తతో భీష్మం పురస్కృత్య తవ పుత్రో మహాబలః । వృతస్తు సర్వసైన్యేన ప్రాయాచ్ఛ్వేతరథం ప్రతి
ఆ సమయంలో నీ బలవంతుడైన కుమారుడు, భీష్ముడు ముందుండగా, మొత్తం సైన్యంతో కలిసి శ్వేతుని రథాన్ని ఎదుర్కొనడానికి బయలుదేరాడు.
మృత్యోరాస్యమనుప్రాప్తం మద్రరాజమమోచయత్ । తతో యుద్ధం సమభవత్తుములం రోమహర్షణమ్
మద్రదేశ రాజు మరణం ముఖంలోకి వెళ్లినప్పుడు అతన్ని రక్షించాడు. ఆ వెంటనే అక్కడ భయంకరమైన, రోమాలు నిక్కబొడిచే యుద్ధం ప్రారంభమైంది.
తావకానాం పరేషాం చ వ్యతిషక్తరథద్విపమ్ । సౌభద్రే భీమసేన చ సాత్యకౌ చ మహారథే
నీ సైన్యానికి, శత్రు సైన్యానికి చెందిన రథాలు, ఏనుగులు పరస్పరం కలిసిపోయాయి. ఆ సమయంలో సుభద్ర కుమారుడు, భీమసేనుడు, సత్యకి వంటి మహారథులు కూడా యుద్ధంలో పాల్గొన్నారు.
కైకేయే చ విరాటే చ ధృష్టద్యుమ్నే చ పార్షతే । ఏతేషు నరసింహేషు చేదిమత్స్యేషు చైవ హ । వవర్ష శరవర్షాణి కురువృద్ధః పితామహః
కైకేయులు, విరాటుడు, పృశతుని కుమారుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు, అలాగే చెది, మత్స్య రాజులు వంటి వీరులపై, పితామహుడు భీష్ముడు బాణవర్షాన్ని కురిపించాడు.
ఏవం శ్వేతే మహేష్వాసే ప్రాప్తే శల్యరథం ప్రతి। కురవః పాణ్డవేయాశ్చ కిమకుర్వత సఞ్జయ
శ్వేతుడు, గొప్ప విలువిద్యావంతుడు, శల్యుని రథాన్ని చేరినప్పుడు, కౌరవులు, పాండవులు ఏమి చేశారు సంజయ?
భీష్మః శాన్తనవః కిం వా తన్మమాచక్ష్వ పృచ్ఛతః
శాంతనువు కుమారుడు భీష్ముడు అప్పుడేమి చేశాడో నాకు చెప్పు.
శ్వేతం సేనాపతిం శూరం పురస్కృత్య మహారథాః । రాజ్ఞో బలం దర్శయన్తస్తవ పుత్రస్య భారత
శ్వేతుడు సేనాధిపతిగా ముందుండగా, మహారథులు నీ కుమారుని సైన్య బలాన్ని చూపించేందుకు యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యారు, భారతా.
శిఖణ్డినం పురస్కృత్య త్రాతుమైచ్ఛన్మహారథాః । అభ్యవర్తన్త భీష్మస్య రథం హేమపరిష్కృతమ్
శిఖండిని రక్షించాలనే ఉద్దేశంతో, మహారథులు బంగారు అలంకరణలతో ఉన్న భీష్ముని రథాన్ని ఎదుర్కొనడానికి ముందుకు వచ్చారు.
జిఘాంసన్తం యుధాంశ్రేష్ఠం తదాసీత్తుములం మహత్ । తత్తేఽహం సంప్రవక్ష్యామి మహావైశసమచ్యుత
యుద్ధంలో శత్రువును సంహరించాలనే ఉద్దేశంతో, అక్కడ ఘోరంగా, ఉల్లాసంగా యుద్ధం జరిగింది. ఆ భయంకరమైన సంఘటనను నేను నీకు వివరించబోతున్నాను, అచ్యుతా.
తావకానాం పరేషాం చ యథా యుద్ధమవర్తత । తత్రాకరోద్రథోపస్థాఞ్శూన్యాఞ్శాన్తనవో బహూన్
నీ సైన్యం, శత్రు సైన్యానికి మధ్య యుద్ధం ఎలా జరిగిందో నేను చెప్పుతాను. అక్కడ శాంతనువు కుమారుడు అనేక రథాలను ఖాళీ చేశాడు.
