యజ్ఞే తపసి దానే చ స్థితిః సదితి చోచ్యతే । కర్మ చైవ తదర్థీయం సాదిత్యేవాభిధీయతే
యజ్ఞం, తపస్సు, దానం వీటిలో స్థిరంగా ఉండడాన్ని కూడా 'సత్' అంటారు. వీటి కోసం చేసే ప్రతి పనికీ కూడా అదే పేరు ఉంది.
అశ్రద్ధయా హుతం దత్తం తపస్తప్తం కృతం చ యత్ । అసదిత్యుచ్యతే పార్థ న చ తత్ప్రేత్య నో ఇహ
నమ్మకం లేకుండా చేసే హోమం, దానం, తపస్సు, ఏ పని అయినా 'అసత్' అని అంటారు, అర్జునా. అలాంటి పనులకు ఈ లోకంలోనూ, మరణానంతరంలోనూ ఫలం ఉండదు.
సంన్యాసత్య మహాబాహో తత్త్వమిచ్ఛామి వేదితుమ్ । త్యాగస్య చ హృషీకేశ పృథక్కేశినిపూదన
ఓ మహాబాహూ! సంయాసం, త్యాగం రెండింటి తత్వాన్ని, వాటి మధ్య తేడాను తెలుసుకోవాలని నాకు ఉంది, హృషీకేశా! కేశిని సంహరించినవాడా!
కామ్యానాం కర్మణాం న్యాసం సంన్యాసం కవయో విదుః। సర్వకర్మఫలత్యాగం ప్రాహుస్త్యాగం విచక్షణాః
కామ్యకర్మలను వదిలేయడాన్ని సంయాసమని పండితులు చెబుతారు. అన్ని పనుల ఫలితాలను వదిలేయడాన్ని త్యాగమని జ్ఞానులు అంటారు.
త్యాజ్యం దోషవదిత్యేకే కర్మ ప్రాహుర్మనీషిణః । యజ్ఞదానతపఃకర్మ న త్యాజ్యమితి చాపరే
కొంతమంది పండితులు పనిని దోషముగా భావించి వదిలేయాలని అంటారు. మరికొందరు యజ్ఞం, దానం, తపస్సు వంటి పనులను వదిలేయకూడదని చెబుతారు.
నిశ్చయం శ్రృణు మే తత్ర త్యాగే భరతసత్తమ। త్యాగో హి పురుషవ్యాఘ్ర త్రివిధః సంప్రకీర్తితః
ఓ భరతశ్రేష్ఠా! త్యాగం గురించి నా నిర్ణయాన్ని విను. త్యాగం మూడు విధాలుగా చెప్పబడింది, మానవసింహా!
యజ్ఞదానతపఃకర్మ న త్యాజ్యం కార్యమేవ తత్। యజ్ఞో దానం తపశ్చైవ పావనాని మనీషిణామ్
యజ్ఞం, దానం, తపస్సు వంటి పనులను వదిలేయకూడదు; అవి తప్పనిసరిగా చేయాలి. ఎందుకంటే ఇవి జ్ఞానులకు పవిత్రతను ఇస్తాయి.
ఏతాన్యపి తు కర్మాణి సఙ్గం త్యక్త్వా ఫలాని చ । కర్తవ్యానీతి మే పార్థ నిశ్చితం మతముత్తమమ్
అర్జునా! ఈ పనులను కూడా ఆశను, ఫలాన్ని వదిలి చేయాలి. ఇదే నా స్థిరమైన, ఉత్తమమైన అభిప్రాయం.
నియతస్య తు సంన్యాసః కర్మణో నోపపద్యతే । మోహాత్తస్య పరిత్యాగస్తామసః పరికీర్తితః
నియతమైన పనులను వదిలేయడం సరైంది కాదు. మోహంతో వదిలేయడాన్ని తామస త్యాగమని అంటారు.
దుఃఖమిత్యేవ యత్కర్మ కాయక్లేశభయాత్త్యజేత్ । స కృత్వా రాజసం త్యాగం నైవ త్యాగఫలం లభేత్
పనిలో శ్రమ ఉంది, శరీరానికి బాధ కలుగుతుందని భయపడి వదిలేస్తే, అలాంటి త్యాగం రాజసమైనది. దానికి త్యాగఫలం లభించదు.
