హ్లాదన్తే స్వేషు దారేషు ఘర్మార్తాః సలిలేష్వివ। `విప్రవాసకృశా దీనా నరా మలినవాససః
తీవ్రమైన వేడి బాధపడేవారు నీటిలో ఆనందించేలా, తన భార్యలోనే ఆనందాన్ని పొందుతాడు. దేశాంతరంలో క్షీణించినవారు, దుఃఖంతో, మురికి వస్త్రాలు ధరించినవారు కూడా—
తేఽపి స్వదారాంస్తుష్యన్తి దరిద్రా ధనలాభవత్।' అప్రియోక్తోపి దారాణాం న బ్రూయాదప్రియం బుధః
వారు కూడా తమ భార్యలతో సంతృప్తిగా ఉంటారు. దరిద్రులు ధనం లభించినప్పుడు ఆనందిస్తారు. భార్యలు అప్రీతిగా మాట్లాడినా, జ్ఞానులు తిరిగి అప్రీతిగా మాట్లాడరు.
రతిం ప్రీతిం చ ధర్మం చ తదాయత్తమవేక్ష్య చ। `ఆత్మనోఽర్ధమితి శ్రౌతం సా రక్షతి ధనం ప్రజాః
ఆనందం, ప్రేమ, ధర్మం అన్నీ ఆమెపై ఆధారపడి ఉన్నాయని, శాస్త్రాల ప్రకారం ఆమె తనకు అర్ధాంగి అని తెలుసుకుని, ఆమె ధనం, సంతానాన్ని కాపాడుతుంది.
శరీరం లోకయాత్రాం వై ధర్మం స్వర్గమృషీన్పితౄన్।' ఆత్మనో జన్మనః క్షేత్రం పుణ్యా రామాః సనాతనాః
శరీరం, జీవన ప్రయాణం, ధర్మం, స్వర్గం, ఋషులు, పితృదేవతలు, తన జన్మస్థలం—ఇవి అన్నీ పుణ్యవంతులైన, శాశ్వతమైన స్త్రీల వల్ల నిలబడతాయి.
ఋషీణామపి కా శక్తిః స్రష్టుం రామామృతే ప్రజా-। `దేవానామపి కా శక్తిః కర్తుం సంభవమాత్మనః
స్త్రీలు లేకుండా సంతానాన్ని సృష్టించడానికి ఋషులకు కూడా శక్తి లేదు. తమ జననం కోసం దేవతలకు కూడా శక్తి లేదు.
పణ్డితస్యాపి లోకేషు స్త్రీషు సృష్టిః ప్రతిష్ఠితా। ఋషిభ్యో హ్యృషయః కేచిచ్చణ్డాలీష్వపి జజ్ఞిరే
పండితుడికైనా సృష్టి స్త్రీలలోనే స్థిరంగా ఉంది. కొంతమంది ఋషులు ఋషుల నుండే, మరికొందరు చండాల స్త్రీల నుండీ జన్మించారు.
పరిసృత్య యథా సూనుర్ధరణీరేణుకుణ్ఠితః। పితురాలిఙ్గతేఽఙ్గాని కిమస్త్యభ్యధికం తతః
భూమి ధూళిలో తడిసిన కుమారుడు పరుగెత్తి తండ్రిని ఆలింగనం చేసుకున్నట్టు, దానికంటే మించిన ఆనందం ఇంకేదీ లేదు.
స త్వం సూనుమనుప్రాప్తం సాభిలాషం మనస్వినమ్। ప్రేక్షమాణం కటాక్షేణ కిమర్థమవమన్యసే
నీకు తెలివైన, ఆశతో నిండిన కుమారుడు లభించి, పక్క చూపులతో నిన్ను చూస్తున్నప్పుడు, నువ్వు ఎందుకు అతన్ని నిర్లక్ష్యం చేస్తున్నావు?
అణ్డాని బిభ్రతి స్వాని న త్యజన్తి పిపీలికాః। కిం పునస్త్వం న మన్యేథాః సర్వథా పుత్రమీదృశమ్
చీమలు తమ గుడ్లను మోసుకుంటూ ఎప్పుడూ వదలవు. అలాంటప్పుడు, ఇలాంటి కుమారుని నువ్వు ఎందుకు అంగీకరించకూడదు?
న భరేథాః కథం ను త్వం మయి జాతం స్వమాత్మజమ్। `మమాణ్డానీతి వర్ధ్తే కోకిలాణ్డాని వాయసాః
నువ్వు నాకు పుట్టిన నీ కుమారుని పోషించకపోవడం ఎలా సాధ్యం? కోయిలలు తమ గుడ్లను పెంచుకుంటాయి, కాకులు కూడా అలాగే చేస్తాయి.
