యథా సర్వగతం సౌక్ష్మ్యాదాకాశం నోపలిప్యతే। సర్వత్రావస్థితో దేహే తథాత్మా నోపలిప్యతే
ఎలా సర్వవ్యాప్తమైన ఆకాశం సూక్ష్మత్వం వల్ల ఎక్కడా మచ్చ పడదో, అలాగే ఆత్మ కూడా ప్రతి శరీరంలో ఉన్నా మచ్చ పడదు.
యథా ప్రకాశయత్యేకః కృత్స్నం లోకమిమం రవిః । క్షేత్రం క్షేత్రీ తథా కృత్స్నం ప్రకాశయతి భారత
ఒకటి అయిన సూర్యుడు ఈ లోకాన్ని ఎలా ప్రకాశింపజేస్తాడో, అలాగే క్షేత్రజ్ఞుడు మొత్తం క్షేత్రాన్ని ప్రకాశింపజేస్తాడు, ఓ భారతా!
క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోరేవమన్తరం జ్ఞానచక్షుషా । భూతప్రకృతిమోక్షం చ యే విదుర్యాన్తి తే పరమ్
క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుడి మధ్య తేడాను, భూతాలు ప్రకృతిని దాటి విముక్తి పొందడాన్ని జ్ఞానదృష్టితో తెలుసుకునేవారు పరమాన్ని పొందుతారు.
పరం భూయః ప్రవక్ష్యామి జ్ఞానానాం జ్ఞానముత్తమమ్ । యజ్జ్ఞాత్వా మునయః సర్వే పరాం సిద్ధిమితో గతాః
జ్ఞానాలలో అత్యుత్తమమైన పరమ జ్ఞానాన్ని నేను మళ్లీ చెప్పబోతున్నాను. దాన్ని తెలుసుకొని అన్ని మునులు ఇక్కడినుండి పరమ సిద్ధిని పొందారు.
ఇదం జ్ఞానముపాశ్రిత్య మమ సాధర్మ్యమాగతాః। సర్గేఽపి నోపజాయన్తే ప్రలయే న వ్యథన్తి చ
ఈ జ్ఞానాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని, నాతో సమానమైనవారు సృష్టిలో పుట్టరు, లయ సమయంలో బాధపడరు.
మమ యోనిర్మహద్బ్రహ్మ తస్మిన్గర్భం దధామ్యహమ్ । సంభవః సర్వభూతానాం తతో భవతి భారత
నా గర్భం మహద్బ్రహ్మం. అందులో నేను బీజాన్ని ఉంచుతాను. దానివల్లే, ఓ భారతా! అన్ని జీవుల పుట్టుక జరుగుతుంది.
సర్వయోనిషు కౌన్తేయ మూర్తయః సంభవన్తిః యాః । తాసాం బ్రహ్మ మహద్యోనిరహం బీజప్రదః పితా
కౌంతేయా! అన్ని యోనుల్లో ఏ రూపాలు పుడతాయో, వాటికి మహద్బ్రహ్మం యోని, నేను బీజాన్ని ఇచ్చే తండ్రిని.
సత్వం రజస్తమ ఇతి గుణాః ప్రకృతిసంభవాః । నిబధ్నన్తి మహాబాహో దేహే దేహినమవ్యయమ్
సత్వం, రజస్సు, తమస్సు అనే గుణాలు ప్రకృతిలోంచి పుట్టి, అవినాశి అయిన ఆత్మను శరీరంలో బంధిస్తాయి, ఓ మహాబాహువా!
తత్ర సత్త్వం నిర్మలత్వాత్ప్రకాశకమనామయమ్ । సుఖసఙ్గేన బధ్నాతి జ్ఞానసఙ్గేన చానఘ
అక్కడ శుద్ధమైన సత్వగుణం ప్రకాశవంతంగా, బాధలేని స్వభావంతో ఉంటుంది. అది ఆనందానికి, జ్ఞానానికి ఆసక్తి కలిగి ఉండటం వల్ల మనిషిని బంధిస్తుంది.
రజో రాగాత్మకం విద్ధి తృష్ణాసఙ్గసముద్భవమ్ । తన్నిబధ్నాతి కౌన్తేయ కర్మసఙ్గేన దేహినమ్
రజోగుణం అనగా ఆకాంక్షతో, మమకారంతో కలిగిన రాగ స్వభావం. అది మనిషిని కార్యాలలో ఆసక్తి పెంచి బంధిస్తుంది, కౌంతేయా.
