ఉపద్రష్టానుమన్తా చ భర్తా భోక్తా మహేశ్వరః । పరమాత్మేతి చాప్యుక్తో దేహేఽస్మిన్పురుషః పరః
ఈ శరీరంలో ఉన్న పరమాత్ముడు సాక్షిగా, అనుమతిదారిగా, పోషకుడిగా, అనుభవించేవాడిగా, మహేశ్వరుడిగా, పరమాత్మగా పిలవబడతాడు.
య ఏవం వేత్తి పురుషం ప్రకృతిం చ గుణైః సహ । సర్వథా వర్తమానోఽపి న స భూయోఽభిజాయతే
ఎవరైనా ఈ విధంగా ఆ పురుషుడిని, ప్రకృతిని, గుణాలతో సహా తెలుసుకుంటే, వారు ఎలాంటి పనులు చేసినా మళ్ళీ జన్మించరు.
ధ్యానేనాత్మని పశ్యన్తి కేచిదాత్మానమాత్మనా । అన్యే సాఙ్ఖ్యేన యోగేన కర్మయోగేన చాపరే
కొంతమంది ధ్యానం ద్వారా తమలోని ఆత్మను తాము చూస్తారు. మరికొందరు జ్ఞానమార్గం ద్వారా, ఇంకొందరు కర్మమార్గం ద్వారా తెలుసుకుంటారు.
అన్యే త్వేవమజానన్తః శ్రుత్వాఽన్యేభ్య ఉపాసతే। తేఽపి చాతితరన్త్యేవ మృత్యుం శ్రుతిపరాయణాః
ఇంకొందరు తెలియకపోయినా, ఇతరుల మాట విని భక్తిగా ఆచరిస్తారు. వారు కూడా వినిన దానిలో స్థిరంగా ఉండి, మరణాన్ని దాటి పోతారు.
యావత్సంజాయతే కించిత్సత్త్వం స్థావరజఙ్గమమ్ । క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞసంయోగాత్తద్విద్ధి భరతర్షభ
భారతవీరా! ఏదైనా జీవి, స్థావరమో జంగమమో పుట్టిందంటే, అది క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుడి కలయిక వల్లనే అని తెలుసుకో.
సమం సర్వేషు భూతేషు తిష్ఠన్తం పరమేశ్వరమ్। వినశ్యత్స్వవినశ్యన్తం యః పశ్యతి స పశ్యతి
ప్రతి జీవిలో సమానంగా నిలిచిన పరమేశ్వరుణ్ణి, నశించేవాటిలోనూ నశించని వాడిగా ఎవరు చూస్తారో, వారు నిజంగా చూచేవారు.
సమం పశ్యన్హి సర్వత్ర సమవస్థితమీశ్వరమ్ । న హినస్త్యాత్మనాత్మానం తతో యాతి పరాం గతిం
ప్రతి చోటా సమానంగా ఉన్న ఈశ్వరుణ్ణి ఎవరు చూస్తారో, వారు తమ చేత తమను హానిచేయరు. అందువల్ల వారు పరమగతిని పొందుతారు.
ప్రత్యత్యైవ చ కర్మాణి క్రియమాణాని సర్వశః । యః పశ్యతి తథాత్మానమకర్తారం స పశ్యతి
సర్వకర్మలు ప్రకృతిచేతనే జరుగుతున్నాయని, తాను చేయేవాడు కాదని ఎవరు చూస్తారో, వారు నిజంగా చూస్తారు.
యదా భూతపృథగ్భావమేకస్థమనుపశ్యతి । తత ఏవ చ విస్తారం బ్రహ్మ సంపద్యతే తదా
ప్రత్యేకమైన భూతాలన్నీ ఒకటిలోనే నిలిచినవిగా, వాటి విస్తరణ కూడా దానినుండే వచ్చిందని ఎవరు గ్రహిస్తారో, వారు బ్రహ్మాన్ని పొందుతారు.
అనాదిత్వాన్నిర్గుణత్వాత్పరమాత్మాయమవ్యయః । శరీరస్థోఽపి కౌన్తేయ న కరోతి న లిప్యతే
పరమాత్మకు ఆది లేదు, గుణాలు లేవు, అతడు నశించడు. శరీరంలో ఉన్నా, కౌంతేయా! అతడు ఏ పనీ చేయడు, అతడికి మచ్చ పడదు.
