జ్ఞానం కర్మ చ కర్తా చ త్రిధైవ గుణభేదతః । ప్రోచ్యతే గుణసంఖ్యానే యథావచ్ఛృణు తాన్యపి
జ్ఞానం, పని, కర్త — ఇవన్నీ గుణాల ప్రకారం మూడురకాలుగా చెప్పబడ్డాయి. వాటిని నేను వివరంగా చెప్పేది విను.
సర్వభూతేషు యేనైకం భావమవ్యయమీక్షతే । అవిభక్తం విభక్తేషు తజ్జ్ఞానం విద్ధి సాత్వికం
ప్రతి జీవిలో ఒకటే, మారని తత్వాన్ని, విభిన్నమైనవాటిలో కూడ విడదీయని దానిని ఎవరైనా చూస్తే, ఆ జ్ఞానం సాత్వికమైనదని తెలుసుకో.
పృథక్త్వేన తు యజ్జ్ఞానం నానాభావాన్పృథగ్విధాన్ । వేత్తి సర్వేషు భూతేషు తజ్జ్ఞానం విద్ధి రాజసమ్
కానీ, ప్రతి జీవిలో వేర్వేరు స్వభావాలు, వేర్వేరు రూపాలు ఉన్నాయని భావించే జ్ఞానం రాజసమైనదని తెలుసుకో.
యత్తు కృత్స్నవదేకస్మిన్కార్యే సక్తమహైతుకమ్ । అతత్త్వార్థవదల్పం చ తత్తాసమముదాహృతమ్
ఒకే ఫలితాన్ని మొత్తం అన్నట్టు పట్టుకుని, కారణం లేకుండా, అసత్యంగా, పరిమితంగా ఉండే జ్ఞానాన్ని తామసమైనదని అంటారు.
నియతం సఙ్గరహితమరాగద్వేషతః కృతమ్ । అఫలప్రేప్సునా కర్మ యత్తత్సాత్వికముచ్యతే
ఏ పని నియమించినదై, మమకారము లేకుండా, రాగద్వేషాలు లేకుండా, ఫలితాన్ని ఆశించకుండా చేయబడితే, అది సాత్వికమైన పని.
యత్తు కామేప్సునా కర్మ తాహఙ్కారేణ వా పునః। క్రియతే బహులాయాసం తద్రాజసముదాహృతమ్
కాని, కోరికతో, అహంకారంతో, ఎక్కువ శ్రమతో చేసే పనిని రాజసమైనదని అంటారు.
అనుబన్ధం క్షయం హింసామనపేక్ష్య చ పౌరుషమ్ । మోహాదారభ్యతే కర్మ యత్తత్తామసముచ్యతే
పరిణామం, నష్టం, హాని, తన శక్తిని పట్టించుకోకుండా, మోహంతో చేసే పనిని తామసమైనదని అంటారు.
ముక్తసఙ్గోనహంవాదీ ధృత్యుత్సాహసమన్వితః । సిద్ధ్యసిద్ధ్యోర్నిర్వికారః కర్తా సాత్విక ఉచ్యతే
ఎవడు మమకారం లేకుండా, నేను అన్న భావన లేకుండా, ధైర్యంతో, ఉత్సాహంతో, విజయం-పరాజయాల్లో సమంగా ఉండగలడో, అతడే సాత్విక కర్త.
రాగీ కర్మఫలప్రేప్సుర్లుబ్ధో హింసాత్మకోఽశుచిః । హర్షశోకాన్వితః కర్తా రాజసః పరికీర్తితః
రాగంతో, పనికి ఫలితాన్ని ఆశిస్తూ, లోభంతో, హింసతో, అపవిత్రంగా, ఆనందం-దుఃఖాలకు లోనై ఉండే కర్తను రాజస కర్త అంటారు.
అయుక్తః ప్రాకృతః స్తబ్ధః శఠో నైకృతికోఽలసః । విషాదీ దీర్ఘసూత్రీ చ కర్తా తామస ఉచ్యతే
అనుభవం లేని, మాంద్యం కలిగిన, గర్వంతో, మోసంతో, దురుద్దేశ్యంతో, అలసత్వంతో, నిరాశతో, ఆలస్యంగా ఉండే కర్తను తామస కర్త అంటారు.
