ఆహారస్త్వపి సర్వస్య త్రివిధో భవతి ప్రియః । యజ్ఞస్తపస్తథా దానం తేషాం భేదమిమం శ్రృణు
ప్రతి ఒక్కరికీ ఆహారం, యజ్ఞం, తపస్సు, దానం — ఇవన్నీ మూడు రకాలుగా ఇష్టంగా ఉంటాయి. వాటిలో ఉన్న తేడాలను ఇప్పుడు విను.
ఆయుఃసత్వబలారోగ్యసుఖప్రీతివివర్ధనాః । రస్యాఃస్రిగ్ధాః స్థిరా హృద్యా ఆహారాఃసాత్వికప్రియాః
ప్రాణాన్ని, శుద్ధిని, బలాన్ని, ఆరోగ్యాన్ని, ఆనందాన్ని, సంతృప్తిని పెంచే, రుచికరమైన, నూనెగల, దృఢమైన, హృదయానికి హాయిగా ఉండే ఆహారం సాత్వికులకి ఎంతో ఇష్టంగా ఉంటుంది.
కట్వమ్లలవణాత్యుష్ణతీక్ష్ణరూక్షవిదాహినః । ఆహారా రాజసస్యేష్టా దుఃఖశోకామయప్రదాః
తీపి, పులుపు, ఉప్పు, ఎక్కువ వేడి, మసాలా, పొడి, కాలిపోతున్నట్టు ఉండే ఆహారం రాజసికులకు ఇష్టం. అలాంటి ఆహారం బాధ, దుఃఖం, వ్యాధులు కలిగిస్తుంది.
యాతయామం గతరసం పూతి పర్యుషితం చ యత్। ఉచ్ఛిష్టమపి చామేధ్యం భోజనం తామసప్రియమ్
పాతది, రుచి లేని, పాడైన, కుళ్లిపోయిన, మిగిలిపోయిన, అపవిత్రమైన భోజనం తామసికులకు ఇష్టంగా ఉంటుంది.
అఫలాకాఙ్క్షిభిర్యజ్ఞో విధిదృష్టో య ఇజ్యతే। యష్టవ్యమేవేతి మనః సమాధాయ స సాత్వికః
ఫలితాన్ని ఆశించకుండా, శాస్త్రోక్తంగా, 'ఇది చేయాల్సిందే' అని మనస్సులో స్థిరంగా ఉంచుకుని చేసే యజ్ఞం సాత్వికమైనదిగా చెప్పబడుతుంది.
అభిసంఘాయ తు ఫలం దమ్భార్థమపి చైవ యత్। ఇజ్యతే భరతశ్రేష్ఠ తం యజ్ఞం విద్ధి రాజసమ్
ఫలితాన్ని ఆశించి లేదా ప్రదర్శన కోసం చేసే యజ్ఞాన్ని, ఓ భరతశ్రేష్ఠా, రాజసికమైనదిగా తెలుసుకో.
విధిహీనమసృష్టాన్నం మన్త్రహీనమదక్షిణమ్ । శ్రద్ధావిరహితం యజ్ఞం తామసం పరిచక్షతే
శాస్త్ర విరుద్ధంగా, అన్నదానం లేకుండా, మంత్రాలు లేకుండా, దక్షిణా ఇవ్వకుండా, విశ్వాసం లేకుండా చేసే యజ్ఞాన్ని తామసికమని అంటారు.
దేవద్విజగురుప్రాజ్ఞపూజనం శౌచమార్జవమ్ । బ్రహ్మచర్యమహింసా చ శారీరం తప ఉచ్యతే
దేవతలు, ద్విజులు, గురువులు, జ్ఞానులను పూజించడం, శుచిత్వం, నేరుగా ఉండడం, బ్రహ్మచర్యం, హింస చేయకపోవడం — ఇవన్నీ శరీర తపస్సు అంటారు.
అనుద్వేగకరం వాక్యం సత్యం ప్రియహితం చ యత్ । స్వాధ్యాయాభ్యసనం చైవ వాఙ్భయం తప ఉచ్యతే
ఎవరికి హాని కలిగించని మాటలు, సత్యంగా, మధురంగా, మేలు కలిగించేలా మాట్లాడటం, అలాగే వేదాలు చదవడం, పఠించడం — ఇవన్నీ వాక్కు తపస్సు అంటారు.