తమస్త్వజ్ఞానజం విద్ధి మోహనం సర్వదేహినామ్ । ప్రమాదాలస్యనిద్రాభిస్తన్నిబధ్నాతి భారత
తమోగుణం అనగా అజ్ఞానంలో పుట్టినదిగా తెలుసుకో. అది అన్ని జీవులను మాయలో పడేస్తుంది. అలసత్వం, నిర్లక్ష్యం, నిద్ర ద్వారా అది మనిషిని బంధిస్తుంది, భారతా.
సత్వం సుఖే సంజయతి రజః కర్మణి భారత । జ్ఞానమావృత్య తు తమః ప్రమాదే సంజయత్యుత
సత్వగుణం ఆనందానికి దారి తీస్తుంది, రజోగుణం కార్యాలకు ప్రేరేపిస్తుంది, భారతా. తమోగుణం మాత్రం జ్ఞానాన్ని కప్పిపుచ్చి నిర్లక్ష్యానికి దారి తీస్తుంది.
రజస్తమశ్చాభిభూయ సత్వం భవతి భారత। రజః సత్వం తమశ్చైవ తమః సత్వం రజస్తథా
సత్వగుణం రజస్సు, తమస్సులను అధిగమించినప్పుడు అది ప్రబలంగా ఉంటుంది, భారతా. అలాగే, రజోగుణం సత్వాన్ని, తమస్సును అధిగమించినప్పుడు ప్రబలంగా ఉంటుంది. తమోగుణం కూడా సత్వాన్ని, రజస్సును అధిగమించినప్పుడు ప్రబలంగా ఉంటుంది.
సర్వద్వారేషు దేహేఽస్మిన్ప్రాకాశ ఉపజాయతే। జ్ఞానం యదా తదా విద్యాద్వివృద్ధం సత్వమిత్యుత
ఈ శరీరంలో అన్ని ద్వారాల్లో వెలుగు కనిపించినప్పుడు, అప్పుడు సత్వగుణం పెరిగిందని తెలుసుకోవాలి.
లోభః ప్రవృత్తిరారమ్భః కర్మణామశమః స్పృహా । రజస్యేతాని జాయన్తే వివృద్ధే భరతర్షభ
లోభం, క్రియాశీలత, పనులు ప్రారంభించడం, ఆతురత, ఆశ—ఇవి అన్నీ రజోగుణం పెరిగినప్పుడు కలుగుతాయి, భారత వంశంలో ఉత్తముడా.
అప్రకాశోఽప్రవృత్తిశ్చ ప్రమాదో మోహ ఏవ చ । తమస్యేతాని జాయన్తే వివృద్ధే కురునన్దన
అంధకారం, క్రియలేమి, నిర్లక్ష్యం, మాయ—ఇవి అన్నీ తమోగుణం పెరిగినప్పుడు కలుగుతాయి, కురు వంశానందుడా.
యదా సత్వే ప్రవృద్ధే తు ప్రలయం యాతి దేహభృత్ । తదోత్తమవిదాం లోకానమలాన్ప్రతిపద్యతే
శరీరధారి మరణ సమయంలో సత్వగుణం ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు, అతడు ఉత్తమ జ్ఞానులు నివసించే పవిత్ర లోకాలను పొందుతాడు.
రజసి ప్రలయం గత్వా కర్మసఙ్గిషు జాయతే । తథా ప్రలీనస్తమసి మూఢయోనిషు జాయతే
రజోగుణంలో మరణించినవాడు కార్యాలలో ఆసక్తి ఉన్నవారి మధ్య జన్మిస్తాడు. అలాగే తమోగుణంలో మరణించినవాడు మూర్ఖుల యోనిలో జన్మిస్తాడు.
కర్మణః సుకృతస్యాహుః సాత్వికం నిర్మలం ఫలమ్। రజసస్తు ఫలం దుఃఖమజ్ఞానం తమసః ఫలమ్
మంచి పనులకు ఫలం శుద్ధమైనది, సాత్వికమైనది అని చెబుతారు. రజోగుణానికి ఫలం బాధ, తమోగుణానికి ఫలం అజ్ఞానం.
సత్వాత్సంజాయతే జ్ఞానం రజసో లోభ ఏవ చ। ప్రమాదమోహౌ తమసో భవతోఽజ్ఞానమేవ చ
సత్వగుణం వల్ల జ్ఞానం కలుగుతుంది, రజోగుణం వల్ల లోభమే కలుగుతుంది. తమోగుణం వల్ల నిర్లక్ష్యం, మాయ, అజ్ఞానం కలుగుతాయి.
