బుద్ధేర్భేదం ధృతేశ్చైవ గుణతస్త్రివిధం శ్రృణు । ప్రోచ్యమానమశేషేణ పృథక్త్వేన ధనంజయ
ధనంజయా! బుద్ధి, స్థైర్యం — వీటి గుణాల ప్రకారం మూడురకాలుగా వేరు వేరుగా చెప్పబోతున్నాను. విను.
ప్రవృత్తిం చ నివృత్తిం చ కార్యాకార్యే భయాభయే । బన్ధం మోక్షం చ యా వేత్తి బుద్ధిః సా పార్థ సాత్వికీ
ఏ బుద్ధి పనిలో ప్రవేశించడాన్ని, తప్పుకోవడాన్ని, చేయవలసినదాన్ని, చేయకూడదాన్ని, భయాన్ని, భయమేయకపోవడాన్ని, బంధాన్ని, మోక్షాన్ని తెలుసుకుంటుందో, ఆ బుద్ధి సాత్వికమైనది, పార్థ.
యయా ధర్మమధర్మం చ కార్యం చాకార్యమేవ చ । అయథావత్ప్రజానాతి బుద్ధిః సా పార్థ రాజసీ
ధర్మం, అధర్మం, చేయవలసినది, చేయకూడదాన్ని తప్పుగా గ్రహించే బుద్ధిని రాజస బుద్ధి అంటారు, పార్థ.
అధర్మం ధర్మమితి యా మన్యతే తమసాఽఽవృతా। సర్వార్థాన్విపరీతాంశ్చ బుద్ధిః సా పార్థ తామసీ
తమోగుణంతో కప్పబడి, అధర్మాన్ని ధర్మంగా భావించే, ప్రతి విషయాన్ని తప్పుగా అర్థం చేసుకునే బుద్ధిని తామస బుద్ధి అంటారు, పార్థ.
ధృత్యా యయా ధారయతే మనఃప్రణేన్ద్రియక్రియాః । యోగేనావ్యభిచారిణ్యా ధృతిః సా పార్థ సాత్వికీ
పార్థా, మనస్సు, ప్రాణం, ఇంద్రియాల క్రియలను అచంచలమైన యోగంతో నిలబెట్టే ధైర్యాన్ని సాత్విక ధైర్యం అంటారు.
యయా తు ధర్మకామార్ధాన్ధృత్యా ధారయతేఽర్జున । ప్రసఙ్గేన ఫలాకాఙ్క్షీ ధృతిః సా పార్థ రాజసీ
అర్జునా, ధర్మం, కామం, అర్థం కోసం ఫలాన్ని ఆశిస్తూ పట్టుదలతో ఉండే ధైర్యాన్ని రాజస ధైర్యం అంటారు.
యథా స్వప్నం భయం శోకం విషాదం భదేమేవ చ । న విముఞ్చతి దుర్మేధా ధృతిః సా పార్థ తామసీ
పార్థా, నిద్ర, భయం, శోకం, నిరాశ, మాయ వంటి వాటిని వదలని మూర్ఖుడి ధైర్యాన్ని తామస ధైర్యం అంటారు.
సుఖం త్విదానీం త్రివిధం శ్రుణు మే భారతర్షభ । అభ్యాసాద్రమతే యత్ర దుఃఖాన్తం చ నిగచ్ఛతి
భారతశ్రేష్ఠా, ఇప్పుడు మూడు రకాల సుఖాన్ని నా నుండి విను. సాధన ద్వారా అందులో ఆనందించేవాడు, దుఃఖానికి అంతం కలుగుతుంది.
యత్తదగ్రే విషమివ పరిణామేఽమృతోపమమ్। తత్సుఖం సాత్వికం ప్రోక్తమాత్మబుద్ధిప్రసాదజమ్
ప్రారంభంలో విషంలా అనిపించి, చివరికి అమృతంలా మారే సుఖం, ఆత్మజ్ఞానం వల్ల కలిగిన సాత్విక సుఖమని అంటారు.
విషయేన్ద్రియసంయోగాద్యత్తదగ్రేఽమృతోపభమ్ । పరిణామే విషమివ తత్సుఖం రాజసం స్మృతమ్
ఇంద్రియాలు విషయాలతో కలిసినప్పుడు మొదట అమృతంలా అనిపించి, చివరికి విషంలా మారే సుఖాన్ని రాజస సుఖం అంటారు.
