ఊర్ధ్వమూలమధఃశాఖమశ్వత్థం ప్రాహురవ్యయమ్। ఛన్దాంసి యస్య పర్ణాని యస్తం వేద స వేదవిత్
పైన వేర్లు, కింద కొమ్మలు ఉన్న అశ్వత్థ వృక్షాన్ని నశించని వృక్షంగా అంటారు. దాని ఆకులు వేదమంత్రాలు. ఈ వృక్షాన్ని ఎవరూ తెలుసుకుంటారో వారు వేదాన్ని నిజంగా తెలిసినవారు.
అధశ్చోర్ధ్వం ప్రసృతాస్తస్య శాఖా గుణప్రవృద్ధా విషయప్రవాలాః । అధశ్చ మూలాన్యనుసంతతాని కర్మానుబన్ధీని మనుష్యలోకే
దాని కొమ్మలు పైకి కిందకి విస్తరించి ఉంటాయి. అవి గుణాల వల్ల పెరిగి, ఇంద్రియ విషయాలే కొత్త మొగ్గలు. దాని వేర్లు కిందకి వ్యాపించి, మనుష్య లోకంలో కర్మలతో బంధింపజేస్తాయి.
న రూపమస్యేహ తథోపలభ్యతే నాన్తో న చాదిర్న చ సంప్రతిష్ఠా । అశ్వత్థమేనం సువిరూఢమూల- మసఙ్గశస్త్రేణ దృఢేన ఛిత్వా
దాని అసలు రూపం ఇక్కడ ఎవరికీ కనిపించదు; దానికి మొదలు, చివర, ఆధారం ఏమిటో తెలియదు. అలాంటి బలమైన వేర్లతో ఉన్న అశ్వత్థాన్ని అసక్తి అనే పదితో కోసాలి.
తతః పదం తత్పరిమార్గితవ్యం యస్మిన్గతా న నివర్తన్తి భూయః । తమేవ చాద్యం పురుషం ప్రపద్యే యతః ప్రవృత్తిః ప్రసృతా పురాణీ
అప్పుడా స్థానం కోసం ప్రయత్నించాలి — అక్కడికి వెళ్ళినవారు తిరిగి రారు. ఆ ప్రాథమిక పురుషుడినే నేను శరణు వెళ్తాను; యందుంచి పురాతనమైన సృష్టి ప్రారంభమైంది.
నిర్మానమోహా జితసఙ్గదోషా అధ్యాత్మనిత్యా వినివృత్తకామాః । ద్వద్వైర్విముక్తాః సుఖదుఃఖసంజ్ఞై- ర్గచ్ఛన్త్యమూఢాః పదమవ్యయం తత్
అహంకారం, మాయ లేని వారు, అసక్తిని జయించిన వారు, ఎప్పుడూ ఆత్మలో నిలిచిన వారు, కోరికలు లేని వారు, సుఖ–దుఃఖాల వంటి ద్వంద్వాల నుండి విముక్తులు — అలాంటి మూర్ఖత్వం లేని వారు ఆ నశించని స్థితిని చేరుకుంటారు.
న తద్భాసయతే సూర్యో న శశాఙ్కో న పావకః । యద్గత్వా న నివర్తన్తే తద్ధామ పరమం మమ
ఆ స్థలాన్ని సూర్యుడు, చంద్రుడు, అగ్ని ప్రకాశింపజేయలేవు. అక్కడికి వెళ్ళినవారు తిరిగి రారు. అదే నా పరమధామం.
మమైవాంశో జీవలోకే జీవభూతః సనాతనః । మనఃషష్ఠానీన్ద్రియాణి ప్రకృతిస్థాని కర్షతి
నా స్వంత భాగమే ఈ జీవలోకంలో సనాతన జీవుడై, మనస్సుతో కలిపి ఆరు ఇంద్రియాలను ప్రకృతిలోకి లాగుతాడు.
శరీరం యదవాప్నోతి యచ్చాప్యుత్క్రామతీశ్వరః । గృహీత్వైతాని సంయాతి వాయుర్గన్ధానివాశయాత్
ఈశ్వరుడు శరీరం పొందినప్పుడు, అది వదిలిపోయే సమయంలో, ఆ ఇంద్రియాలు, మనస్సును తీసుకొని పోతాడు. గాలి పరిమళాలను తీసుకెళ్లినట్టు.
శ్రోత్రం చక్షుః స్పర్శనం చ రసనం ఘ్రాణమేవ చ। అధిష్ఠాయ మనశ్చాయం విషయానుపసేవతే
ఈశ్వరుడు చెవి, కంటి, తాకే, రుచి, వాసన, మనస్సును ఆధారంగా చేసుకొని, ఇంద్రియ విషయాలను అనుభవిస్తాడు.
