జ్ఞేయం యత్తత్ప్రవక్ష్యామి యజ్జ్ఞాత్వాఽమృతమశ్రుతే । అనాదిమత్పరం బ్రహ్మ న సత్తన్నాసదుచ్యతే
ఏది తెలుసుకోవాలో నేను చెప్పబోతున్నాను. దాన్ని తెలుసుకుంటే అమృతత్వాన్ని పొందుతారు. ఆది లేని పరబ్రహ్మం, అది సత్తా కాదు, అసత్తా కూడా కాదు అని చెప్పబడింది.
సర్వతః పాణిపాదం తత్సర్వతోఽక్షిశిరోముఖమ్ । సర్వతః శ్రుతిమల్లోకే సర్వమావృత్య తిష్ఠతి
అది అన్నిచోట్ల చేతులు, కాళ్లు కలిగి ఉంటుంది. అన్నిచోట్ల కళ్ళు, తలలు, నోళ్ళు ఉంటాయి. లోకంలో అన్నిచోట్ల చెవులు కలిగి, అన్నింటినీ వ్యాపించి నిలుస్తుంది.
సర్వేన్ద్రియగుణాభాసం సర్వేన్ద్రియవివర్జితమ్। అసక్తం సర్వభృచ్చైవ నిర్గుణం గుణభోక్తృ చ
అది అన్ని ఇంద్రియ లక్షణాలలో ప్రకాశిస్తుంది, కానీ తానైతే ఇంద్రియాలు లేవు. అసక్తిగా ఉండి, అన్నింటిని పోషిస్తుంది. గుణాలు లేనిది, కానీ గుణాలను అనుభవిస్తుంది.
బహిరన్తశ్చ భూతానామచరం చరమేవ చ । సూక్ష్మత్వాత్తదవిజ్ఞేయం దూరస్థం చాన్తికే చ తత్
అది భూతాలలో బయట, లోపల కూడా ఉంటుంది. కదలని, కదిలే స్వరూపం కలిగి ఉంటుంది. అది చాలా సూక్ష్మంగా ఉండి, తెలిసిపోదు. అది దూరంగా ఉన్నట్టు, దగ్గరగా కూడా ఉంటుంది.
అవిభక్తం చ భూతేషు విభక్తమివ చ స్థితమ్ । భూతభర్తృ చ తజ్జ్ఞేయం గ్రసిష్ణు ప్రభవిష్ణు చ
అది భూతాలలో విడిపోకుండా, విడిపోయినట్టు కనిపిస్తుంది. అదే భూతాలకు ఆధారం, వాటిని లోనికి తీసుకునే, సృష్టించే శక్తి కూడా.
జ్యోతిషామపి తజ్జ్యోతిస్తమసః పరముచ్యతే । జ్ఞానం జ్ఞేయం జ్ఞానగమ్యం హృది సర్వస్య విష్ఠితమ్
అది వెలుగులకు వెలుగు, చీకటిని దాటి ఉన్నది. అది జ్ఞానం, తెలుసుకోవాల్సింది, జ్ఞానంతో చేరదగింది. ప్రతి హృదయంలో స్థిరంగా ఉంటుంది.
ఇతి క్షేత్రం తథా జ్ఞానం జ్ఞేయం చోక్తం సమాసతః। మద్భక్త ఏతద్విజ్ఞాయ మద్భావాయోపపద్యతే
ఇలా క్షేత్రం, జ్ఞానం, తెలుసుకోవాల్సినదాన్ని సంక్షిప్తంగా చెప్పాను. నా భక్తుడు ఇవన్నీ గ్రహించి, నా స్వరూపాన్ని పొందగలడు.
ప్రకృతిం పురుషం చైవ విద్ధ్యనాదీ ఉభావపి। వికారాంశ్చ గుణాంశ్చైవ విద్ధి ప్రకృతిసంభవాన్
ప్రకృతి, పురుషుడు రెండూ ఆదిలేనివిగా తెలుసుకో. మార్పులు, గుణాలు అన్నీ ప్రకృతిలో నుండే ఉత్పన్నమవుతాయని తెలుసుకో.
కార్యకారణకర్తృత్వే హేతుః ప్రకృతిరుచ్యతే । పురుషః సుఖదుఃఖానాం భోక్తృత్వే హేతురుచ్యతే
కార్యం, కారణానికి కారణం ప్రకృతే అని చెప్పబడింది. సుఖదుఃఖాలను అనుభవించడంలో పురుషుడే కారణం అని చెప్పబడింది.