యథా సర్వగతం సౌక్ష్మ్యాదాకాశం నోపలిప్యతే। సర్వత్రావస్థితో దేహే తథాత్మా నోపలిప్యతే
ఎలా సర్వవ్యాప్తమైన ఆకాశం సూక్ష్మత్వం వల్ల ఎక్కడా మచ్చ పడదో, అలాగే ఆత్మ కూడా ప్రతి శరీరంలో ఉన్నా మచ్చ పడదు.
యథా ప్రకాశయత్యేకః కృత్స్నం లోకమిమం రవిః । క్షేత్రం క్షేత్రీ తథా కృత్స్నం ప్రకాశయతి భారత
ఒకటి అయిన సూర్యుడు ఈ లోకాన్ని ఎలా ప్రకాశింపజేస్తాడో, అలాగే క్షేత్రజ్ఞుడు మొత్తం క్షేత్రాన్ని ప్రకాశింపజేస్తాడు, ఓ భారతా!
క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోరేవమన్తరం జ్ఞానచక్షుషా । భూతప్రకృతిమోక్షం చ యే విదుర్యాన్తి తే పరమ్
క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుడి మధ్య తేడాను, భూతాలు ప్రకృతిని దాటి విముక్తి పొందడాన్ని జ్ఞానదృష్టితో తెలుసుకునేవారు పరమాన్ని పొందుతారు.
పరం భూయః ప్రవక్ష్యామి జ్ఞానానాం జ్ఞానముత్తమమ్ । యజ్జ్ఞాత్వా మునయః సర్వే పరాం సిద్ధిమితో గతాః
జ్ఞానాలలో అత్యుత్తమమైన పరమ జ్ఞానాన్ని నేను మళ్లీ చెప్పబోతున్నాను. దాన్ని తెలుసుకొని అన్ని మునులు ఇక్కడినుండి పరమ సిద్ధిని పొందారు.
ఇదం జ్ఞానముపాశ్రిత్య మమ సాధర్మ్యమాగతాః। సర్గేఽపి నోపజాయన్తే ప్రలయే న వ్యథన్తి చ
ఈ జ్ఞానాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని, నాతో సమానమైనవారు సృష్టిలో పుట్టరు, లయ సమయంలో బాధపడరు.
మమ యోనిర్మహద్బ్రహ్మ తస్మిన్గర్భం దధామ్యహమ్ । సంభవః సర్వభూతానాం తతో భవతి భారత
నా గర్భం మహద్బ్రహ్మం. అందులో నేను బీజాన్ని ఉంచుతాను. దానివల్లే, ఓ భారతా! అన్ని జీవుల పుట్టుక జరుగుతుంది.
సర్వయోనిషు కౌన్తేయ మూర్తయః సంభవన్తిః యాః । తాసాం బ్రహ్మ మహద్యోనిరహం బీజప్రదః పితా
కౌంతేయా! అన్ని యోనుల్లో ఏ రూపాలు పుడతాయో, వాటికి మహద్బ్రహ్మం యోని, నేను బీజాన్ని ఇచ్చే తండ్రిని.
సత్వం రజస్తమ ఇతి గుణాః ప్రకృతిసంభవాః । నిబధ్నన్తి మహాబాహో దేహే దేహినమవ్యయమ్
సత్వం, రజస్సు, తమస్సు అనే గుణాలు ప్రకృతిలోంచి పుట్టి, అవినాశి అయిన ఆత్మను శరీరంలో బంధిస్తాయి, ఓ మహాబాహువా!
తత్ర సత్త్వం నిర్మలత్వాత్ప్రకాశకమనామయమ్ । సుఖసఙ్గేన బధ్నాతి జ్ఞానసఙ్గేన చానఘ
అక్కడ శుద్ధమైన సత్వగుణం ప్రకాశవంతంగా, బాధలేని స్వభావంతో ఉంటుంది. అది ఆనందానికి, జ్ఞానానికి ఆసక్తి కలిగి ఉండటం వల్ల మనిషిని బంధిస్తుంది.
రజో రాగాత్మకం విద్ధి తృష్ణాసఙ్గసముద్భవమ్ । తన్నిబధ్నాతి కౌన్తేయ కర్మసఙ్గేన దేహినమ్
రజోగుణం అనగా ఆకాంక్షతో, మమకారంతో కలిగిన రాగ స్వభావం. అది మనిషిని కార్యాలలో ఆసక్తి పెంచి బంధిస్తుంది, కౌంతేయా.
