అశ్వత్థామా కృపశ్చైవ శిర ఆస్తాం యశస్వినౌ । త్రైగర్త్తైరథ కైకేయైర్వాటధానైశ్చ సంయుగే
అశ్వత్తామా, కృపాచార్యులు ఇద్దరూ గొప్ప పేరుగాంచినవారు. వారిద్దరూ ముందువైపు నిలబడి, త్రైగర్తులు, కైకేయులు, వాటధానులు యుద్ధంలో ఎదురు నిలిచారు.
భూరిశ్రవాః శలః శల్యో భగదత్తశ్చ మారిష । మద్రకాః సిన్ధుసౌవీరాస్తథా పాఞ్చనదాశ్చ యే
భూరిశ్రవ, శల, శల్యుడు, భగదత్తుడు, మద్రదేశవారు, సింధువులు, సౌవీరులు, అలాగే పాంచనద దేశస్తులు కూడా అక్కడ ఉన్నారు.
జయద్రథేన సహితా గ్రీవాయాం సన్నివేశితాః । పృష్ఠే దుర్యోధనో రాజా సోదర్యైః సానుగైర్వృతః
జయద్రథునితో కలిసి వారు మెడ భాగంలో ఏర్పడి ఉన్నారు. వారి వెనుక రాజు దుర్యోధనుడు తన సోదరులు, అనుచరులతో కూడి నిలిచాడు.
విన్దానువిన్దావావన్త్యౌ కామ్భోజశ్చ శకైః సహ। పచ్ఛమాసన్మహారాజ శూరసేనాశ్చ సర్వశః
అవంతి దేశానికి చెందిన వింద్యుడు, అనువింద్యుడు, కాంభోజుడు, శకులు, మహారాజా! అలాగే శూరసేనులు మొత్తం పశ్చిమ వైపున ఏర్పడ్డారు.
మాగధాశ్చ కలిఙ్గాశ్చ దాసేరకగణైః సహ । దక్షిణం పక్షమాసాద్య స్థితా వ్యూహస్య దంశితాః
మగధులు, కలింగులు, దాసేరక గణాలతో కలిసి దక్షిణ పక్షాన్ని చేరుకుని, యుద్ధవ్యూహంలో స్థిరంగా నిలిచారు.
కాకరుశా వికుఞ్చాశ్చ ముణ్డాః కుణ్డీవృషాస్తథా। బృహద్వలేన సహితా వామం పార్శ్వమవస్థితాః
కాకరుషులు, వికుంచులు, ముండులు, కుండీవృషులు, వీరందరూ బృహద్వలునితో కలిసి ఎడమ వైపున ఏర్పడ్డారు.
వ్యూఢం దృష్ట్వా తు తత్సైన్యం సవ్యసాచీ పరంతపః। ధృష్టద్యుమ్నేన సహితః ప్రత్యవ్యూహత సంయుగే
ఆ సైన్యాన్ని అలా ఏర్పాటుచేసినదాన్ని చూసి, శత్రువులకు భయంకరుడైన అర్జునుడు, ధృష్టద్యుమ్నుడితో కలిసి తన సైన్యాన్ని యుద్ధానికి సిద్ధం చేశాడు.
అర్ధచన్ద్రేణ వ్యూహేన వ్యూహన్తమతిదారుణమ్ । దక్షిణం శృఙ్గమాస్వయ భిమసేనో వ్యరోచత
అర్ధచంద్రాకారమైన, అత్యంత భయంకరమైన వ్యూహంలో, దక్షిణ కొమ్ములో భీమసేనుడు ప్రకాశించాడు.
నానాసంస్త్రౌపసంషత్రైర్నానాదేశ్యైర్నృపైర్వృతః । తదన్యేవ విరాటశ్చ ద్రుపదశ్చ మహారథః
వివిధ ప్రాంతాల రాజులు, అనేక ఆయుధాలు, శస్త్రాలు ధరించినవారు చుట్టూ ఉన్నారు. వారితో పాటు విరాటుడు, మహారధుడైన ద్రుపదుడు కూడా అక్కడ ఉన్నారు.
తదనన్తరమేవాసీన్నీలో నీలాయుధైః సహ । నీలాదనన్తరశ్చైవ ధృష్టకేతుర్మహాబలః
వారికన్నా తరువాత నీలుడు, నీలవర్ణ ఆయుధాలతో కూడిన యోధులతో ఉన్నాడు. నీలుని తరువాత ధృష్టకేతు, మహాబలుడు నిలిచాడు.
