కార్యమిత్యేవ యత్కర్మ నియతం క్రియతేఽర్జున । సఙ్గం త్యక్త్వా ఫలం చైవ స త్యాగః సాత్వికో మతః
ఏ పనిని చేయాలి కాబట్టి, ఆశ లేకుండా, ఫలాన్ని వదిలి చేస్తే, అలాంటి త్యాగం సాత్వికమైనదిగా భావిస్తారు.
న ద్వేష్ట్యకుశలం కర్మ కుశలే నానుషజ్జతే । త్యాగీ సత్త్వసమావిష్టో మేధావీ ఛిన్నసంశయః
శుద్ధత, జ్ఞానం, సందేహరాహిత్యంతో ఉన్నవాడు, కష్టమైన పనిని ద్వేషించడు, సుఖమైన పనిలో ఆసక్తి చూపడు. అలాంటి త్యాగి సాత్వికుడు.
న హి దేహభృతా శక్యం త్యక్తుం కర్మాణ్యశేషతః । యస్తు కర్మఫలత్యాగీ స త్యాగీత్యభిధీయతే
ఈ శరీరంలో ఉన్నవాడు అన్ని పనులను పూర్తిగా వదిలేయడం సాధ్యపడదు. కానీ పనుల ఫలితాలను వదిలేవాడే నిజమైన త్యాగి.
అనిష్టమిష్టం మిశ్రం చ త్రివిధం కర్మణః ఫలమ్ । భవత్యత్యాగినీం ప్రేత్య న తు సంన్యాసినాం క్వచిత్
అనిష్టమైన, ఇష్టమైన, కలిసిన ఫలితాలు—ఈ మూడు విధాల ఫలాలు త్యాగం చేయని వారికి వస్తాయి. కానీ సంయాసులకు ఎప్పుడూ రావు.
పఞ్చైతాని మహాబాహో కారణాని నిబోధ మే। సాఙ్ఖ్యే కృతాన్తే ప్రోక్తాని సిద్ధయే సర్వకర్మణాం
ఓ మహాబాహూ! అన్ని పనులు పూర్తవడానికి అవసరమైన ఐదు కారణాలను నాకు విను. ఇవి సాంఖ్యశాస్త్రంలో చెప్పబడ్డాయి.
అధిష్ఠానం తథా కర్తా కరణం చ పృథగ్విధమ్। వివిధాశ్చ పృథక్కేష్టా దైవం చైవాత్ర పఞ్చమమ్
అవి ఏమిటంటే—శరీరం (అధిష్ఠానం), కర్త, వేర్వేరు సాధనాలు, వివిధ రకాల పనులు, ఐదవదిగా దైవం.
శరీరవాఙ్భనోభిర్యత్కర్మ ప్రారభతే నరః। న్యాయ్యం వా విపరీతం వా పఞ్చైతే తస్య హేతవః
మనిషి తన శరీరం, మాట, మనసుతో చేసే ప్రతి పని — అది న్యాయమైనదా, అన్యాయమైనదా — ఆ పనికి ఐదు కారణాలు ఉంటాయి.
తత్రైవం సతి కర్తారమాత్మానం కేవలం తు యః । పశ్యత్యకృతబుద్ధిత్వాన్న స పశ్యతి దుర్మతిః
ఇలా ఐదు కారణాలు ఉన్నా, ఎవడు అన్నీ తానే చేశానని, తానే కర్త అని అనుకుంటాడో, అతడు నిజంగా చూడలేనివాడే.
యస్య నాహంకృతో భవో బుద్ధిర్యస్య న లిప్యతే । హత్వాఽపి స ఇమాఁల్లోకాన్న హన్తి న నిబధ్యతే
ఎవడికి అహంకారం లేకపోతే, ఎవడి బుద్ధి కలుషితం కాకపోతే, అతడు ఈ లోకాలను చంపినా, నిజంగా చంపడు, బంధించబడడు కూడా.
జ్ఞానం జ్ఞేయం పరిజ్ఞాతా త్రివిధా కర్మచోదనా । కరణం కర్మ కర్తేతి త్రివిధః కర్మసంగ్రహః
జ్ఞానం, తెలుసుకోవాల్సింది, తెలిసినవాడు — ఇవి మూడు పనికి ప్రేరణలు. సాధనం, పని, కర్త — ఇవి మూడు పనుల సమాహారం.
