సత్యసమో ధర్మో న సత్యాద్విద్యతే పరమ్। న హి తీవ్రతరం పాపమనృతాదిహ విద్యతే
సత్యానికి సమానమైన ధర్మం లేదు, సత్యానికి మించినది లేదు. ఈ లోకంలో అసత్యం కన్నా తీవ్రమైన పాపం లేదు.
రాజన్సత్యం పరో ధర్మః సత్యాచ్చ సమయః పరః। మాత్యాక్షీః సమయం రాజన్సత్యం సఙ్గతమస్తు తే
రాజా! సత్యమే పరమధర్మం, ఒప్పందం సత్యం కన్నా గొప్పది. రాజా! నీవు నీ ఒప్పందాన్ని ఉల్లంఘించకూడదు. సత్యం నీతో కలిసిపోవాలని కోరుకుంటున్నాను.
యః పాపో న విజానీయాత్కర్మ కృత్వా నరాధిప। న హి తాదృక్పరం పాపమనృతాదిహ విద్యతే
మనుష్యులలో అధిపతివైనవాడా! పాపకార్యం చేసి, దాన్ని గుర్తించని వాడిని కన్నా, ఈ లోకంలో అసత్యం కన్నా పెద్ద పాపం లేదు.
యస్య తే హృదయం వేద సత్యస్యైవానృతస్య చ। కల్యాణావేక్షణం తస్మాత్కర్తుమర్హసి ధర్మతః
నీ హృదయం సత్యం, అసత్యం రెండింటినీ తెలుసుకుంటుంది కాబట్టి, నీకు మేలు కలిగేలా ధర్మబద్ధంగా నడుచుకోవాలి.
యో న కామాన్న చ క్రోధాన్న ద్రోహాదతివర్తతే। అమిత్రం వాపి మిత్రం వా స ఏవోత్తమపూరుషః
కామం, కోపం, ద్వేషం వల్ల, శత్రువైనా, మిత్రుడైనా ఎవ్వరిపట్లను దాటి పోని వాడే నిజంగా ఉత్తముడు.
అనృతశ్చేత్ప్రసఙ్గస్తే శ్రద్దధాసి న చేత్స్వయమ్। ఆశ్రమం గన్తుమిచ్ఛామి త్వాదృశో నాస్తి సఙ్గతం
నీవు అసత్యం వైపు మొగ్గు చూపితే, దాన్ని నమ్మినా, నీవు నమ్మకపోయినా, నేను ఆశ్రమానికి వెళ్లాలనుకుంటున్నాను. నీలాంటి వాడితో నాకు సాంగత్యం లేదు.
పుత్రత్వే శఙ్కమానస్య త్వం బుద్ధ్యా నిశ్చయం కురు। గతిః స్వరః స్మృతిః సత్వం శీలం విద్యా చ విక్రమః
నీ కుమారత్వంపై సందేహం ఉంటే, నీ బుద్ధితో నిర్ణయం తీసుకో. వంశం, స్వరం, జ్ఞాపకం, స్వభావం, ప్రవర్తన, విద్య, పరాక్రమం ఇవన్నీ పరిశీలించు.
ధృష్ణుప్రకృతిభావౌ చ ఆవర్తా రోమరాజయః। సమా యస్య యదా స్యుస్తే తస్య పుత్రో న సంశయః
ధైర్యం, స్వభావం, వెంట్రుకల తిరుగుడు, శరీరంలోని వెంట్రుకల ఏర్పాట్లు — ఇవన్నీ ఒకరికి తండ్రితో సమానంగా ఉంటే, అతడు నిజంగా ఆ తండ్రి కుమారుడే అనడంలో సందేహం లేదు.
సాదృశ్యేనోద్ధఋతం బిమ్బం తవ దేహాద్విశాంపతే। తాతేతి భాషమాణం వై మా స్మ రాజన్వృథా కృథాః
నీ శరీరంతో పోలిన రూపం బయటకు వచ్చింది, రాజా! 'నాన్న' అని పిలిచే వాడిని నీవు అర్థం లేకుండా తిరస్కరించకూడదు.