కిం పునస్త్వం న మన్యేథాః సర్వజ్ఞః పుత్రమీదృశమ్। మలయాచ్చన్దనం జాతమతిశీతం వదన్తి వై
అందరినీ తెలిసిన నువ్వు ఇలాంటి కుమారుని ఎందుకు అంగీకరించకూడదు? మలయ పర్వతంలో పుట్టిన గంధపు చెక్క ఎంతో చల్లగా ఉంటుందని అంటారు.
శిశోరాలిఙ్గనం తస్మాచ్చన్దనాదధికం భవేత్।' న వాససాం న రామాణాం నాపాం స్పర్శస్తథావిధః
బాలుడిని ఆలింగనం చేయడం గంధపు చెక్క కంటే మిన్న. దుస్తులు, స్త్రీలు, నీరు — ఏదీ అలాంటి మృదుత్వాన్ని ఇవ్వవు.
శిశునాలిఙ్గ్యమానస్య స్పర్శః సూనోర్యథా సుఖః। పుత్రస్పర్శాత్ప్రియతరః స్పర్శో లోకే న విద్యతే
బిడ్డను ఆలింగనం చేసుకున్నప్పుడు వచ్చే ఆనందం వర్ణించలేనిది. ఈ లోకంలో కుమారుని తాకే ఆనందానికి సమానమైనది మరొకటి లేదు.
స్పృశతు త్వాం సమాలిఙ్గ్య పుత్రోఽయం ప్రియదర్శనః। బ్రాహ్మణో ద్విపదాం శ్రేష్ఠో గౌర్వరిష్ఠా చతుష్పదామ్
ఈ ప్రియమైన కుమారుడు నిన్ను ఆలింగనం చేయనివ్వు. రెండు కాళ్లవాళ్లలో బ్రాహ్మణుడు శ్రేష్ఠుడు, నాలుగు కాళ్లవాళ్లలో ఆవు మేలు.
మురుర్గరీయసాం శ్రేష్ఠః పుత్రః స్పర్శవతాం వరః।। త్రిషు వర్షేషు పూర్ణేషు ప్రజాతోఽయమరిన్దమః
భారమైన వాటిలో మురురు శ్రేష్ఠుడు, తాకే ఆనందాన్ని ఇచ్చేవారిలో కుమారుడు మిన్న. ఈ శత్రుజిత్ మూడు సంవత్సరాల తర్వాత జన్మించాడు.
అద్యాయం మన్నియోగాత్తు తవాహ్వానం ప్రతీక్షతే। కుమారో రాజశార్దూల తవ శోకప్రణాశనః
ఈరోజు నా today ఆజ్ఞతో ఈ కుమారుడు నీ పిలుపు కోసం ఎదురుచూస్తున్నాడు, రాజులలో సింహమా! నీ దుఃఖాన్ని తొలగించేవాడు ఇతడు.
ఆహర్తా వాజిమేధస్య శతసఙ్ఖ్యస్య పౌరవః। `రాజసూయాదికానన్యాన్క్రతూనమితదక్షిణాన్
పౌరవ వంశజుడు వంద అశ్వమేధ యాగాలు నిర్వహిస్తాడు. రాజసూయాది ఇతర మహాయజ్ఞాలు అపారమైన దానాలతో చేయగలడు.
ఇతి గౌరన్తరిక్షే మాం సూతకే హ్యవదత్పురా। హన్త స్వమఙ్కమారోప్య స్నేహాద్గ్రామాన్తరం గతాః
పూర్వం ప్రసవ సమయంలో ఆకాశంలో ఆవు నాతో ఇలా చెప్పింది: 'అయ్యో! నా దూడను ఒడిలో వేసుకుని ప్రేమతో మరో గ్రామానికి వెళ్లిపోయాను.'
మూర్ధ్ని పుత్రానుపాఘ్రాయ ప్రతినన్దన్తి మానవాః। వేదేష్వపి వదన్తీమం మన్త్రగ్రామం ద్విజాతయః
మనుషులు తమ కుమారుల తలలు వాసించి ఆనందిస్తారు. వేదాలలో కూడా ద్విజులు ఈ మంత్ర సమూహాన్ని పఠిస్తారు.
జాతకర్మణి పుత్రాణాం తవాపి విదితం ధ్రువమ్। అఙ్గాదఙ్గాత్సంభవసి హృదయాదధిజాయసే
కుమారుల జన్మకర్మ నువ్వు తప్పక తెలుసు. అవయవం నుంచి అవయవంగా పుట్టి, హృదయం నుంచే జన్మిస్తావు.