జ్ఞానం కర్మ చ కర్తా చ త్రిధైవ గుణభేదతః । ప్రోచ్యతే గుణసంఖ్యానే యథావచ్ఛృణు తాన్యపి
జ్ఞానం, పని, కర్త — ఇవన్నీ గుణాల ప్రకారం మూడురకాలుగా చెప్పబడ్డాయి. వాటిని నేను వివరంగా చెప్పేది విను.
సర్వభూతేషు యేనైకం భావమవ్యయమీక్షతే । అవిభక్తం విభక్తేషు తజ్జ్ఞానం విద్ధి సాత్వికం
ప్రతి జీవిలో ఒకటే, మారని తత్వాన్ని, విభిన్నమైనవాటిలో కూడ విడదీయని దానిని ఎవరైనా చూస్తే, ఆ జ్ఞానం సాత్వికమైనదని తెలుసుకో.
పృథక్త్వేన తు యజ్జ్ఞానం నానాభావాన్పృథగ్విధాన్ । వేత్తి సర్వేషు భూతేషు తజ్జ్ఞానం విద్ధి రాజసమ్
కానీ, ప్రతి జీవిలో వేర్వేరు స్వభావాలు, వేర్వేరు రూపాలు ఉన్నాయని భావించే జ్ఞానం రాజసమైనదని తెలుసుకో.
యత్తు కృత్స్నవదేకస్మిన్కార్యే సక్తమహైతుకమ్ । అతత్త్వార్థవదల్పం చ తత్తాసమముదాహృతమ్
ఒకే ఫలితాన్ని మొత్తం అన్నట్టు పట్టుకుని, కారణం లేకుండా, అసత్యంగా, పరిమితంగా ఉండే జ్ఞానాన్ని తామసమైనదని అంటారు.
నియతం సఙ్గరహితమరాగద్వేషతః కృతమ్ । అఫలప్రేప్సునా కర్మ యత్తత్సాత్వికముచ్యతే
ఏ పని నియమించినదై, మమకారము లేకుండా, రాగద్వేషాలు లేకుండా, ఫలితాన్ని ఆశించకుండా చేయబడితే, అది సాత్వికమైన పని.
యత్తు కామేప్సునా కర్మ తాహఙ్కారేణ వా పునః। క్రియతే బహులాయాసం తద్రాజసముదాహృతమ్
కాని, కోరికతో, అహంకారంతో, ఎక్కువ శ్రమతో చేసే పనిని రాజసమైనదని అంటారు.
అనుబన్ధం క్షయం హింసామనపేక్ష్య చ పౌరుషమ్ । మోహాదారభ్యతే కర్మ యత్తత్తామసముచ్యతే
పరిణామం, నష్టం, హాని, తన శక్తిని పట్టించుకోకుండా, మోహంతో చేసే పనిని తామసమైనదని అంటారు.
ముక్తసఙ్గోనహంవాదీ ధృత్యుత్సాహసమన్వితః । సిద్ధ్యసిద్ధ్యోర్నిర్వికారః కర్తా సాత్విక ఉచ్యతే
ఎవడు మమకారం లేకుండా, నేను అన్న భావన లేకుండా, ధైర్యంతో, ఉత్సాహంతో, విజయం-పరాజయాల్లో సమంగా ఉండగలడో, అతడే సాత్విక కర్త.
రాగీ కర్మఫలప్రేప్సుర్లుబ్ధో హింసాత్మకోఽశుచిః । హర్షశోకాన్వితః కర్తా రాజసః పరికీర్తితః
రాగంతో, పనికి ఫలితాన్ని ఆశిస్తూ, లోభంతో, హింసతో, అపవిత్రంగా, ఆనందం-దుఃఖాలకు లోనై ఉండే కర్తను రాజస కర్త అంటారు.
అయుక్తః ప్రాకృతః స్తబ్ధః శఠో నైకృతికోఽలసః । విషాదీ దీర్ఘసూత్రీ చ కర్తా తామస ఉచ్యతే
అనుభవం లేని, మాంద్యం కలిగిన, గర్వంతో, మోసంతో, దురుద్దేశ్యంతో, అలసత్వంతో, నిరాశతో, ఆలస్యంగా ఉండే కర్తను తామస కర్త అంటారు.