ఉత్క్రామన్తం స్థితం వాఽపి భుఞ్జానం వా గుణాన్వితమ్ । విమూఢా నానుపశ్యన్తి పశ్యన్తి జ్ఞానచక్షుషః
ఈశ్వరుడు శరీరం విడిచిపోతున్నా, ఉండినా, అనుభవిస్తున్నా — గుణాలతో కూడి ఉన్నా — మూర్ఖులు ఆయనను చూడలేరు. జ్ఞానదృష్టి ఉన్నవారు మాత్రమే ఆయనను చూస్తారు.
యతన్తో యోగినశ్చైనం పశ్యన్త్యాత్మన్యవస్థితమ్ । యతన్తోఽప్యకృతాత్మానో నైనం పశ్యన్త్యచేతసః
యోగులు శ్రమించి తనలోనే ఉన్న పరమాత్మను చూస్తారు. కానీ మనస్సు స్థిరంగా లేని వారు ఎంత ప్రయత్నించినా ఆయనను చూడలేరు.
యదాదిత్యగతం తేజో జగద్భాసయతేఽఖిలమ్। యచ్చన్ద్రమసి యచ్చాగ్నౌ తత్తేజో విద్ధి మార్మకమ్
సూర్యునిలో ఉన్న తేజస్సు, ప్రపంచాన్ని ప్రకాశింపజేస్తుంది. అదే చంద్రునిలో, అగ్నిలో ఉన్న తేజస్సు కూడా. ఆ తేజస్సు నాదేనని తెలుసుకో.
గామావిశ్య చ భూతాని ధారయమ్యహమోజసా । పుష్ణామి చౌషధీః సర్వాః సోమో భూత్వా రసాత్మకః
భూమిలో ప్రవేశించి, నా శక్తితో అన్నీ ప్రాణులను నిలిపి ఉంచుతాను. సోముడై, అన్ని ఔషధాలను రసంతో పోషిస్తాను.
అహం వైశ్వానరో భూత్వా ప్రాణినాం దేహమాశ్రితః । ప్రాణాపానసమాయుక్తః పచామ్యన్నం చతుర్విధమ్
వైశ్వానరాగ్ని అయి, ప్రాణుల శరీరాల్లో నివసిస్తూ, ప్రాణ, అపాన వాయువులతో కలసి, నాలుగు విధాలుగా ఉండే అన్నాన్ని జీర్ణింపజేస్తాను.
సర్వస్య చాహం హృది సన్నివిష్టో మత్తః స్మృతిర్జ్ఞానమపోహనం చ । వేదైశ్చ సర్వైరహమేవ వేద్యో వేదాన్తకృద్వేదవిదేవ చాహమ్
ప్రతి జీవికి నేను హృదయంలో నివసిస్తున్నాను. జ్ఞాపకం, జ్ఞానం, మరచిపోవడం అన్నీ నన్నుంచే కలుగుతాయి. అన్ని వేదాల ద్వారా తెలుసుకోవలసింది నేనే. వేదాంతాన్ని రచించినవాడిని, వేదాలను తెలిసినవాడిని కూడా నేనే.
ద్వావిమౌ పురుషౌ లోకే క్షరశ్చాక్షర ఏవ చ। క్షరః సర్వాణి భూతాని కూటస్థోఽక్షర ఉచ్యతే
ఈ లోకంలో రెండు రకాల ప్రాణులు ఉన్నారు: నశించేవారు, నశించని వారు. అన్ని జీవులు నశించేవే. మారని వాడిని నశించని వాడని అంటారు.
ఉత్తమః పురుషస్త్వన్యః పరమాత్మేత్యుదాహృతః । యో లోకత్రయమావిశ్య బిభర్త్యవ్యయ ఈశ్వరః
ఇంకోటి ఉన్నది, అది అత్యున్నతమైనది. దానిని పరమాత్మ అని అంటారు. ఆ పరమాత్మ మూడు లోకాలలో ప్రవేశించి, అవన్నీ నిలిపే మారని అధిపతి.
యస్మాత్క్షరమతీతోఽహమక్షరాదపి చోత్తమః । అతోఽస్మి లోకే వేదే చ ప్రస్థితః పురుషోత్తమః
నేను నశించేవాటిని మించి ఉన్నాను. నశించని వాటికన్నా ఉన్నతుడిని. అందుకే లోకంలో, వేదాలలో నన్ను పురుషోత్తముడని పిలుస్తారు.
యో మామేవమసంమూఢో జానాతి పురుషోత్తమమ్ । స సర్వవిద్భజతి మాం సర్వభావేన భారత
ఎవరైనా మాయ లేకుండా నన్ను పురుషోత్తముడిగా తెలుసుకుంటే, వారు అన్నీ తెలిసినవారవుతారు. వారు హృదయపూర్వకంగా నన్ను ఆరాధిస్తారు, ఓ భారత.
ఇతి గుహ్యతమం శాస్త్రమిదముక్తం మయాఽనఘ। ఏవద్బుద్ధ్వా బుద్ధిమాన్స్యాత్కృతకృత్యశ్చ భారత
ఇలా ఈ అత్యంత గోప్యమైన శాస్త్రాన్ని నేను చెప్పాను, ఓ పాపరహితుడా. దీన్ని తెలుసుకున్నవాడు జ్ఞానవంతుడవుతాడు, తన కర్తవ్యాలన్నీ నెరవేర్చినవాడవుతాడు, ఓ భారత.
