శ్రద్ధయా పరయా తప్తం తపస్తత్రివిధం నరైః । అఫలాకాఙ్క్షిభిర్యుక్తైః సాత్వికం పరిచక్షతే
ఈ మూడు రకాల తపస్సును ఫలితాన్ని ఆశించకుండా, పరమ విశ్వాసంతో చేసే వారు సాత్వికులుగా చెప్పబడతారు.
సత్కారమానపూజారాథం తపో దమ్భేన చైవ యత్ । క్రియతే తదిహ ప్రోక్తం రాజసం చలమధ్రువమ్
గౌరవం, మాన్యం, పూజ కోసం లేదా ప్రదర్శనతో చేసే తపస్సు రాజసికమని, అది స్థిరంగా ఉండదని ఇక్కడ చెప్పబడింది.
మూఢగ్రాహేణాత్మనో యత్పీడయా క్రియతే తపః । పరస్యోత్సాదనార్థం వా తత్తామసముదాహృతమ్
తప్పు అర్థంతో, తనను తానే బాధిస్తూ లేదా ఇతరులకు హాని కలిగించేందుకు చేసే తపస్సు తామసికమని చెప్పబడింది.
దాతవ్యమితి యద్దానం దీయతేఽనుపకారిణే । దేశే కాలే చ పాత్రే చ తద్దానం సాత్వికం స్మృతమ్
'ఇది ఇవ్వాలి' అని భావించి, ప్రతిఫలం ఆశించకుండా, సరైన స్థలంలో, సరైన సమయంలో, యోగ్యుడైనవారికి ఇచ్చే దానాన్ని సాత్విక దానం అంటారు.
యత్తు ప్రత్యుపకారార్థం ఫలముద్దిశ్య వా పునః । దీయతే చ పరిక్లిష్టం తద్దానం రాజసం స్మృతమ్
ఎదుటివారి నుండి ప్రతిఫలం ఆశించి, ఫలితాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని, లేదా ఇబ్బంది పడుతూ ఇచ్చే దానాన్ని రాజసిక దానం అంటారు.
అదేశకాలే యద్దానమపాత్రేభ్యశ్చ దీయతే। అసత్కృతమవజ్ఞాతం తత్తామసముదాహృతమ్
తప్పు స్థలంలో, తప్పు సమయంలో, అర్హత లేని వారికి, గౌరవం లేకుండా లేదా అవమానంగా ఇచ్చే దానాన్ని తామసిక దానం అంటారు.
ఓంతత్సదితి నిర్దేశో బ్రహ్మణస్త్రివిధః స్మృతాః । బ్రాహ్మణాస్తేన వేదాశ్చ యజ్ఞాశ్చ విహితాః పురా
'ఓం', 'తత్', 'సత్' అనే మూడు పదాలు బ్రహ్మను సూచించే పేర్లుగా చెప్పబడ్డాయి. వీటి ద్వారా బ్రాహ్మణులు, వేదాలు, యజ్ఞాలు పురాతన కాలంలో స్థాపించబడ్డాయి.
తస్మాదోమిత్యుదాహృత్య యజ్ఞదానతపఃక్రియాః । ప్రవర్తన్తే విధానోక్తాః సతతం బ్రహ్మవాదినామ్
అందువల్ల, 'ఓం' అని పలకడం ద్వారా, యజ్ఞం, దానం, తపస్సు వంటి శాస్త్రోక్త కర్మలు బ్రహ్మను కోరే వారు ఎప్పుడూ ప్రారంభిస్తారు.
తదిత్యనభిసంధాయ ఫలం యజ్ఞతపఃక్రియాః । దానక్రియాశ్చ వివిధాః క్రియన్తే మోక్షకాఙ్క్షిభిః
ఫలంపై ఆశ లేకుండా, మోక్షాన్ని కోరేవారు యజ్ఞాలు, తపస్సు, వివిధ రకాల దానాలు ఇలా ఎన్నో పనులను చేస్తారు.
సద్భావే సాధుభావే చ సదిత్యేతత్ప్రుయుజ్యతే। ప్రశస్తే కర్మణి తథా సచ్ఛబ్దః పార్థ యుజ్యతే
'సత్' అనే పదం నిజమైనదిగా, మంచిగా, అలాగే ప్రశంసనీయమైన పనులకు కూడా ఉపయోగిస్తారు, అర్జునా.
