సోఽథ శ్రుత్వాపి తద్వాక్యం తస్యా రాజా స్మరన్నపి। అబ్రవీన్న స్మరామీతి త్వయా భద్రే సమాగమమ్
ఆమె మాటలు విన్నా, ఆమెను గుర్తు చేసుకున్నా కూడా, రాజు — 'మన కలయిక నాకు గుర్తు లేదు, సుముఖీ,' అని అన్నాడు.
మైథునం చ వృథా నాహం గచ్ఛేయమితి మే మతిః। నాభిజానామి కల్యాణి త్వయా సహ సమాగమమ్
'వృథాగా కలయిక కావాలని నాకు లేదు; ఇదే నా నిర్ణయం. నీతో కలయిక జరిగినదని నాకు గుర్తు లేదు, మంగళకరమైనవాడివి.'
ధర్మార్థకామసంబన్ధం న స్మరామి త్వయా సహ। గచ్ఛ వా తిష్ఠ వా కామం యద్వాపీచ్ఛసి తత్కురు
'నీతో ధర్మం, అర్థం, కామం వంటి బంధం నాకు గుర్తు లేదు. నీవు కావాలంటే వెళ్ళు, లేక ఇక్కడే ఉండు, లేదా నీకు నచ్చినది చేయు.'
సంరమ్భామర్షతామ్రాక్షీ స్ఫురమాణోష్ఠసంపుటా। కటాక్షైర్నిర్దహన్తీవ తిర్యగ్రాజానమైక్షత
కోపంతో, అసహనంతో కళ్లలో ఎర్రదనం, పెదవులు కంపించుతూ, ఆమె పక్కదారిగా రాజును చూస్తూ తన చూపుతో కాల్చినట్టు చేసింది.
ఆకారం గూహమానా చ మన్యునా చ సమీరితమ్। తపసా సంభృతం తేజో ధారయామాస వై తదా
తన భావాన్ని, కోపంతో వచ్చిన కలవరాన్ని దాచుకుని, తపస్సుతో సంపాదించిన తేజస్సును ఆమె ఆపుకుంది.
సా ముహూర్తమివ ధ్యాత్వా దుఃఖామర్షసమన్వితా। భర్తారమభిసంప్రేక్ష్య యథాన్యాయం వచోఽబ్రవీత్
ఒక క్షణం ఆలోచించి, బాధతో, అసహనంతో, భర్తను చూస్తూ, యుక్తంగా మాటలు చెప్పింది.
జానన్నపి మహారాజ కస్మాదేవం ప్రభాషసే। న జానామీతి నిఃశఙ్కం యథాన్యః ప్రాకృతస్తథా
'నీవు తెలిసినా, మహారాజా, ఇలా ఎందుకు మాట్లాడుతున్నావు? సాధారణ మనిషిలా, నిర్భయంగా నాకు తెలియదని అంటున్నావు.'
తస్య తే హృదయం వేద సత్యస్యైవానృతస్య చ। సాక్షిణం బత కల్యాణమాత్మానమవమన్యసే
'నీ హృదయం నిజం, అబద్ధం రెండింటినీ తెలుసు. ఓ మంగళకరమైనవాడా, సాక్షిగా ఉన్న నీ మనసును నీవే తక్కువగా చూస్తున్నావు.'
యోఽన్యథా సన్తమాత్మానన్యథా ప్రతిపద్యతే। కిం తేన న కృతం పాపం చోరేణాత్మాపహారిణా
'ఎవరైనా ఒకలా ఉండి, ఇంకొకలా ప్రవర్తిస్తే, అతడు ఎలాంటి పాపం చేయలేదు? తనను తానే మోసం చేసే దొంగవాడిలా.'
ఏకోఽహమస్మీతి చ మన్యసే త్వం న హృచ్ఛయం వేత్సి మునిం పురాణమ్। యో వేదితా కర్మణః పాపకస్య తస్యాన్తికే త్వం వృజినం కరోషి
'నీవు ఒంటరివాడినని అనుకుంటున్నావు. కానీ నీ హృదయంలో ఉన్న పురాతన మునిని, పాపకర్మలను తెలిసినవాడిని, నీవు తెలుసుకోలేదు. అతని ముందు నీవు తప్పు చేస్తున్నావు.'