ఊర్ధ్వం గచ్ఛన్తి సత్వస్థా మధ్యే తిష్ఠన్తి రాజసాః । జఘన్యగుణవృత్తస్థా అఘో గచ్ఛన్తి తామసాః
సత్వగుణంలో ఉన్నవారు పైకి ఎదుగుతారు. రజోగుణంలో ఉన్నవారు మధ్యస్థంగా ఉంటారు. తమోగుణంలో ఉన్నవారు దిగువకు పడిపోతారు.
నాన్యం గుణేభ్యః కర్తారం యదా ద్రష్టాఽనుపశ్యతి । గుణేభ్యశ్చ పరం వేత్తి మద్భావం సోఽధిగచ్ఛతి
గుణాలకన్నా వేరే చేయువాడెవ్వరూ లేరని ఎవరైనా గ్రహిస్తే, ఆ గుణాలకు అతీతమైనదాన్ని తెలుసుకుంటే, అతడు నా స్థితిని పొందుతాడు.
గుణానేతానతీత్య త్రీన్దేహీ దేహసముద్భవాన్ । జన్మమృత్యుజరాదుఃఖైర్విముక్తోఽమృతమశ్రుతే
ఈ మూడు గుణాలను అధిగమించిన శరీరధారి జననం, మరణం, వృద్ధాప్యం, దుఃఖాల నుండి విముక్తి పొంది అమృతత్వాన్ని పొందుతాడు.
కైర్లిఙ్గైస్త్రీన్గుణానేతానీతో భవతి ప్రభో । కిమాచారః కథం చైతాంస్త్రీన్గుణానతివర్తతే
ప్రభూ! ఈ మూడు గుణాలను అధిగమించినవారిని ఎలాంటి లక్షణాల ద్వారా తెలుసుకోవచ్చు? వారి ప్రవర్తన ఎలా ఉంటుంది? వారు ఈ మూడు గుణాలను ఎలా దాటి వెళ్తారు?
ప్రకాశం చ ప్రవృత్తిం చ మోహమేవ చ పాణ్డవ। న ద్వేష్టి సంప్రవృత్తాని న నివృత్తాని కాఙ్క్షతి
ప్రకాశం, క్రియాశీలత, మాయ ఇవి వచ్చినప్పుడు ద్వేషించడు, పోయినప్పుడు కోరికపడడు, పాండవా.
ఉదాసీనవదాసీనో గుణైర్యో న విచాల్యతే । గుణా వర్తన్త ఇత్యేవ యోఽవతిష్ఠతి నేఙ్గతే
ఎవరైనా గుణాల వల్ల కదలకుండా, నిర్లిప్తుడిగా ఉండి, గుణాలు తమ పని చేస్తాయని తెలుసుకుని, మనస్సు కదలకుండా స్థిరంగా ఉంటాడో, అతడు నిజంగా స్థితప్రజ్ఞుడు.
సమదుఃఖసుఖః స్వస్థః సమలోష్టాశ్మకాఞ్చనః । తుల్యప్రియాప్రియో ధీరస్తుల్యనిన్దాత్మసంస్తుతిః
బాధ, ఆనందాల్లో సమానంగా ఉండే వాడు, మనస్సు స్థిరంగా ఉంచుకునే వాడు, మట్టి, రాయి, బంగారం అన్నీ ఒకటిగా చూసే వాడు, ఇష్టమైనదైనా, ఇష్టంలేనిదైనా తేడా లేకుండా చూసే వాడు, నింద, ప్రశంసల్లో మనస్సు కదలకుండా ఉండే వాడు — ఇతడు ధీరుడు.
మానాపమానయోస్తుల్యస్తుల్యో మిత్రారిపక్షయోః । సర్వారమ్భపరిత్యాగీ గుణాతీతః స ఉచ్యతే
గౌరవం, అవమానంలో తేడా లేకుండా ఉండేవాడు, మిత్రుడు, శత్రువు అన్నా సమంగా చూసేవాడు, అన్ని పనులను వదిలేసిన వాడు — ఇతడే గుణాలను దాటి పోయినవాడని అంటారు.
మాం చ యోఽవ్యభిచారేణ భక్తియోగేన సేవతే । స గుణాన్సమతీత్యైతాన్బ్రహ్మ భూయాయ కల్పతే
ఎవరైనా నన్ను నిస్వార్థమైన భక్తితో సేవిస్తే, ఆ వాడు ఈ గుణాలను దాటి, పరబ్రహ్మాన్ని పొందగలడు.
బ్రహ్మణో హి ప్రతిష్ఠాహమమృతస్యావ్యయస్య చ। శాశ్వతస్య చ ధర్మస్య సుఖస్యైకాన్తికస్య చ
నిత్యమైనది, మారని అమృతం, శాశ్వతమైన ధర్మం, పరమమైన ఆనందానికి నేను ఆధారం.