యజ్ఞే తపసి దానే చ స్థితిః సదితి చోచ్యతే । కర్మ చైవ తదర్థీయం సాదిత్యేవాభిధీయతే
యజ్ఞం, తపస్సు, దానం వీటిలో స్థిరంగా ఉండడాన్ని కూడా 'సత్' అంటారు. వీటి కోసం చేసే ప్రతి పనికీ కూడా అదే పేరు ఉంది.
అశ్రద్ధయా హుతం దత్తం తపస్తప్తం కృతం చ యత్ । అసదిత్యుచ్యతే పార్థ న చ తత్ప్రేత్య నో ఇహ
నమ్మకం లేకుండా చేసే హోమం, దానం, తపస్సు, ఏ పని అయినా 'అసత్' అని అంటారు, అర్జునా. అలాంటి పనులకు ఈ లోకంలోనూ, మరణానంతరంలోనూ ఫలం ఉండదు.
సంన్యాసత్య మహాబాహో తత్త్వమిచ్ఛామి వేదితుమ్ । త్యాగస్య చ హృషీకేశ పృథక్కేశినిపూదన
ఓ మహాబాహూ! సంయాసం, త్యాగం రెండింటి తత్వాన్ని, వాటి మధ్య తేడాను తెలుసుకోవాలని నాకు ఉంది, హృషీకేశా! కేశిని సంహరించినవాడా!
కామ్యానాం కర్మణాం న్యాసం సంన్యాసం కవయో విదుః। సర్వకర్మఫలత్యాగం ప్రాహుస్త్యాగం విచక్షణాః
కామ్యకర్మలను వదిలేయడాన్ని సంయాసమని పండితులు చెబుతారు. అన్ని పనుల ఫలితాలను వదిలేయడాన్ని త్యాగమని జ్ఞానులు అంటారు.
త్యాజ్యం దోషవదిత్యేకే కర్మ ప్రాహుర్మనీషిణః । యజ్ఞదానతపఃకర్మ న త్యాజ్యమితి చాపరే
కొంతమంది పండితులు పనిని దోషముగా భావించి వదిలేయాలని అంటారు. మరికొందరు యజ్ఞం, దానం, తపస్సు వంటి పనులను వదిలేయకూడదని చెబుతారు.
నిశ్చయం శ్రృణు మే తత్ర త్యాగే భరతసత్తమ। త్యాగో హి పురుషవ్యాఘ్ర త్రివిధః సంప్రకీర్తితః
ఓ భరతశ్రేష్ఠా! త్యాగం గురించి నా నిర్ణయాన్ని విను. త్యాగం మూడు విధాలుగా చెప్పబడింది, మానవసింహా!
యజ్ఞదానతపఃకర్మ న త్యాజ్యం కార్యమేవ తత్। యజ్ఞో దానం తపశ్చైవ పావనాని మనీషిణామ్
యజ్ఞం, దానం, తపస్సు వంటి పనులను వదిలేయకూడదు; అవి తప్పనిసరిగా చేయాలి. ఎందుకంటే ఇవి జ్ఞానులకు పవిత్రతను ఇస్తాయి.
ఏతాన్యపి తు కర్మాణి సఙ్గం త్యక్త్వా ఫలాని చ । కర్తవ్యానీతి మే పార్థ నిశ్చితం మతముత్తమమ్
అర్జునా! ఈ పనులను కూడా ఆశను, ఫలాన్ని వదిలి చేయాలి. ఇదే నా స్థిరమైన, ఉత్తమమైన అభిప్రాయం.
నియతస్య తు సంన్యాసః కర్మణో నోపపద్యతే । మోహాత్తస్య పరిత్యాగస్తామసః పరికీర్తితః
నియతమైన పనులను వదిలేయడం సరైంది కాదు. మోహంతో వదిలేయడాన్ని తామస త్యాగమని అంటారు.
దుఃఖమిత్యేవ యత్కర్మ కాయక్లేశభయాత్త్యజేత్ । స కృత్వా రాజసం త్యాగం నైవ త్యాగఫలం లభేత్
పనిలో శ్రమ ఉంది, శరీరానికి బాధ కలుగుతుందని భయపడి వదిలేస్తే, అలాంటి త్యాగం రాజసమైనది. దానికి త్యాగఫలం లభించదు.