పురుషః ప్రకృతిస్థో హి భుఙ్క్తే ప్రకృతిజాన్గుణాన్ । కారణం గుణసఙ్గోఽస్య సదసద్యోనిజన్మసు
పురుషుడు ప్రకృతిలో ఉండి, ప్రకృతిలో పుట్టిన గుణాలను అనుభవిస్తాడు. ఆ గుణాలలో ఆసక్తి ఉండటం వల్లే, మంచి చెడు జన్మలు కలుగుతాయి.
ఉపద్రష్టానుమన్తా చ భర్తా భోక్తా మహేశ్వరః । పరమాత్మేతి చాప్యుక్తో దేహేఽస్మిన్పురుషః పరః
ఈ శరీరంలో ఉన్న పరమాత్ముడు సాక్షిగా, అనుమతిదారిగా, పోషకుడిగా, అనుభవించేవాడిగా, మహేశ్వరుడిగా, పరమాత్మగా పిలవబడతాడు.
య ఏవం వేత్తి పురుషం ప్రకృతిం చ గుణైః సహ । సర్వథా వర్తమానోఽపి న స భూయోఽభిజాయతే
ఎవరైనా ఈ విధంగా ఆ పురుషుడిని, ప్రకృతిని, గుణాలతో సహా తెలుసుకుంటే, వారు ఎలాంటి పనులు చేసినా మళ్ళీ జన్మించరు.
ధ్యానేనాత్మని పశ్యన్తి కేచిదాత్మానమాత్మనా । అన్యే సాఙ్ఖ్యేన యోగేన కర్మయోగేన చాపరే
కొంతమంది ధ్యానం ద్వారా తమలోని ఆత్మను తాము చూస్తారు. మరికొందరు జ్ఞానమార్గం ద్వారా, ఇంకొందరు కర్మమార్గం ద్వారా తెలుసుకుంటారు.
అన్యే త్వేవమజానన్తః శ్రుత్వాఽన్యేభ్య ఉపాసతే। తేఽపి చాతితరన్త్యేవ మృత్యుం శ్రుతిపరాయణాః
ఇంకొందరు తెలియకపోయినా, ఇతరుల మాట విని భక్తిగా ఆచరిస్తారు. వారు కూడా వినిన దానిలో స్థిరంగా ఉండి, మరణాన్ని దాటి పోతారు.
యావత్సంజాయతే కించిత్సత్త్వం స్థావరజఙ్గమమ్ । క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞసంయోగాత్తద్విద్ధి భరతర్షభ
భారతవీరా! ఏదైనా జీవి, స్థావరమో జంగమమో పుట్టిందంటే, అది క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుడి కలయిక వల్లనే అని తెలుసుకో.
సమం సర్వేషు భూతేషు తిష్ఠన్తం పరమేశ్వరమ్। వినశ్యత్స్వవినశ్యన్తం యః పశ్యతి స పశ్యతి
ప్రతి జీవిలో సమానంగా నిలిచిన పరమేశ్వరుణ్ణి, నశించేవాటిలోనూ నశించని వాడిగా ఎవరు చూస్తారో, వారు నిజంగా చూచేవారు.
సమం పశ్యన్హి సర్వత్ర సమవస్థితమీశ్వరమ్ । న హినస్త్యాత్మనాత్మానం తతో యాతి పరాం గతిం
ప్రతి చోటా సమానంగా ఉన్న ఈశ్వరుణ్ణి ఎవరు చూస్తారో, వారు తమ చేత తమను హానిచేయరు. అందువల్ల వారు పరమగతిని పొందుతారు.
ప్రత్యత్యైవ చ కర్మాణి క్రియమాణాని సర్వశః । యః పశ్యతి తథాత్మానమకర్తారం స పశ్యతి
సర్వకర్మలు ప్రకృతిచేతనే జరుగుతున్నాయని, తాను చేయేవాడు కాదని ఎవరు చూస్తారో, వారు నిజంగా చూస్తారు.
యదా భూతపృథగ్భావమేకస్థమనుపశ్యతి । తత ఏవ చ విస్తారం బ్రహ్మ సంపద్యతే తదా
ప్రత్యేకమైన భూతాలన్నీ ఒకటిలోనే నిలిచినవిగా, వాటి విస్తరణ కూడా దానినుండే వచ్చిందని ఎవరు గ్రహిస్తారో, వారు బ్రహ్మాన్ని పొందుతారు.
అనాదిత్వాన్నిర్గుణత్వాత్పరమాత్మాయమవ్యయః । శరీరస్థోఽపి కౌన్తేయ న కరోతి న లిప్యతే
పరమాత్మకు ఆది లేదు, గుణాలు లేవు, అతడు నశించడు. శరీరంలో ఉన్నా, కౌంతేయా! అతడు ఏ పనీ చేయడు, అతడికి మచ్చ పడదు.