బుద్ధేర్భేదం ధృతేశ్చైవ గుణతస్త్రివిధం శ్రృణు । ప్రోచ్యమానమశేషేణ పృథక్త్వేన ధనంజయ
ధనంజయా! బుద్ధి, స్థైర్యం — వీటి గుణాల ప్రకారం మూడురకాలుగా వేరు వేరుగా చెప్పబోతున్నాను. విను.
ప్రవృత్తిం చ నివృత్తిం చ కార్యాకార్యే భయాభయే । బన్ధం మోక్షం చ యా వేత్తి బుద్ధిః సా పార్థ సాత్వికీ
ఏ బుద్ధి పనిలో ప్రవేశించడాన్ని, తప్పుకోవడాన్ని, చేయవలసినదాన్ని, చేయకూడదాన్ని, భయాన్ని, భయమేయకపోవడాన్ని, బంధాన్ని, మోక్షాన్ని తెలుసుకుంటుందో, ఆ బుద్ధి సాత్వికమైనది, పార్థ.
యయా ధర్మమధర్మం చ కార్యం చాకార్యమేవ చ । అయథావత్ప్రజానాతి బుద్ధిః సా పార్థ రాజసీ
ధర్మం, అధర్మం, చేయవలసినది, చేయకూడదాన్ని తప్పుగా గ్రహించే బుద్ధిని రాజస బుద్ధి అంటారు, పార్థ.
అధర్మం ధర్మమితి యా మన్యతే తమసాఽఽవృతా। సర్వార్థాన్విపరీతాంశ్చ బుద్ధిః సా పార్థ తామసీ
తమోగుణంతో కప్పబడి, అధర్మాన్ని ధర్మంగా భావించే, ప్రతి విషయాన్ని తప్పుగా అర్థం చేసుకునే బుద్ధిని తామస బుద్ధి అంటారు, పార్థ.
ధృత్యా యయా ధారయతే మనఃప్రణేన్ద్రియక్రియాః । యోగేనావ్యభిచారిణ్యా ధృతిః సా పార్థ సాత్వికీ
పార్థా, మనస్సు, ప్రాణం, ఇంద్రియాల క్రియలను అచంచలమైన యోగంతో నిలబెట్టే ధైర్యాన్ని సాత్విక ధైర్యం అంటారు.
యయా తు ధర్మకామార్ధాన్ధృత్యా ధారయతేఽర్జున । ప్రసఙ్గేన ఫలాకాఙ్క్షీ ధృతిః సా పార్థ రాజసీ
అర్జునా, ధర్మం, కామం, అర్థం కోసం ఫలాన్ని ఆశిస్తూ పట్టుదలతో ఉండే ధైర్యాన్ని రాజస ధైర్యం అంటారు.
యథా స్వప్నం భయం శోకం విషాదం భదేమేవ చ । న విముఞ్చతి దుర్మేధా ధృతిః సా పార్థ తామసీ
పార్థా, నిద్ర, భయం, శోకం, నిరాశ, మాయ వంటి వాటిని వదలని మూర్ఖుడి ధైర్యాన్ని తామస ధైర్యం అంటారు.
సుఖం త్విదానీం త్రివిధం శ్రుణు మే భారతర్షభ । అభ్యాసాద్రమతే యత్ర దుఃఖాన్తం చ నిగచ్ఛతి
భారతశ్రేష్ఠా, ఇప్పుడు మూడు రకాల సుఖాన్ని నా నుండి విను. సాధన ద్వారా అందులో ఆనందించేవాడు, దుఃఖానికి అంతం కలుగుతుంది.
యత్తదగ్రే విషమివ పరిణామేఽమృతోపమమ్। తత్సుఖం సాత్వికం ప్రోక్తమాత్మబుద్ధిప్రసాదజమ్
ప్రారంభంలో విషంలా అనిపించి, చివరికి అమృతంలా మారే సుఖం, ఆత్మజ్ఞానం వల్ల కలిగిన సాత్విక సుఖమని అంటారు.
విషయేన్ద్రియసంయోగాద్యత్తదగ్రేఽమృతోపభమ్ । పరిణామే విషమివ తత్సుఖం రాజసం స్మృతమ్
ఇంద్రియాలు విషయాలతో కలిసినప్పుడు మొదట అమృతంలా అనిపించి, చివరికి విషంలా మారే సుఖాన్ని రాజస సుఖం అంటారు.