మనఃప్రసాదః సమ్యత్వం మౌనమాత్మవినిగ్రహః । భావసంశుద్ధిరిత్యేతత్తపో మానసముచ్యతే
మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉండటం, సమతా, మౌనం, ఆత్మ నియంత్రణ, భావ శుద్ధి — ఇవన్నీ మానసిక తపస్సు అంటారు.
శ్రద్ధయా పరయా తప్తం తపస్తత్రివిధం నరైః । అఫలాకాఙ్క్షిభిర్యుక్తైః సాత్వికం పరిచక్షతే
ఈ మూడు రకాల తపస్సును ఫలితాన్ని ఆశించకుండా, పరమ విశ్వాసంతో చేసే వారు సాత్వికులుగా చెప్పబడతారు.
సత్కారమానపూజారాథం తపో దమ్భేన చైవ యత్ । క్రియతే తదిహ ప్రోక్తం రాజసం చలమధ్రువమ్
గౌరవం, మాన్యం, పూజ కోసం లేదా ప్రదర్శనతో చేసే తపస్సు రాజసికమని, అది స్థిరంగా ఉండదని ఇక్కడ చెప్పబడింది.
మూఢగ్రాహేణాత్మనో యత్పీడయా క్రియతే తపః । పరస్యోత్సాదనార్థం వా తత్తామసముదాహృతమ్
తప్పు అర్థంతో, తనను తానే బాధిస్తూ లేదా ఇతరులకు హాని కలిగించేందుకు చేసే తపస్సు తామసికమని చెప్పబడింది.
దాతవ్యమితి యద్దానం దీయతేఽనుపకారిణే । దేశే కాలే చ పాత్రే చ తద్దానం సాత్వికం స్మృతమ్
'ఇది ఇవ్వాలి' అని భావించి, ప్రతిఫలం ఆశించకుండా, సరైన స్థలంలో, సరైన సమయంలో, యోగ్యుడైనవారికి ఇచ్చే దానాన్ని సాత్విక దానం అంటారు.
యత్తు ప్రత్యుపకారార్థం ఫలముద్దిశ్య వా పునః । దీయతే చ పరిక్లిష్టం తద్దానం రాజసం స్మృతమ్
ఎదుటివారి నుండి ప్రతిఫలం ఆశించి, ఫలితాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని, లేదా ఇబ్బంది పడుతూ ఇచ్చే దానాన్ని రాజసిక దానం అంటారు.
అదేశకాలే యద్దానమపాత్రేభ్యశ్చ దీయతే। అసత్కృతమవజ్ఞాతం తత్తామసముదాహృతమ్
తప్పు స్థలంలో, తప్పు సమయంలో, అర్హత లేని వారికి, గౌరవం లేకుండా లేదా అవమానంగా ఇచ్చే దానాన్ని తామసిక దానం అంటారు.
ఓంతత్సదితి నిర్దేశో బ్రహ్మణస్త్రివిధః స్మృతాః । బ్రాహ్మణాస్తేన వేదాశ్చ యజ్ఞాశ్చ విహితాః పురా
'ఓం', 'తత్', 'సత్' అనే మూడు పదాలు బ్రహ్మను సూచించే పేర్లుగా చెప్పబడ్డాయి. వీటి ద్వారా బ్రాహ్మణులు, వేదాలు, యజ్ఞాలు పురాతన కాలంలో స్థాపించబడ్డాయి.
తస్మాదోమిత్యుదాహృత్య యజ్ఞదానతపఃక్రియాః । ప్రవర్తన్తే విధానోక్తాః సతతం బ్రహ్మవాదినామ్
అందువల్ల, 'ఓం' అని పలకడం ద్వారా, యజ్ఞం, దానం, తపస్సు వంటి శాస్త్రోక్త కర్మలు బ్రహ్మను కోరే వారు ఎప్పుడూ ప్రారంభిస్తారు.
తదిత్యనభిసంధాయ ఫలం యజ్ఞతపఃక్రియాః । దానక్రియాశ్చ వివిధాః క్రియన్తే మోక్షకాఙ్క్షిభిః
ఫలంపై ఆశ లేకుండా, మోక్షాన్ని కోరేవారు యజ్ఞాలు, తపస్సు, వివిధ రకాల దానాలు ఇలా ఎన్నో పనులను చేస్తారు.
సద్భావే సాధుభావే చ సదిత్యేతత్ప్రుయుజ్యతే। ప్రశస్తే కర్మణి తథా సచ్ఛబ్దః పార్థ యుజ్యతే
'సత్' అనే పదం నిజమైనదిగా, మంచిగా, అలాగే ప్రశంసనీయమైన పనులకు కూడా ఉపయోగిస్తారు, అర్జునా.