ధర్మ ఏవ హి సాధూనాం సర్వేషాం హితకారణమ్। నిత్యం మిథ్యావిహీనానాం న చ దుఃఖావహో భవేత్
'ధర్మమే మంచివాళ్లందరికీ మేలు చేసే దారి. అది ఎప్పుడూ అబద్ధం లేని దారి. అది ఎప్పుడూ బాధను కలిగించదు.'
మన్యతే పాపకం కృత్వా న కశ్చిద్వేత్తి మామితి। విదన్తి చైనం దేవాశ్చ యశ్చైవాన్తరపూరుషః
'పాపం చేసినవాడు, నన్నెవ్వరూ తెలుసుకోరని అనుకుంటాడు. కానీ దేవతలు, అంతరాత్మ కూడా అతడిని తెలుసుకుంటాయి.'
ఆదిత్యచన్ద్రావనిలోఽనలశ్చ ద్యౌర్భూమిరాపో హృదయం యమశ్చ। అహశ్చ రాత్రిశ్చ ఉభే చ సన్ధ్యే ధర్మశ్చ జానాతి నరస్య వృత్తమ్
సూర్యుడు, చంద్రుడు, గాలి, అగ్ని, ఆకాశం, భూమి, నీరు, మనసు, యముడు, పగలు, రాత్రి, రెండు సంధ్యలు, ధర్మం — ఇవన్నీ మనిషి ప్రవర్తనను తెలుసుకుంటాయి.
యమో వైవస్వతస్తస్య నిర్యాతయతి దుష్కృతమ్। హృది స్థితః కర్మసాక్షీ క్షేత్రజ్ఞో యస్య తుష్యతి
వివస్వత్పుత్రుడైన యముడు, చెడు పనులకు శిక్షను విధిస్తాడు; మనసులో ఉండే సాక్షి, క్షేత్రజ్ఞుడు, మంచిగా ఉన్నవారిని సంతృప్తిపరచుకుంటాడు.
న తుష్యతి చ యస్యైష పురుషస్య దురాత్మనః। తం యమః పాపకర్మాణం నిర్భర్త్సయతి దుష్కృతమ్
ఈ అంతరాత్మ సంతోషించకపోతే, ఆ దుష్టుని చెడు పనులకు యముడు గట్టిగా మందలిస్తాడు.
యోఽవమత్యాత్మనాత్మానమన్యథా ప్రతిపద్యతే। న తస్య దేవాః శ్రేయాంసో యస్యాత్మాపి న కారణమ్
తనను తాను నిర్లక్ష్యం చేసి, తప్పుగా ప్రవర్తించే వాడికి, తనను తానే కారణంగా భావించని వాడికి, దేవతల అనుగ్రహం లభించదు.
స్వయం ప్రాప్తేతి మామేవం మావమంస్థా పతివ్రతామ్। అర్చార్హాం నార్చయసి మాం స్వయం భార్యాముపస్థితామ్
నన్ను సులభంగా లభించిందని అనుకోకు, నీకు అర్హమైన భార్యను తక్కువగా చూడకు; పూజించదగినవాడినైన నన్ను, నీ ముందు నిలబడి ఉన్న భార్యను, గౌరవించకపోతున్నావు.
కిమర్థం మాం ప్రాకృతవదుపప్రేక్షసి సంసది। నఖల్వహమిదం శూన్యే రౌమి కిం న శృణోషి మే
ఈ సభలో నన్ను సాధారణ స్త్రీగా ఎందుకు చూస్తున్నావు? నేను వృథాగా మాటలు చెప్పడం లేదు; నా మాటలు వినడం ఎందుకు లేదు?
యది మే యాచమానాయా వచనం న కరిష్యసి। దుష్యన్త శతధా త్వద్య మూర్ధా తే విఫలిష్యతి
నేను వేడుకుంటూ చెప్పిన మాటలు నువ్వు చేయకపోతే, దుష్యంతా! ఈరోజు నీ తల నూరు ముక్కలుగా పగిలిపోతుంది.
జాయాం పతిః సంప్రవిశ్య యదస్యాం జాయతే పునః। జాయాయాస్తద్ధి జాయాత్వం పౌరాణాః కవయో విదుః
భర్త భార్యతో కలిసినప్పుడు, ఆమె నుంచి పుట్టిన సంతానం నిజమైన సంతానం; పురాణ పండితులు ఇదే అన్నారు.