తత్రాద్భుతం మహచ్చక్రే శరైరార్చ్ఛద్రథోత్తమాన్ । సమావృణోచ్ఛరైరర్కమర్కతుల్యప్రతాపవాన్
అక్కడ ఒక అద్భుతమైన దృశ్యం కనబడింది. ఆ మహావీరుడు, సూర్యుడిలా ప్రకాశిస్తూ, తన బాణాలతో అగ్రరథాలను పూర్తిగా కప్పేసి, బాణాల తడిలో సూర్యుడినే దాచేశాడు.
నుదన్సమన్తాత్సమరే రవిరుద్యన్యథా తమః । తేనాజౌ ప్రేషితా రాజఞ్శరాః శతసహస్రశః
యుద్ధంలో చుట్టూ ఉన్నవారిని, ఉదయిస్తున్న సూర్యుడు చీకటిని పోగొట్టినట్టు, రాజా! వందలాది వేలాది బాణాలను విసిరి ప్రతిపక్షులను వెనక్కు నెట్టాడు.
క్షత్రియాన్తకరాః సఙ్ఖ్యే మహావేగా మహాబలాః । శిరాంసి పాతయామాసుర్వీరాణాం శతశో రణే
ఆ బాణాలు వేగంగా, బలంగా, క్షత్రియులను సంహరించేవిగా ఉండి, యుద్ధంలో వందలాది వీరుల తలలను నేలకూల్చేశాయి.
గజాన్కణ్టకసన్నాహాన్వజ్రేణేవ శిలోచ్చయాన్ । రథా రథేషు సంసక్తా వ్యదృశ్యన్త విశాంపతే
కవచంతో అలంకరించబడిన ఏనుగులు, వజ్రంతో కొట్టిన పర్వతశిఖరాల్లా పడిపోయాయి. రథాలు ఒకదానికొకటి చిక్కుకుని, ప్రజలలోకధిపతీ! అక్కడక్కడా కనబడుతున్నాయి.
ఏకే రథం పర్యవహంస్తురగాః సతురంగమమ్ । యువానం నిహతం వీరం లమ్బమానం సకార్ముకమ్
కొన్ని గుర్రాలు, నాలుగు రకాల సైన్యంతో కూడిన రథాన్ని లాగుతూ, పడిపోయిన యువ వీరుడిని, అతని విల్లు ఇంకా వేలాడుతుండగా, తీసుకెళ్తున్నాయి.
ఉదీర్ణాశ్చ హయా రాజన్వహనక్తస్తత్రతత్ర హ। బద్ధస్వఙ్గనిషఙ్గాశ్చ విధ్వస్తశిరసో హతాః
రాజా! అక్కడక్కడా గుర్రాలు ఉప్పొంగుతూ, తమ యుద్ధపరికరాలు, బాణాల సంచులు కట్టుకుని, తలలు విరిగిపోయి, చనిపోయినవిగా పరుగెడుతున్నాయి.
శతశః పతితా భూమౌ వీరశయ్యాసు శేరతే । పరస్పేరణ ధావన్తః పతితాః పునరుత్థితాః
వందలాది మంది నేలపై పడిపోయి, వీరశయ్యలపై విశ్రాంతి తీసుకుంటున్నారు. మరికొందరు పరస్పరం పరుగెత్తి, పడిపోయి, మళ్లీ లేచారు.
ఉత్థాయ చ ప్రధావన్తో ద్వన్ద్వయుద్ధమవాప్నువన్ । పీడితాః పునరన్యోన్యం లుఠన్తో రణమూర్ధని
వారు లేచి, తిరిగి పరుగెత్తి, ద్వంద్వయుద్ధంలో పాల్గొన్నారు. మళ్లీ ఒకరినొకరు పట్టుకుని, యుద్ధరంగంలో తిరుగుతూ బాధపడుతున్నారు.
సచాపాః సనిషఙ్గాశ్చ జాతరూపపరిష్కృతాః । విస్రబ్ధహతవీరాశ్చ శతశః పరిపీడితాః
బంగారు అలంకరణలతో ఉన్న విల్లు, బాణాల సంచులతో కూడిన వందలాది ధైర్యవంతులైన, చనిపోయిన వీరులు అక్కడక్కడా నిండిపోయారు.
తేనతేనాభ్యధావన్త విసృజన్తశ్చ భారత । మత్తో గజః పర్యవర్తద్ధయాంశ్చ హతసాదినః
భారతా! అక్కడక్కడా వారు ఒకరినొకరు ఎదుర్కొంటూ, ఆయుధాలు వదులుతూ దాడి చేశారు. మత్తులో ఉన్న ఏనుగు తిరుగుతూ, గుర్రాలు యజమానులను కోల్పోయాయి.