బుద్ధేర్భేదం ధృతేశ్చైవ గుణతస్త్రివిధం శ్రృణు । ప్రోచ్యమానమశేషేణ పృథక్త్వేన ధనంజయ
ధనంజయా! బుద్ధి, స్థైర్యం — వీటి గుణాల ప్రకారం మూడురకాలుగా వేరు వేరుగా చెప్పబోతున్నాను. విను.
ప్రవృత్తిం చ నివృత్తిం చ కార్యాకార్యే భయాభయే । బన్ధం మోక్షం చ యా వేత్తి బుద్ధిః సా పార్థ సాత్వికీ
ఏ బుద్ధి పనిలో ప్రవేశించడాన్ని, తప్పుకోవడాన్ని, చేయవలసినదాన్ని, చేయకూడదాన్ని, భయాన్ని, భయమేయకపోవడాన్ని, బంధాన్ని, మోక్షాన్ని తెలుసుకుంటుందో, ఆ బుద్ధి సాత్వికమైనది, పార్థ.
యయా ధర్మమధర్మం చ కార్యం చాకార్యమేవ చ । అయథావత్ప్రజానాతి బుద్ధిః సా పార్థ రాజసీ
ధర్మం, అధర్మం, చేయవలసినది, చేయకూడదాన్ని తప్పుగా గ్రహించే బుద్ధిని రాజస బుద్ధి అంటారు, పార్థ.
అధర్మం ధర్మమితి యా మన్యతే తమసాఽఽవృతా। సర్వార్థాన్విపరీతాంశ్చ బుద్ధిః సా పార్థ తామసీ
తమోగుణంతో కప్పబడి, అధర్మాన్ని ధర్మంగా భావించే, ప్రతి విషయాన్ని తప్పుగా అర్థం చేసుకునే బుద్ధిని తామస బుద్ధి అంటారు, పార్థ.
ధృత్యా యయా ధారయతే మనఃప్రణేన్ద్రియక్రియాః । యోగేనావ్యభిచారిణ్యా ధృతిః సా పార్థ సాత్వికీ
పార్థా, మనస్సు, ప్రాణం, ఇంద్రియాల క్రియలను అచంచలమైన యోగంతో నిలబెట్టే ధైర్యాన్ని సాత్విక ధైర్యం అంటారు.
యయా తు ధర్మకామార్ధాన్ధృత్యా ధారయతేఽర్జున । ప్రసఙ్గేన ఫలాకాఙ్క్షీ ధృతిః సా పార్థ రాజసీ
అర్జునా, ధర్మం, కామం, అర్థం కోసం ఫలాన్ని ఆశిస్తూ పట్టుదలతో ఉండే ధైర్యాన్ని రాజస ధైర్యం అంటారు.
యథా స్వప్నం భయం శోకం విషాదం భదేమేవ చ । న విముఞ్చతి దుర్మేధా ధృతిః సా పార్థ తామసీ
పార్థా, నిద్ర, భయం, శోకం, నిరాశ, మాయ వంటి వాటిని వదలని మూర్ఖుడి ధైర్యాన్ని తామస ధైర్యం అంటారు.
సుఖం త్విదానీం త్రివిధం శ్రుణు మే భారతర్షభ । అభ్యాసాద్రమతే యత్ర దుఃఖాన్తం చ నిగచ్ఛతి
భారతశ్రేష్ఠా, ఇప్పుడు మూడు రకాల సుఖాన్ని నా నుండి విను. సాధన ద్వారా అందులో ఆనందించేవాడు, దుఃఖానికి అంతం కలుగుతుంది.
యత్తదగ్రే విషమివ పరిణామేఽమృతోపమమ్। తత్సుఖం సాత్వికం ప్రోక్తమాత్మబుద్ధిప్రసాదజమ్
ప్రారంభంలో విషంలా అనిపించి, చివరికి అమృతంలా మారే సుఖం, ఆత్మజ్ఞానం వల్ల కలిగిన సాత్విక సుఖమని అంటారు.
విషయేన్ద్రియసంయోగాద్యత్తదగ్రేఽమృతోపభమ్ । పరిణామే విషమివ తత్సుఖం రాజసం స్మృతమ్
ఇంద్రియాలు విషయాలతో కలిసినప్పుడు మొదట అమృతంలా అనిపించి, చివరికి విషంలా మారే సుఖాన్ని రాజస సుఖం అంటారు.