అభయం సత్వసంశుద్ధిర్జ్ఞానయోగవ్యవస్థితిః । దానం దమశ్చ యజ్ఞశ్చ స్వాధ్యాయస్తప ఆర్జవమ్
భయం లేకపోవడం, మనసు పవిత్రత, జ్ఞానంలో, యోగంలో స్థిరత, దానము, ఇంద్రియ నియమము, యజ్ఞము, వేదపఠనము, తపస్సు, నేరుగా ఉండడం—
అహింసా సత్యమక్రోధస్త్యాగః శాన్తిరపైశునమ్ । దయా భూతేష్వలోలుత్వం మార్దవం హ్రీరచాపలమ్
హింస చేయకపోవడం, సత్యం, కోపం లేకపోవడం, త్యాగం, శాంతి, ఇతరులపై ద్వేషం లేకపోవడం, ప్రాణులపై దయ, లోభం లేకపోవడం, మృదుత్వం, లజ్జ, చంచలత లేకపోవడం—
తేజః క్షమా ధృతిః శౌచమద్రోహో నాతిమానితా । భవన్తి సంపదం దైవీమభిజాతస్య భారత
వీర్యం, సహనం, ధైర్యం, శుద్ధత, అసూయ లేకపోవడం, అహంకారం లేకపోవడం—ఇవి దేవతల స్వభావంతో పుట్టినవారిలో కనిపించే లక్షణాలు, ఓ భారత.
దమ్భో దర్పోఽభిమానశ్చ క్రోధః పారుష్యమేవ చ । అజ్ఞానం చాభిజాతస్య పార్థ సంపదమాసురీమ్
డంభం, గర్వం, అహంకారం, కోపం, కఠినంగా మాట్లాడడం, అజ్ఞానం—ఇవి అసుర స్వభావంతో పుట్టినవారిలో ఉండే లక్షణాలు, ఓ పార్థ.
దైవీ సంపద్విమోక్షాయ నిబన్ధాయాసురీ మతా। మా శుచః సంపదం దైవీమభిజాతోఽసి పాణ్డవ
దైవ లక్షణాలు మోక్షానికి దారి తీస్తాయి. అసుర లక్షణాలు బంధనానికి కారణమవుతాయి. నీకు దైవ లక్షణాలు ఉన్నాయ్ కాబట్టి, ఓ పాండవా, నీకు చింత అవసరం లేదు.
ద్వౌ భూతసర్గౌ లోకేఽస్మిన్దైవ ఆసుర ఏవ చ। దైవో విస్తరశః ప్రోక్త ఆసురం పార్థ మే శృణు
ఈ లోకంలో రెండు రకాల ప్రాణులు ఉన్నారు: ఒకటి దైవ స్వభావం, మరొకటి అసుర స్వభావం. దైవ లక్షణాలను నేను విస్తృతంగా వివరించాను. ఇప్పుడు అసుర లక్షణాల గురించి విను, ఓ పార్థ.
ప్రవృత్తిం చ నివృత్తిం చ జనా న విదురాసురాః। న శౌచం నాపి చాచారో న సత్యం తేషు విద్యతే
అసుర స్వభావం ఉన్నవారు ఏది చేయాలో, ఏది చేయకూడదో తెలియదు. వారిలో శుద్ధత లేదు, మంచి ప్రవర్తన లేదు, సత్యం కూడా లేదు.
అసత్యమప్రతిష్ఠం తే జగదాహురనీశ్వరమ్ । అపరస్పరసంభూతం కిమన్యత్కామహైతుకమ్
ఈ లోకం అబద్ధమని, ఆధారం లేనిదని, అధిపతి లేనిదని, పరస్పరం కలిసినప్పుడు మాత్రమే పుట్టిందని, కోరికే కారణమని వారు అంటారు.
ఏతాం దృష్టిమవష్టభ్య నష్టాత్మానోఽల్పబుద్ధయః । ప్రభవన్త్యుగ్రకర్మాణః క్షయాయ జగతోఽహితాః
ఇలాంటి దృష్టితో, తమను తాము కోల్పోయి, తక్కువ బుద్ధి కలిగి, క్రూరమైన పనులు చేసే వారు, ఈ లోకానికి శత్రువులై, నాశనానికి కారణమవుతారు.
కామమాశ్రిత్య దుష్పూరం దమ్భమానమదాన్వితాః । మోహాద్గృహీత్వాఽసద్గ్రాహాన్ప్రవర్తన్తేఽశుచివ్రతాః
తీరని కోరికను ఆశ్రయించి, డంభం, గర్వం, అహంకారం కలిగి, మోహంతో అసత్యమైన అభిప్రాయాలను పట్టుకుని, అపవిత్రమైన ఆచరణలో నిమగ్నమవుతారు.