యదగ్రే చానుబన్ధే చ సుఖం మోహనమాత్మనః । నిద్రాలస్యప్రమాదోత్థం తత్తాభసముదాహృతమ్
మొదట కూడా, చివరికి కూడా, నిద్ర, అలసత్వం, నిర్లక్ష్యం వల్ల కలిగే, మనసును మాయలో పడేసే సుఖాన్ని తామస సుఖం అంటారు.
న తదస్తి పృథివ్యాం వా దివి దేవేషు వా పునః । సత్త్వం ప్రకృతిజైర్ముక్తం యదేమిః స్యాత్రిభిర్గుణైః
ఈ భూమిపై గానీ, దేవతల్లో గానీ, ప్రకృతిలో పుట్టిన మూడు గుణాల నుండి విముక్తమైన జీవి ఎవరూ లేరు.
బ్రాహ్మణక్షత్రియవిశాం శూద్రాణాం చ పరంతప । కర్మాణి ప్రవిభక్తాని స్వభావప్రభవైర్గుణైః
పరంతపా, బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు, శూద్రుల కర్తవ్యాలు వారి స్వభావంలోంచి వచ్చిన గుణాల ప్రకారం వేర్వేరు.
శమో దమస్తపః శౌచం క్షాన్తిరార్జవమేవ చ । జ్ఞానం విజ్ఞానమాస్తిక్యం బ్రహ్మకర్మ స్వభావజమ్
శాంతి, ఇంద్రియనిగ్రహం, తపస్సు, పవిత్రత, సహనం, నిస్సహజత, జ్ఞానం, వివేకం, విశ్వాసం — ఇవే బ్రాహ్మణుని సహజ కర్తవ్యాలు.
శౌర్యం తేజో ధృతిర్దాక్ష్యం యుద్ధే చాప్యపలాయనమ్ । దానమీశ్వరభావశ్చ క్షాత్రం కర్మ స్వభావజమ్
ధైర్యం, తేజస్సు, స్థిరత్వం, నైపుణ్యం, యుద్ధంలో పారిపోకపోవడం, దానం, అధికారం — ఇవే క్షత్రియుని సహజ కర్తవ్యాలు.
కృషిగోరక్ష్యరభావశ్చ క్షాత్రం కర్మ స్వభావజమ్ । పరిచర్యాత్మకం కర్మ శూద్రస్యాపి స్వభావజమ్
వ్యవసాయం, పశుపోషణ, వ్యాపారం — ఇవి వైశ్యుని సహజ కర్తవ్యాలు. సేవ చేయడం శూద్రుని సహజ కర్తవ్యం.
స్వే స్వే కర్మణ్యభిరతః సంసిద్ధిం లభతే నరః। స్వకర్మనిరత్తః సిద్ధిం యథా విన్దతి తచ్ఛృణు
తన పని పట్ల ఆసక్తిగా ఉండే మనిషి సంపూర్ణతను పొందుతాడు. తన పనిలో నిమగ్నుడై ఎలా సిద్ధి పొందుతాడో విను.
యతః ప్రవృత్తిర్భూతానాం యోన సర్వమిదం తతమ్। స్వకర్మణా తమభ్యర్చ్య సిద్ధిం విన్దతి మానవఃక
అన్ని జీవులు యావత్తూ యావత్ సృష్టి ఆయన నుండే పుట్టి, ఆయనతోనే నిండిపోయి ఉంది. తన పనితో ఆయనను ఆరాధించినవాడు సంపూర్ణతను పొందుతాడు.
శ్రేయాన్స్వధర్మో విగుణః పరధర్మాత్స్వనుష్ఠితాత్ । స్వభావనియతం కర్మ కుర్వన్నాప్నోతి కిల్విషమ్
తన స్వభావానికి అనుగుణంగా చేసే పని లోపభూయిష్టమైనా, పరుల పనిని బాగా చేసినదానికంటే మెరుగైనది. తన పని చేస్తే పాపం కలుగదు.
సహజం కర్మ కౌన్తేయ సదోషమపి న త్యజేత్ । సర్వారమ్భా హి దోషేణ ధూమేనాగ్నిరివావృతాః
కౌంతేయా, సహజంగా కలిగిన పనిలో లోపాలు ఉన్నా దాన్ని వదలకూడదు. ఎందుకంటే ప్రతి కార్యం లోపాలతోనే ఉంటుంది; అగ్ని పొగతో కప్పబడి ఉండటంలా.