చేదికాశికరూపేశ్చ పౌరవైరపి సంవృతః। ధృష్టద్యుమ్నః శిఖణ్డీ చ పాఞ్చాలాశ్చ ప్రభద్రకాః
చేడులు, కాశీలు, కరూపులు, పౌరవులు చుట్టుముట్టి, ధృష్టద్యుమ్నుడు, శిఖండీ, పాంచాళులు, ప్రభద్రకులు అక్కడ ఉన్నారు.
మధ్యే సైన్యస్య మహతః స్థితా యుద్ధాయ భారత। తత్రైవ ధర్మరాజోఽపి గజానీకేన సంవృతః
ఆ గొప్ప సైన్యంలో మధ్యభాగంలో యుద్ధానికి సిద్ధంగా ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరుడు, గజసేనతో రక్షించబడి నిలిచాడు.
తతస్తు సాత్యకీ రాజన్ద్రౌపద్యాః పఞ్చ చాత్మజాః । అభిమన్యుస్తతః శూర ఇరావాంశ్చ తతః పరమ్
ఆ తరువాత సత్యకీ, రాజా! ద్రౌపదికి ఐదుగురు కుమారులు, వీరి తరువాత వీరుడైన అభిమన్యుడు, తర్వాత ఇరవాన్ నిలిచారు.
భైమసేనిస్తతో రాజన్కేకయాశ్చ మహారథాః । ఏతే సర్వే మహారాజ వామం పార్శ్వముపాశ్రితాః
వారికన్నా తరువాత, రాజా! భీమసేనుడు, కేకయ దేశానికి చెందిన మహారధులు, వీరందరూ ఎడమ వైపున ఏర్పడ్డారు.
సర్వస్య జగతో గోప్తా గోప్తా యస్య జనార్దనః। `తత్రానురథినాం శ్రేష్ఠో వామశ్రృఙ్గే వ్యవస్థితః।' ఏవమేతం మహావ్యూహం ప్రత్యవ్యూహన్త పాణ్డవాః
ప్రపంచానికి రక్షకుడైన, జనార్దనుడు రక్షిస్తున్నవాడు, అనురథులలో శ్రేష్ఠుడు ఎడమ కొమ్ములో నిలిచాడు. ఇలా పాండవులు తమ గొప్ప వ్యూహాన్ని ఏర్పరిచారు.
వధార్థం తవ పుత్రామాం తత్పక్షే యే చ సఙ్గతాః । తతః ప్రవవృతే యుద్ధం వ్యతిషక్తరథద్విపమ్
నీ కుమారులు, వారితో కలిసినవారి సంహారానికి, అక్కడ రథాలు, ఏనుగులు కలిసిపోయి యుద్ధం ప్రారంభమైంది.
తావకానాం పరేషాం చ నిఘ్నతామితరేతరమ్ । హయౌఘాశ్చ రథౌఘాశ్వ తత్ర తత్ర విశాంపతే
నీ సైన్యం, శత్రుపక్షం పరస్పరం కొట్టుకుంటూ, రాజా! అక్కడక్కడా గుఱ్ఱాల సమూహాలు, రథాల సమూహాలు కనబడుతున్నాయి.
సంపతన్తో వ్యదృశ్యన్త నిఘ్నన్తస్తే పరస్పరమ్ । ధావతాం చ రథోఘానాం నిఘ్నతాం చ పృథక్ పృథక్
వారు ఒకరిపై ఒకరు దూకుతూ, పరస్పరం కొట్టుకుంటూ కనిపించారు. రథాల సమూహాలు పరుగెత్తుతూ, విడివిడిగా యుద్ధం చేస్తూ కనిపించాయి.
బభూవ తుములః శబ్దో విమిశ్రో దున్దుభిస్వనైః । దివస్పృఙ్వరవీరాణాం నిఘ్నతామితరేతరమ్ । సంప్రహారే సుతుములే తవ తేషాం చ భారత
ఓ భారతా, ఆ ఘోరమైన యుద్ధంలో, వీరులిద్దరూ ఒకరిని ఒకరు కొట్టుకుంటూ ఉండగా, డుండుభి మేళాలతో కలిసిన ఘోరమైన శబ్దం అక్కడ ఎగసిపడింది.