యథా సర్వగతం సౌక్ష్మ్యాదాకాశం నోపలిప్యతే। సర్వత్రావస్థితో దేహే తథాత్మా నోపలిప్యతే
ఎలా సర్వవ్యాప్తమైన ఆకాశం సూక్ష్మత్వం వల్ల ఎక్కడా మచ్చ పడదో, అలాగే ఆత్మ కూడా ప్రతి శరీరంలో ఉన్నా మచ్చ పడదు.
యథా ప్రకాశయత్యేకః కృత్స్నం లోకమిమం రవిః । క్షేత్రం క్షేత్రీ తథా కృత్స్నం ప్రకాశయతి భారత
ఒకటి అయిన సూర్యుడు ఈ లోకాన్ని ఎలా ప్రకాశింపజేస్తాడో, అలాగే క్షేత్రజ్ఞుడు మొత్తం క్షేత్రాన్ని ప్రకాశింపజేస్తాడు, ఓ భారతా!
క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోరేవమన్తరం జ్ఞానచక్షుషా । భూతప్రకృతిమోక్షం చ యే విదుర్యాన్తి తే పరమ్
క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుడి మధ్య తేడాను, భూతాలు ప్రకృతిని దాటి విముక్తి పొందడాన్ని జ్ఞానదృష్టితో తెలుసుకునేవారు పరమాన్ని పొందుతారు.
పరం భూయః ప్రవక్ష్యామి జ్ఞానానాం జ్ఞానముత్తమమ్ । యజ్జ్ఞాత్వా మునయః సర్వే పరాం సిద్ధిమితో గతాః
జ్ఞానాలలో అత్యుత్తమమైన పరమ జ్ఞానాన్ని నేను మళ్లీ చెప్పబోతున్నాను. దాన్ని తెలుసుకొని అన్ని మునులు ఇక్కడినుండి పరమ సిద్ధిని పొందారు.
ఇదం జ్ఞానముపాశ్రిత్య మమ సాధర్మ్యమాగతాః। సర్గేఽపి నోపజాయన్తే ప్రలయే న వ్యథన్తి చ
ఈ జ్ఞానాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని, నాతో సమానమైనవారు సృష్టిలో పుట్టరు, లయ సమయంలో బాధపడరు.
మమ యోనిర్మహద్బ్రహ్మ తస్మిన్గర్భం దధామ్యహమ్ । సంభవః సర్వభూతానాం తతో భవతి భారత
నా గర్భం మహద్బ్రహ్మం. అందులో నేను బీజాన్ని ఉంచుతాను. దానివల్లే, ఓ భారతా! అన్ని జీవుల పుట్టుక జరుగుతుంది.
సర్వయోనిషు కౌన్తేయ మూర్తయః సంభవన్తిః యాః । తాసాం బ్రహ్మ మహద్యోనిరహం బీజప్రదః పితా
కౌంతేయా! అన్ని యోనుల్లో ఏ రూపాలు పుడతాయో, వాటికి మహద్బ్రహ్మం యోని, నేను బీజాన్ని ఇచ్చే తండ్రిని.
సత్వం రజస్తమ ఇతి గుణాః ప్రకృతిసంభవాః । నిబధ్నన్తి మహాబాహో దేహే దేహినమవ్యయమ్
సత్వం, రజస్సు, తమస్సు అనే గుణాలు ప్రకృతిలోంచి పుట్టి, అవినాశి అయిన ఆత్మను శరీరంలో బంధిస్తాయి, ఓ మహాబాహువా!
తత్ర సత్త్వం నిర్మలత్వాత్ప్రకాశకమనామయమ్ । సుఖసఙ్గేన బధ్నాతి జ్ఞానసఙ్గేన చానఘ
అక్కడ శుద్ధమైన సత్వగుణం ప్రకాశవంతంగా, బాధలేని స్వభావంతో ఉంటుంది. అది ఆనందానికి, జ్ఞానానికి ఆసక్తి కలిగి ఉండటం వల్ల మనిషిని బంధిస్తుంది.
రజో రాగాత్మకం విద్ధి తృష్ణాసఙ్గసముద్భవమ్ । తన్నిబధ్నాతి కౌన్తేయ కర్మసఙ్గేన దేహినమ్
రజోగుణం అనగా ఆకాంక్షతో, మమకారంతో కలిగిన రాగ స్వభావం. అది మనిషిని కార్యాలలో ఆసక్తి పెంచి బంధిస్తుంది, కౌంతేయా.