యజ్ఞే తపసి దానే చ స్థితిః సదితి చోచ్యతే । కర్మ చైవ తదర్థీయం సాదిత్యేవాభిధీయతే
యజ్ఞం, తపస్సు, దానం వీటిలో స్థిరంగా ఉండడాన్ని కూడా 'సత్' అంటారు. వీటి కోసం చేసే ప్రతి పనికీ కూడా అదే పేరు ఉంది.
అశ్రద్ధయా హుతం దత్తం తపస్తప్తం కృతం చ యత్ । అసదిత్యుచ్యతే పార్థ న చ తత్ప్రేత్య నో ఇహ
నమ్మకం లేకుండా చేసే హోమం, దానం, తపస్సు, ఏ పని అయినా 'అసత్' అని అంటారు, అర్జునా. అలాంటి పనులకు ఈ లోకంలోనూ, మరణానంతరంలోనూ ఫలం ఉండదు.
సంన్యాసత్య మహాబాహో తత్త్వమిచ్ఛామి వేదితుమ్ । త్యాగస్య చ హృషీకేశ పృథక్కేశినిపూదన
ఓ మహాబాహూ! సంయాసం, త్యాగం రెండింటి తత్వాన్ని, వాటి మధ్య తేడాను తెలుసుకోవాలని నాకు ఉంది, హృషీకేశా! కేశిని సంహరించినవాడా!
కామ్యానాం కర్మణాం న్యాసం సంన్యాసం కవయో విదుః। సర్వకర్మఫలత్యాగం ప్రాహుస్త్యాగం విచక్షణాః
కామ్యకర్మలను వదిలేయడాన్ని సంయాసమని పండితులు చెబుతారు. అన్ని పనుల ఫలితాలను వదిలేయడాన్ని త్యాగమని జ్ఞానులు అంటారు.
త్యాజ్యం దోషవదిత్యేకే కర్మ ప్రాహుర్మనీషిణః । యజ్ఞదానతపఃకర్మ న త్యాజ్యమితి చాపరే
కొంతమంది పండితులు పనిని దోషముగా భావించి వదిలేయాలని అంటారు. మరికొందరు యజ్ఞం, దానం, తపస్సు వంటి పనులను వదిలేయకూడదని చెబుతారు.
నిశ్చయం శ్రృణు మే తత్ర త్యాగే భరతసత్తమ। త్యాగో హి పురుషవ్యాఘ్ర త్రివిధః సంప్రకీర్తితః
ఓ భరతశ్రేష్ఠా! త్యాగం గురించి నా నిర్ణయాన్ని విను. త్యాగం మూడు విధాలుగా చెప్పబడింది, మానవసింహా!
యజ్ఞదానతపఃకర్మ న త్యాజ్యం కార్యమేవ తత్। యజ్ఞో దానం తపశ్చైవ పావనాని మనీషిణామ్
యజ్ఞం, దానం, తపస్సు వంటి పనులను వదిలేయకూడదు; అవి తప్పనిసరిగా చేయాలి. ఎందుకంటే ఇవి జ్ఞానులకు పవిత్రతను ఇస్తాయి.
ఏతాన్యపి తు కర్మాణి సఙ్గం త్యక్త్వా ఫలాని చ । కర్తవ్యానీతి మే పార్థ నిశ్చితం మతముత్తమమ్
అర్జునా! ఈ పనులను కూడా ఆశను, ఫలాన్ని వదిలి చేయాలి. ఇదే నా స్థిరమైన, ఉత్తమమైన అభిప్రాయం.
నియతస్య తు సంన్యాసః కర్మణో నోపపద్యతే । మోహాత్తస్య పరిత్యాగస్తామసః పరికీర్తితః
నియతమైన పనులను వదిలేయడం సరైంది కాదు. మోహంతో వదిలేయడాన్ని తామస త్యాగమని అంటారు.
దుఃఖమిత్యేవ యత్కర్మ కాయక్లేశభయాత్త్యజేత్ । స కృత్వా రాజసం త్యాగం నైవ త్యాగఫలం లభేత్
పనిలో శ్రమ ఉంది, శరీరానికి బాధ కలుగుతుందని భయపడి వదిలేస్తే, అలాంటి త్యాగం రాజసమైనది. దానికి త్యాగఫలం లభించదు.