అసక్తబుద్ధిః సర్వత్ర జితాత్మా విగతస్పృహః । నైష్కర్మ్యసిద్ధిం పరమాం సంన్యాసేనాధిగచ్ఛతి
ఎక్కడా ఆసక్తి లేకుండా, తనను తాను జయించుకుని, కోరికలు లేకుండా ఉన్నవాడు, కర్మలేని జీవనంతో పరమ సిద్ధిని, సంయాసాన్ని పొందుతాడు.
సిద్ధిం ప్రాప్తో యథా బ్రహ్మ తథాఽఽప్నేతి నిబోధ మే । సమాసేనైవ కౌన్తేయ నిష్ఠా జ్ఞానస్య యా పరా
కౌంతేయా, సంపూర్ణతను పొందినవాడు బ్రహ్మాన్ని ఎలా చేరుతాడో, ఆ పరమ జ్ఞాన స్థితిని సంక్షిప్తంగా నాకు విను.
బుద్ధ్యా విశుద్ధయా యుక్తో ధృత్యాఽఽత్మానం నియమ్య చ। శబ్దాదీన్విషయాంస్త్యక్త్వా రాగద్వేషౌ వ్యుదస్య చ
శుద్ధమైన బుద్ధితో, స్థిరమైన ధైర్యంతో, మనసును నియంత్రించుకొని, శబ్దాదులాంటి ఇంద్రియ విషయాలను వదిలిపెట్టి, మమకారం, ద్వేషాన్ని పూర్తిగా తొలగించినవాడు,
వివిక్తసేవీ లధ్వాశీ యతకాక్కాయమానసః। ధ్యానయోగపరో నిత్యం వైరాగ్యం సముపాశ్రితః
ఒంటరిగా ఉండేవాడు, తక్కువగా తినేవాడు, శరీరాన్ని, మనసును కట్టడి చేసుకున్నవాడు, ఎప్పుడూ ధ్యానం, యోగంలో నిమగ్నుడై, విరక్తిని ఆశ్రయించినవాడు,
అహఙ్కారం బలం దర్పం కామం క్రోధం పరిగ్రహమ్ । విముచ్య నిర్మమః శాన్తో బ్రహ్మభూయాయ కల్పతే
అహంకారం, బలాన్ని, గర్వాన్ని, కోరికను, కోపాన్ని, స్వార్థాన్ని విడిచిపెట్టి, మమకారం లేకుండా, శాంతంగా ఉండేవాడు బ్రహ్మనికి అర్హుడవుతాడు.
బ్రహ్మభూతః ప్రసన్నాత్మా న శోచతిక న కాఙ్క్షతి । సమః సర్వేషు భూతేషు మద్తభక్తిం లభతే పరామ్
బ్రహ్మస్వరూపుడై, ప్రశాంతమైన మనసుతో, దుఃఖించకుండా, ఆశపడకుండా, అన్ని జీవుల పట్ల సమభావంతో ఉండి, నా పరమభక్తిని పొందుతాడు.
భక్త్యా మామభిజానాతి యావాన్యశ్చాస్మి తత్త్వతః। తతో మాం తత్త్వతో జ్ఞాత్వా విశతే తదనన్తరమ్
భక్తితో నన్ను నిజంగా ఎవరిని, ఎలా ఉన్నానో తెలుసుకుంటాడు; అప్పుడు నన్ను యథార్థంగా గ్రహించి వెంటనే నాలో లీనమవుతాడు.
సర్వకర్మాణ్యపి సదా కుర్వాణో మద్వ్యపాశ్రయః । మత్ప్రసాదాదవాప్నోతి శాశ్వతం పదమవ్యయమ్
ఎల్లప్పుడూ అన్ని పనులు చేస్తూ కూడా నన్ను ఆశ్రయించినవాడు, నా కృపతో శాశ్వతమైన, అవినాశమైన స్థితిని పొందుతాడు.
చేతసా సర్వకర్మాణి మయి సంన్యస్య మత్పరః । బుద్ధియోగమపాశ్రిత్య మచ్చిత్తః సతతం భవ
నీ మనసుతో అన్ని పనులను నాకే అర్పించు, నన్ను పరమంగా భావించు; బుద్ధియోగాన్ని ఆశ్రయించి, నీ మనసు ఎప్పుడూ నాపై నిలిపివుంచు.
మచ్చిత్తః సర్వదుర్గాణి మత్ప్రసాదాత్తరిష్యసి । అథ చేత్త్వమహఙ్కారాన్న శ్రోష్యసి వినఙ్క్ష్యసి
నీ మనసు నాపై నిలిపితే, నా కృపతో అన్ని కష్టాలను దాటి పోతావు; కాని అహంకారంతో వినకపోతే నశించిపోతావు.