కార్యమిత్యేవ యత్కర్మ నియతం క్రియతేఽర్జున । సఙ్గం త్యక్త్వా ఫలం చైవ స త్యాగః సాత్వికో మతః
ఏ పనిని చేయాలి కాబట్టి, ఆశ లేకుండా, ఫలాన్ని వదిలి చేస్తే, అలాంటి త్యాగం సాత్వికమైనదిగా భావిస్తారు.
న ద్వేష్ట్యకుశలం కర్మ కుశలే నానుషజ్జతే । త్యాగీ సత్త్వసమావిష్టో మేధావీ ఛిన్నసంశయః
శుద్ధత, జ్ఞానం, సందేహరాహిత్యంతో ఉన్నవాడు, కష్టమైన పనిని ద్వేషించడు, సుఖమైన పనిలో ఆసక్తి చూపడు. అలాంటి త్యాగి సాత్వికుడు.
న హి దేహభృతా శక్యం త్యక్తుం కర్మాణ్యశేషతః । యస్తు కర్మఫలత్యాగీ స త్యాగీత్యభిధీయతే
ఈ శరీరంలో ఉన్నవాడు అన్ని పనులను పూర్తిగా వదిలేయడం సాధ్యపడదు. కానీ పనుల ఫలితాలను వదిలేవాడే నిజమైన త్యాగి.
అనిష్టమిష్టం మిశ్రం చ త్రివిధం కర్మణః ఫలమ్ । భవత్యత్యాగినీం ప్రేత్య న తు సంన్యాసినాం క్వచిత్
అనిష్టమైన, ఇష్టమైన, కలిసిన ఫలితాలు—ఈ మూడు విధాల ఫలాలు త్యాగం చేయని వారికి వస్తాయి. కానీ సంయాసులకు ఎప్పుడూ రావు.
పఞ్చైతాని మహాబాహో కారణాని నిబోధ మే। సాఙ్ఖ్యే కృతాన్తే ప్రోక్తాని సిద్ధయే సర్వకర్మణాం
ఓ మహాబాహూ! అన్ని పనులు పూర్తవడానికి అవసరమైన ఐదు కారణాలను నాకు విను. ఇవి సాంఖ్యశాస్త్రంలో చెప్పబడ్డాయి.
అధిష్ఠానం తథా కర్తా కరణం చ పృథగ్విధమ్। వివిధాశ్చ పృథక్కేష్టా దైవం చైవాత్ర పఞ్చమమ్
అవి ఏమిటంటే—శరీరం (అధిష్ఠానం), కర్త, వేర్వేరు సాధనాలు, వివిధ రకాల పనులు, ఐదవదిగా దైవం.
శరీరవాఙ్భనోభిర్యత్కర్మ ప్రారభతే నరః। న్యాయ్యం వా విపరీతం వా పఞ్చైతే తస్య హేతవః
మనిషి తన శరీరం, మాట, మనసుతో చేసే ప్రతి పని — అది న్యాయమైనదా, అన్యాయమైనదా — ఆ పనికి ఐదు కారణాలు ఉంటాయి.
తత్రైవం సతి కర్తారమాత్మానం కేవలం తు యః । పశ్యత్యకృతబుద్ధిత్వాన్న స పశ్యతి దుర్మతిః
ఇలా ఐదు కారణాలు ఉన్నా, ఎవడు అన్నీ తానే చేశానని, తానే కర్త అని అనుకుంటాడో, అతడు నిజంగా చూడలేనివాడే.
యస్య నాహంకృతో భవో బుద్ధిర్యస్య న లిప్యతే । హత్వాఽపి స ఇమాఁల్లోకాన్న హన్తి న నిబధ్యతే
ఎవడికి అహంకారం లేకపోతే, ఎవడి బుద్ధి కలుషితం కాకపోతే, అతడు ఈ లోకాలను చంపినా, నిజంగా చంపడు, బంధించబడడు కూడా.
జ్ఞానం జ్ఞేయం పరిజ్ఞాతా త్రివిధా కర్మచోదనా । కరణం కర్మ కర్తేతి త్రివిధః కర్మసంగ్రహః
జ్ఞానం, తెలుసుకోవాల్సింది, తెలిసినవాడు — ఇవి మూడు పనికి ప్రేరణలు. సాధనం, పని, కర్త — ఇవి మూడు పనుల సమాహారం.