ఆత్మా వై పుత్రనామాసి స జీవ శరదః శతమ్। ఉపజిఘ్రన్తి పితరో మన్త్రేణానేన మూర్ధని
నువ్వే 'కుమారుడు' అని పిలవబడే ఆత్మవు. నువ్వు వంద శరదులు బతకాలి. తండ్రులు ఈ మంత్రంతో కుమారుని తల వాసిస్తారు.
పోషణం త్వదధీనం మే సన్తానమపి చాక్షయమ్। తస్మాత్త్వం జీవ మే పుత్ర స సుఖీ శరదాం శతమ్
నీ పోషణ నాకు ఆధీనంగా ఉంది, నా వంశం కూడా ఎప్పటికీ నిలుస్తుంది. అందుకే, నా కుమారా, నువ్వు వంద శరదులు సుఖంగా జీవించాలి.
ఏకో భూత్వా ద్విధా భూత ఇతి వాదః ప్రవర్తతే। త్వదఙ్గేభ్యః ప్రసూతోఽయం పురుషాత్పురుషః పరః
ఒకడు ఇద్దరయ్యాడని మాట ఉంది. నీ అవయవాల నుంచి ఇతడు పుట్టాడు — మనిషి నుంచి మరొక మనిషి, అతడు శ్రేష్ఠుడు.
సరసీవామలేఽఽత్మానం ద్వితీయం పశ్య తే సుతమ్। `సరసీవామలే సోమం ప్రేక్షాత్మానం త్వమాత్మని
నీవు నీ కుమారుని నీ రెండో రూపంగా చూడాలి, నిర్మలమైన సరస్సులో చంద్రుని ప్రతిబింబంలా. నీలో నువ్వు చంద్రుని నీటిలో చూసినట్టు ఇతడిలో నిన్ను చూడాలి.
యథాచాహవనీయోఽగ్నిర్వర్హపత్యాత్ప్రణీయతే। ఏవం త్వత్తః ప్రణీతోఽయం త్వమేకః సన్ద్విధా కృతః
యజ్ఞానికి అవసరమైన అగ్ని గృహాగ్నిలోంచి తీసుకువెళ్లినట్టు, ఇతడిని నీవు ప్రసవించావు. నువ్వొక్కడివే, ఇద్దరయ్యావు.
మృగాపకృష్టేన హి వై మృగయాం పరిధావతా। అహమాసాదితా రాజన్కుమారీ పితురాశ్రమే
వేటలో పరిగెడుతూ, మృగాన్ని వెంబడిస్తూ నేను పట్టుబడాను, రాజా! అప్పటికి నేను నా తండ్రి ఆశ్రమంలో కన్యగా ఉన్నాను.
ఉర్వశీ పూర్వచిత్తిశ్చ సహజన్యా చ మేనకా। విశ్వాచీ చ ఘృతాచీ చ షడేవాప్సరసాం వరాః
ఉర్వశి, పూర్వచిత్తి, సహజన్య, మేనకా, విశ్వాచీ, ఘృతాచీ — వీరు ఆరు అప్రసరసలలో అగ్రగణ్యులు.
తాసాం వై మేనకా నామ బ్రహ్మయోనిర్వరాప్సరాః। దివః సంప్రాప్య జగతీం విశ్వామిత్రాదజీజనత్
వీరిలో మేనకా అనేది బ్రహ్మ నుండి పుట్టిన అప్రసరసలలో శ్రేష్ఠురాలు. ఆమే స్వర్గం నుంచి భూమికి వచ్చి, విశ్వామిత్రునికి పుత్రిని ప్రసవించింది.
శ్రీమానృషిర్ధర్మపరో వైశ్వానర ఇవాపరః। బ్రహ్మయోనిః కుశో నామ విశ్వామిత్రపితామహః
ధర్మపరుడు, మహిమాన్వితుడు అయిన ఋషి బ్రహ్మయోని అనే కుశుడు, విశ్వామిత్రుని తాతయ్య.
కుశస్య పుత్రో బలవాన్కుశనాభశ్చ ధార్మికః। గాధిస్తస్య సుతో రాజన్విశ్వామిత్రస్తు గాధిజః
కుశునికి ధర్మవంతుడైన బలవంతుడు కుశనాభుడు కుమారుడు. అతనికి గాధి కుమారుడు. గాధికి విశ్వామిత్రుడు పుత్రుడు, ఓ రాజా.