తమస్త్వజ్ఞానజం విద్ధి మోహనం సర్వదేహినామ్ । ప్రమాదాలస్యనిద్రాభిస్తన్నిబధ్నాతి భారత
తమోగుణం అనగా అజ్ఞానంలో పుట్టినదిగా తెలుసుకో. అది అన్ని జీవులను మాయలో పడేస్తుంది. అలసత్వం, నిర్లక్ష్యం, నిద్ర ద్వారా అది మనిషిని బంధిస్తుంది, భారతా.
సత్వం సుఖే సంజయతి రజః కర్మణి భారత । జ్ఞానమావృత్య తు తమః ప్రమాదే సంజయత్యుత
సత్వగుణం ఆనందానికి దారి తీస్తుంది, రజోగుణం కార్యాలకు ప్రేరేపిస్తుంది, భారతా. తమోగుణం మాత్రం జ్ఞానాన్ని కప్పిపుచ్చి నిర్లక్ష్యానికి దారి తీస్తుంది.
రజస్తమశ్చాభిభూయ సత్వం భవతి భారత। రజః సత్వం తమశ్చైవ తమః సత్వం రజస్తథా
సత్వగుణం రజస్సు, తమస్సులను అధిగమించినప్పుడు అది ప్రబలంగా ఉంటుంది, భారతా. అలాగే, రజోగుణం సత్వాన్ని, తమస్సును అధిగమించినప్పుడు ప్రబలంగా ఉంటుంది. తమోగుణం కూడా సత్వాన్ని, రజస్సును అధిగమించినప్పుడు ప్రబలంగా ఉంటుంది.
సర్వద్వారేషు దేహేఽస్మిన్ప్రాకాశ ఉపజాయతే। జ్ఞానం యదా తదా విద్యాద్వివృద్ధం సత్వమిత్యుత
ఈ శరీరంలో అన్ని ద్వారాల్లో వెలుగు కనిపించినప్పుడు, అప్పుడు సత్వగుణం పెరిగిందని తెలుసుకోవాలి.
లోభః ప్రవృత్తిరారమ్భః కర్మణామశమః స్పృహా । రజస్యేతాని జాయన్తే వివృద్ధే భరతర్షభ
లోభం, క్రియాశీలత, పనులు ప్రారంభించడం, ఆతురత, ఆశ—ఇవి అన్నీ రజోగుణం పెరిగినప్పుడు కలుగుతాయి, భారత వంశంలో ఉత్తముడా.
అప్రకాశోఽప్రవృత్తిశ్చ ప్రమాదో మోహ ఏవ చ । తమస్యేతాని జాయన్తే వివృద్ధే కురునన్దన
అంధకారం, క్రియలేమి, నిర్లక్ష్యం, మాయ—ఇవి అన్నీ తమోగుణం పెరిగినప్పుడు కలుగుతాయి, కురు వంశానందుడా.
యదా సత్వే ప్రవృద్ధే తు ప్రలయం యాతి దేహభృత్ । తదోత్తమవిదాం లోకానమలాన్ప్రతిపద్యతే
శరీరధారి మరణ సమయంలో సత్వగుణం ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు, అతడు ఉత్తమ జ్ఞానులు నివసించే పవిత్ర లోకాలను పొందుతాడు.
రజసి ప్రలయం గత్వా కర్మసఙ్గిషు జాయతే । తథా ప్రలీనస్తమసి మూఢయోనిషు జాయతే
రజోగుణంలో మరణించినవాడు కార్యాలలో ఆసక్తి ఉన్నవారి మధ్య జన్మిస్తాడు. అలాగే తమోగుణంలో మరణించినవాడు మూర్ఖుల యోనిలో జన్మిస్తాడు.
కర్మణః సుకృతస్యాహుః సాత్వికం నిర్మలం ఫలమ్। రజసస్తు ఫలం దుఃఖమజ్ఞానం తమసః ఫలమ్
మంచి పనులకు ఫలం శుద్ధమైనది, సాత్వికమైనది అని చెబుతారు. రజోగుణానికి ఫలం బాధ, తమోగుణానికి ఫలం అజ్ఞానం.
సత్వాత్సంజాయతే జ్ఞానం రజసో లోభ ఏవ చ। ప్రమాదమోహౌ తమసో భవతోఽజ్ఞానమేవ చ
సత్వగుణం వల్ల జ్ఞానం కలుగుతుంది, రజోగుణం వల్ల లోభమే కలుగుతుంది. తమోగుణం వల్ల నిర్లక్ష్యం, మాయ, అజ్ఞానం కలుగుతాయి.