తతో వ్యూఢేష్వనీకేషు తావకేషు పరేషు చ। ధనఞ్జయో రథానీకమవధీత్తవ భారత
అప్పుడూ, నీ పక్షం, శత్రు పక్షం రెండూ యుద్ధానికి సిద్ధంగా నిలబడగా, ఓ భారతా, ధనంజయుడు నీ రథదళాన్ని నాశనం చేశాడు.
శరైరథిరథో యుద్ధే దారయన్రథయూథపాన్ । తే వధ్యమానాః పార్థేన కాలేనేవ యుగక్షయే
పార్ధుడు యుద్ధంలో బాణాలతో రథాధిపతులను చీల్చి పడగొట్టాడు. ఆయన చేతిలో పడిపోతున్న వారు, యుగాంతంలో కాలం నాశనం చేసేలా కనిపించారు.
ధార్తరాష్ట్రా రణే యత్నాత్పాణ్డవాన్ప్రత్యయోధయన్ । ప్రార్థయానా యశో దీప్తాం మృత్యుం కృత్వా నివర్తనమ్
ధృతరాష్ట్రుని కుమారులు యుద్ధంలో శ్రమించి, పాండవులతో పోరాడారు. వారు కీర్తిని కోరుతూ, మరణాన్ని తిరుగు దారిగా చేసుకున్నారు.
ఏకాగ్రమనసో భూత్వా పాణ్డవానాం వరూథినీమ్ । బభఞ్జుర్బహుశో రాజంస్తే చాసఞ్జన్త సంయుగే
ఒకే దృష్టితో ఉన్న వారు పాండవుల దళాన్ని పలు మార్లు చీల్చారు, రాజా, వారు యుద్ధంలో బాగా చిక్కుకున్నారు.
ద్రవద్భిరథభగ్నైశ్చ పరివర్తద్భిరేవ చ। పాణ్డవైః కౌరవేయైశ్చ న ప్రాజ్ఞాయత కించన
రథాలు పగిలిపోతూ, యోధులు పరుగెత్తుతూ, చుట్టూ తిరుగుతూ ఉండగా, పాండవులు, కౌరవులు ఎవరు ఎవరో గుర్తించలేనంతగా అయింది.
ఉదతిష్ఠద్రజో భౌమం ఛాదయానం దివాకరమ్। న దిశః ప్రదిశో వాపి జజ్ఞిరేఽత్ర సమాగతాః
భూమి మీద నుండి దుమ్ము లేచి, సూర్యుడిని కప్పేసింది. అక్కడ చేరినవారు దిక్కులు, ప్రాంతాలు ఏవీ గుర్తించలేకపోయారు.
అనుమానేన సంజ్ఞాభిర్నామగోత్రైశ్చ సంయుగే। అవర్తత తదా యుద్ధం తత్ర తత్ర విశాంపతే
అక్కడ యుద్ధం, ఊహతో, సంకేతాలతో, పేర్లు, వంశాలు గుర్తించుకుంటూ, అక్కడక్కడా కొనసాగింది, ఓ మహారాజా.
న వ్యూహో భిద్యతే తత్ర కౌరవాణాం కథఞ్చన । రక్షితః సత్యసన్ధేన భారద్వాజేన సంయుగే
కౌరవుల వ్యూహాన్ని, సత్యవంతుడైన భారద్వాజుడు యుద్ధంలో కాపాడగా, అది ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ చీలలేదు.
తథైవ పాణ్డవానాం చ రక్షితః సవ్యసాచినా। నాభిద్యత మహావ్యూహో భీమేన చ సురక్షితః
అలాగే, సవ్యసాచీ, భీముడు బాగా కాపాడగా, పాండవుల గొప్ప వ్యూహం కూడా ఎక్కడా దెబ్బతినలేదు.
సేనాగ్రాదపి నిష్పత్య ప్రాయుధ్యంస్తత్ర మానవాః । ఉభయోః సేనయో రాజన్వ్యతిషక్తరథద్విపాః
రాజా, సైన్యాల ముందు భాగం నుండి యోధులు బయటకు వచ్చి పోరాడారు. రెండు సైన్యాల రథాలు, ఏనుగులు కలిసిపోయాయి.
హయారోహైర్హయారోహాః పాత్యన్తే స్మ మహాహవే। ఋష్టిభిర్విమలాభిశ్చ ప్రాసైరపి చ సంయుగే
మహాయుద్ధంలో గుర్రపు యోధులు ఒకరినొకరు, నిర్మలమైన కత్తులు, కఠినమైన భల్లాలతో పడగొట్టారు.