సరథా రథినశ్చాపి విమృద్గన్తః సమన్తతః । స్యాన్దనాదపతత్కశ్చిన్నిహతోఽన్యేన సాయకైః
చుట్టూ రథసారథులు, యోధులు తమ రథాలతో నలిగిపోయారు. మరికొందరు ఇతరుల బాణాలతో కొట్టబడి, తమ వాహనాల నుంచి పడిపోయారు.
హతసారథిరప్యుచ్చైః పపాత కాష్ఠవద్రథః । యుధ్యమానస్య సంగ్రామే వ్యూఢే రజసి చోత్థితే
సారథి చనిపోవడంతో, రథం పెద్ద శబ్దంతో కలప ముక్కలా పడిపోయింది. యోధుడు యుద్ధంలో పోరాడుతుండగా, దుమ్ము ఎగిసిపడింది.
ధనుఃకూజితవిజ్ఞానం తత్రాసీత్ప్రతియుద్ధ్యతః। గాత్రస్పర్శేన యోధానాం వ్యజ్ఞాస్త పరిపన్థినమ్
అక్కడ విల్లుల మోగింపు ధ్వని, ఎదురు పోరాడుతున్నవారిని తెలియజేసింది. యోధులు శరీరస్పర్శతో తమ శత్రువులను గుర్తించారు.
యుద్ధ్యమానం శరై రాజన్సిఞ్జినీధ్వజినీరవాత్। అన్యోన్యం వీరసంశబ్దో నాశ్రూయత భటైః కృతః
రాజా! వారు బాణాలతో యుద్ధం చేస్తుండగా, విల్లు తాడుల శబ్దం, పతాకాల ఊపిరితో కలిసిపోయి, యోధుల అరుపులు వినిపించకుండా చేసింది.
శబ్దాయమానే సంగ్రామే పటహే కర్ణదారిణి। యుధ్యమానస్య సంగ్రామే కుర్వతః పౌరుషం స్వకమ్
యుద్ధరంగంలో పటాహ ధ్వని చెవులు చీల్చుతున్నప్పుడు, ప్రతి యోధుడు తన పరాక్రమాన్ని చూపిస్తూ పోరాడుతున్నాడు.
నాశ్రౌషం నామగోత్రాణి కీర్తనం చ పరస్పరమ్ । భీష్మచాపచ్యుతైర్బాణైరార్తానాం యుధ్యతాం మృధే
భీష్ముని విల్లు నుంచి వచ్చిన బాణాలు యుద్ధంలో ఉన్నవారిని బాధించడంతో, వారు పరస్పరం పేర్లు, వంశాలు, ప్రశంసలు వినిపించలేదు.
పరస్పరేషాం వీరాణాం మనాంసి సమకమ్పయన్ । తస్మిన్నత్యాకులే యుద్ధే దారుణే రోమహర్షణే
ఆ తీవ్రమైన, భయంకరమైన, రోమాలు నిక్కబొడుచుకునే యుద్ధంలో, వీరుల హృదయాలు ఒకరినొకరు చూసి వణికిపోయాయి.
పితా పుత్రం చ సమరే నాభిజానాతి కశ్చన । చక్రే భగ్నే యుగే చ్ఛిన్నే ఏకధుర్యే హయే హతః
చక్రాలు విరిగిపోవడం, యోగాలు తెగిపోవడం, ఒక్కో గుర్రం చనిపోవడం వల్ల, యుద్ధంలో ఎవరూ తండ్రిని, కుమారుడిని గుర్తించలేకపోయారు.
ఆక్షిప్తః స్యన్దనాద్వీరః సమారథిరజిహ్మగైః। ఏవం చ సమరే సర్వే వీరాశ్చ విరథీకృతాః
వీరుడు తన రథం నుంచి, రథసారధి, వేగంగా పరుగెత్తే గుర్రాలతో పాటు పడిపోవడం జరిగింది. అలా యుద్ధంలో అందరూ వీరులు రథాలు లేకుండా పోయారు.
తేన తేన స్మ దృశ్యన్తే ధావమానాః సమంతతః । గజో హతః శిరశ్ఛిన్నం మర్మ భిన్నం హయో హతః
అక్కడక్కడ వారు చుట్టూ పరుగెత్తుతూ కనిపించారు. ఏనుగు చనిపోయింది, గుర్రం తల కోసి లేదా ప్రాణస్థానంలో గాయం చేసి పడిపోయింది.