కార్యమిత్యేవ యత్కర్మ నియతం క్రియతేఽర్జున । సఙ్గం త్యక్త్వా ఫలం చైవ స త్యాగః సాత్వికో మతః
ఏ పనిని చేయాలి కాబట్టి, ఆశ లేకుండా, ఫలాన్ని వదిలి చేస్తే, అలాంటి త్యాగం సాత్వికమైనదిగా భావిస్తారు.
న ద్వేష్ట్యకుశలం కర్మ కుశలే నానుషజ్జతే । త్యాగీ సత్త్వసమావిష్టో మేధావీ ఛిన్నసంశయః
శుద్ధత, జ్ఞానం, సందేహరాహిత్యంతో ఉన్నవాడు, కష్టమైన పనిని ద్వేషించడు, సుఖమైన పనిలో ఆసక్తి చూపడు. అలాంటి త్యాగి సాత్వికుడు.
న హి దేహభృతా శక్యం త్యక్తుం కర్మాణ్యశేషతః । యస్తు కర్మఫలత్యాగీ స త్యాగీత్యభిధీయతే
ఈ శరీరంలో ఉన్నవాడు అన్ని పనులను పూర్తిగా వదిలేయడం సాధ్యపడదు. కానీ పనుల ఫలితాలను వదిలేవాడే నిజమైన త్యాగి.
అనిష్టమిష్టం మిశ్రం చ త్రివిధం కర్మణః ఫలమ్ । భవత్యత్యాగినీం ప్రేత్య న తు సంన్యాసినాం క్వచిత్
అనిష్టమైన, ఇష్టమైన, కలిసిన ఫలితాలు—ఈ మూడు విధాల ఫలాలు త్యాగం చేయని వారికి వస్తాయి. కానీ సంయాసులకు ఎప్పుడూ రావు.
పఞ్చైతాని మహాబాహో కారణాని నిబోధ మే। సాఙ్ఖ్యే కృతాన్తే ప్రోక్తాని సిద్ధయే సర్వకర్మణాం
ఓ మహాబాహూ! అన్ని పనులు పూర్తవడానికి అవసరమైన ఐదు కారణాలను నాకు విను. ఇవి సాంఖ్యశాస్త్రంలో చెప్పబడ్డాయి.
అధిష్ఠానం తథా కర్తా కరణం చ పృథగ్విధమ్। వివిధాశ్చ పృథక్కేష్టా దైవం చైవాత్ర పఞ్చమమ్
అవి ఏమిటంటే—శరీరం (అధిష్ఠానం), కర్త, వేర్వేరు సాధనాలు, వివిధ రకాల పనులు, ఐదవదిగా దైవం.
శరీరవాఙ్భనోభిర్యత్కర్మ ప్రారభతే నరః। న్యాయ్యం వా విపరీతం వా పఞ్చైతే తస్య హేతవః
మనిషి తన శరీరం, మాట, మనసుతో చేసే ప్రతి పని — అది న్యాయమైనదా, అన్యాయమైనదా — ఆ పనికి ఐదు కారణాలు ఉంటాయి.
తత్రైవం సతి కర్తారమాత్మానం కేవలం తు యః । పశ్యత్యకృతబుద్ధిత్వాన్న స పశ్యతి దుర్మతిః
ఇలా ఐదు కారణాలు ఉన్నా, ఎవడు అన్నీ తానే చేశానని, తానే కర్త అని అనుకుంటాడో, అతడు నిజంగా చూడలేనివాడే.
యస్య నాహంకృతో భవో బుద్ధిర్యస్య న లిప్యతే । హత్వాఽపి స ఇమాఁల్లోకాన్న హన్తి న నిబధ్యతే
ఎవడికి అహంకారం లేకపోతే, ఎవడి బుద్ధి కలుషితం కాకపోతే, అతడు ఈ లోకాలను చంపినా, నిజంగా చంపడు, బంధించబడడు కూడా.
జ్ఞానం జ్ఞేయం పరిజ్ఞాతా త్రివిధా కర్మచోదనా । కరణం కర్మ కర్తేతి త్రివిధః కర్మసంగ్రహః
జ్ఞానం, తెలుసుకోవాల్సింది, తెలిసినవాడు — ఇవి మూడు పనికి ప్రేరణలు. సాధనం, పని, కర్త — ఇవి మూడు పనుల సమాహారం.