యదాగమవతః పుంసస్తదపత్యం ప్రజాయతే। తత్తారయతి సంతత్యా పూర్వప్రేతాన్పితామహాన్
ధర్మబద్ధంగా జీవించే మనిషికి పుత్రుడు జన్మిస్తే, ఆ సంతానం వంశంతో తన పూర్వికులను, తాతలను రక్షిస్తుంది.
పున్నామ్నో నరకాద్యస్మాత్పితరం త్రాయతే సుతః। తస్మాత్పుత్ర ఇతి ప్రోక్తః పూర్వమేవ స్వయంభువా
పుత్ అనే నరకం నుంచి తండ్రిని కాపాడేది కొడుకు; అందుకే అతడిని పుత్రుడు అని స్వయంభువు పుర్వకాలంలో చెప్పాడు.
పుత్రేణ లోకాఞ్జయన్తి పౌత్రేణానన్త్యమశ్నుతే। అథ పౌత్రస్య పుత్రేణ మోదన్తే ప్రపితామహాః
కొడుకుతో మనుషులు లోకాలను జయిస్తారు; మనవడితో అనంతత్వాన్ని పొందుతారు; మనవడి కొడుకుతో పెద్దతాతలు ఆనందిస్తారు.
సా భార్యా యా గృహే దక్షా సా భార్యా యా ప్రజావతీ। సా భార్యా యా పతిప్రాణా సా భార్యా యా పతివ్రతా
ఇంటిలో చాకచక్యంగా ఉండేవాడే భార్య, సంతానం కలిగినవాడే భార్య, భర్త ప్రాణంగా భావించేవాడే భార్య, భర్తకు అంకితమై ఉండేవాడే భార్య.
అర్ధం భార్యా మనుష్యస్య భార్యా శ్రేష్ఠతమః సఖా। భార్యా మూలం త్రివర్గస్య యః సభార్యః స బన్ధుమాన్
మనిషికి భార్య అర్ధం, భార్యే ఉత్తమ మిత్రురాలు, భార్యే మూడు పురుషార్థాలకు మూలం; భార్య ఉన్నవాడు నిజంగా బంధువులతో ఉంటాడు.
భార్యావన్తః క్రియావన్తః సభార్యా గృహమేధినః। భార్యావన్తః ప్రమోదన్తే భార్యావన్తః శ్రియావృతాః
భార్య ఉన్న గృహస్థులు కర్తవ్యాలు నిర్వర్తిస్తారు; భార్య ఉన్నవారు ఆనందంగా ఉంటారు; భార్య ఉన్నవారు ఐశ్వర్యంతో ఉంటారు.
సఖాయః ప్రవివిక్తేషు భవన్త్యేతాః ప్రియంవదాః। పితరో ధర్మకార్యేషు భవన్త్యార్తస్య మాతరః
ఒంటరిగా ఉన్నప్పుడు భార్యలు మధురంగా మాట్లాడే స్నేహితురాళ్లు; ధర్మకార్యంలో తండ్రిలా ఉంటారు; కష్టకాలంలో తల్లిలా ఆదుకుంటారు.
కాన్తారేష్వపి విశ్రామో జనస్యాధ్వని కస్య వై। యః సదారః స విశ్వాస్యస్తస్మాద్దారాః పరా గతిః
ప్రయాణంలో అడవిలోనైనా విశ్రాంతి ఎవరికి దొరుకుతుంది? భార్య ఉన్నవాడే విశ్వసనీయుడు; అందుకే భార్యే గొప్ప ఆశ్రయం.
సంసరన్తమభిప్రేతం విషమేష్వేకపాతినమ్। భార్యైవాన్వేతి భర్తారం సతతం యా పతివ్రతా
కష్టాల్లో, అపాయాల్లో ఉన్న భర్తను, ఎప్పుడూ వెంటాడేది, నమ్మదగినది, భర్తకు అంకితమైన భార్య మాత్రమే.
ప్రథమం సంస్థితా భార్యా పతిం ప్రేత్య ప్రతీక్షతే। పూర్వప్రేతం తు భర్తారం పశ్చాత్సాప్యనుగచ్ఛతి
ముందుగా భార్య మరణిస్తే, భర్త కోసం పరలోకంలో ఎదురు చూస్తుంది; భర్త ముందుగా పోతే, ఆమె కూడా అతడిని అనుసరిస్తుంది.