యదగ్రే చానుబన్ధే చ సుఖం మోహనమాత్మనః । నిద్రాలస్యప్రమాదోత్థం తత్తాభసముదాహృతమ్
మొదట కూడా, చివరికి కూడా, నిద్ర, అలసత్వం, నిర్లక్ష్యం వల్ల కలిగే, మనసును మాయలో పడేసే సుఖాన్ని తామస సుఖం అంటారు.
న తదస్తి పృథివ్యాం వా దివి దేవేషు వా పునః । సత్త్వం ప్రకృతిజైర్ముక్తం యదేమిః స్యాత్రిభిర్గుణైః
ఈ భూమిపై గానీ, దేవతల్లో గానీ, ప్రకృతిలో పుట్టిన మూడు గుణాల నుండి విముక్తమైన జీవి ఎవరూ లేరు.
బ్రాహ్మణక్షత్రియవిశాం శూద్రాణాం చ పరంతప । కర్మాణి ప్రవిభక్తాని స్వభావప్రభవైర్గుణైః
పరంతపా, బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు, శూద్రుల కర్తవ్యాలు వారి స్వభావంలోంచి వచ్చిన గుణాల ప్రకారం వేర్వేరు.
శమో దమస్తపః శౌచం క్షాన్తిరార్జవమేవ చ । జ్ఞానం విజ్ఞానమాస్తిక్యం బ్రహ్మకర్మ స్వభావజమ్
శాంతి, ఇంద్రియనిగ్రహం, తపస్సు, పవిత్రత, సహనం, నిస్సహజత, జ్ఞానం, వివేకం, విశ్వాసం — ఇవే బ్రాహ్మణుని సహజ కర్తవ్యాలు.
శౌర్యం తేజో ధృతిర్దాక్ష్యం యుద్ధే చాప్యపలాయనమ్ । దానమీశ్వరభావశ్చ క్షాత్రం కర్మ స్వభావజమ్
ధైర్యం, తేజస్సు, స్థిరత్వం, నైపుణ్యం, యుద్ధంలో పారిపోకపోవడం, దానం, అధికారం — ఇవే క్షత్రియుని సహజ కర్తవ్యాలు.
కృషిగోరక్ష్యరభావశ్చ క్షాత్రం కర్మ స్వభావజమ్ । పరిచర్యాత్మకం కర్మ శూద్రస్యాపి స్వభావజమ్
వ్యవసాయం, పశుపోషణ, వ్యాపారం — ఇవి వైశ్యుని సహజ కర్తవ్యాలు. సేవ చేయడం శూద్రుని సహజ కర్తవ్యం.
స్వే స్వే కర్మణ్యభిరతః సంసిద్ధిం లభతే నరః। స్వకర్మనిరత్తః సిద్ధిం యథా విన్దతి తచ్ఛృణు
తన పని పట్ల ఆసక్తిగా ఉండే మనిషి సంపూర్ణతను పొందుతాడు. తన పనిలో నిమగ్నుడై ఎలా సిద్ధి పొందుతాడో విను.
యతః ప్రవృత్తిర్భూతానాం యోన సర్వమిదం తతమ్। స్వకర్మణా తమభ్యర్చ్య సిద్ధిం విన్దతి మానవఃక
అన్ని జీవులు యావత్తూ యావత్ సృష్టి ఆయన నుండే పుట్టి, ఆయనతోనే నిండిపోయి ఉంది. తన పనితో ఆయనను ఆరాధించినవాడు సంపూర్ణతను పొందుతాడు.
శ్రేయాన్స్వధర్మో విగుణః పరధర్మాత్స్వనుష్ఠితాత్ । స్వభావనియతం కర్మ కుర్వన్నాప్నోతి కిల్విషమ్
తన స్వభావానికి అనుగుణంగా చేసే పని లోపభూయిష్టమైనా, పరుల పనిని బాగా చేసినదానికంటే మెరుగైనది. తన పని చేస్తే పాపం కలుగదు.
సహజం కర్మ కౌన్తేయ సదోషమపి న త్యజేత్ । సర్వారమ్భా హి దోషేణ ధూమేనాగ్నిరివావృతాః
కౌంతేయా, సహజంగా కలిగిన పనిలో లోపాలు ఉన్నా దాన్ని వదలకూడదు. ఎందుకంటే ప్రతి కార్యం లోపాలతోనే ఉంటుంది; అగ్ని పొగతో కప్పబడి ఉండటంలా.