జ్ఞానం కర్మ చ కర్తా చ త్రిధైవ గుణభేదతః । ప్రోచ్యతే గుణసంఖ్యానే యథావచ్ఛృణు తాన్యపి
జ్ఞానం, పని, కర్త — ఇవన్నీ గుణాల ప్రకారం మూడురకాలుగా చెప్పబడ్డాయి. వాటిని నేను వివరంగా చెప్పేది విను.
సర్వభూతేషు యేనైకం భావమవ్యయమీక్షతే । అవిభక్తం విభక్తేషు తజ్జ్ఞానం విద్ధి సాత్వికం
ప్రతి జీవిలో ఒకటే, మారని తత్వాన్ని, విభిన్నమైనవాటిలో కూడ విడదీయని దానిని ఎవరైనా చూస్తే, ఆ జ్ఞానం సాత్వికమైనదని తెలుసుకో.
పృథక్త్వేన తు యజ్జ్ఞానం నానాభావాన్పృథగ్విధాన్ । వేత్తి సర్వేషు భూతేషు తజ్జ్ఞానం విద్ధి రాజసమ్
కానీ, ప్రతి జీవిలో వేర్వేరు స్వభావాలు, వేర్వేరు రూపాలు ఉన్నాయని భావించే జ్ఞానం రాజసమైనదని తెలుసుకో.
యత్తు కృత్స్నవదేకస్మిన్కార్యే సక్తమహైతుకమ్ । అతత్త్వార్థవదల్పం చ తత్తాసమముదాహృతమ్
ఒకే ఫలితాన్ని మొత్తం అన్నట్టు పట్టుకుని, కారణం లేకుండా, అసత్యంగా, పరిమితంగా ఉండే జ్ఞానాన్ని తామసమైనదని అంటారు.
నియతం సఙ్గరహితమరాగద్వేషతః కృతమ్ । అఫలప్రేప్సునా కర్మ యత్తత్సాత్వికముచ్యతే
ఏ పని నియమించినదై, మమకారము లేకుండా, రాగద్వేషాలు లేకుండా, ఫలితాన్ని ఆశించకుండా చేయబడితే, అది సాత్వికమైన పని.
యత్తు కామేప్సునా కర్మ తాహఙ్కారేణ వా పునః। క్రియతే బహులాయాసం తద్రాజసముదాహృతమ్
కాని, కోరికతో, అహంకారంతో, ఎక్కువ శ్రమతో చేసే పనిని రాజసమైనదని అంటారు.
అనుబన్ధం క్షయం హింసామనపేక్ష్య చ పౌరుషమ్ । మోహాదారభ్యతే కర్మ యత్తత్తామసముచ్యతే
పరిణామం, నష్టం, హాని, తన శక్తిని పట్టించుకోకుండా, మోహంతో చేసే పనిని తామసమైనదని అంటారు.
ముక్తసఙ్గోనహంవాదీ ధృత్యుత్సాహసమన్వితః । సిద్ధ్యసిద్ధ్యోర్నిర్వికారః కర్తా సాత్విక ఉచ్యతే
ఎవడు మమకారం లేకుండా, నేను అన్న భావన లేకుండా, ధైర్యంతో, ఉత్సాహంతో, విజయం-పరాజయాల్లో సమంగా ఉండగలడో, అతడే సాత్విక కర్త.
రాగీ కర్మఫలప్రేప్సుర్లుబ్ధో హింసాత్మకోఽశుచిః । హర్షశోకాన్వితః కర్తా రాజసః పరికీర్తితః
రాగంతో, పనికి ఫలితాన్ని ఆశిస్తూ, లోభంతో, హింసతో, అపవిత్రంగా, ఆనందం-దుఃఖాలకు లోనై ఉండే కర్తను రాజస కర్త అంటారు.
అయుక్తః ప్రాకృతః స్తబ్ధః శఠో నైకృతికోఽలసః । విషాదీ దీర్ఘసూత్రీ చ కర్తా తామస ఉచ్యతే
అనుభవం లేని, మాంద్యం కలిగిన, గర్వంతో, మోసంతో, దురుద్దేశ్యంతో, అలసత్వంతో, నిరాశతో, ఆలస్యంగా ఉండే కర్తను తామస కర్త అంటారు.