క్షేత్రజ్ఞం చాపి మాం విద్ధి సర్వక్షేత్రేషు భారత । క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోర్జ్ఞానం యత్తజ్జ్ఞానం మతం మమ
భారతా, అన్ని క్షేత్రాలలోను క్షేత్రజ్ఞుడిగా నన్ను తెలుసుకో. క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుడు గురించి తెలిసినదే నిజమైన జ్ఞానం అని నేను భావిస్తున్నాను.
తత్క్షేత్రం యచ్చ యాదృక్ యద్వికారి యతశ్చ యత్। స చ యో యత్ప్రభావశ్చ తత్సమాసేన మే శ్రృణు
ఈ క్షేత్రం ఏమిటి, అది ఎలా ఉంది, దాని మార్పులు ఏమిటి, అది ఎక్కడి నుండి వచ్చిందో, దాని ప్రభావం ఏమిటో — ఇవన్నీ సంక్షేపంగా నన్ను విను.
ఋషిభిర్బహుధా గీతం ఛన్దోభిర్వివిధైః పృథక్ । బ్రహ్మసూత్రపదైశ్చైవ హేతుమద్భిర్వినిశ్చితైః
ఈ శాస్త్రాన్ని ఋషులు అనేక విధాలుగా వర్ణించారు. వేర్వేరు ఛందస్సుల్లో, స్పష్టమైన కారణాలతో కూడిన బ్రహ్మసూత్ర పదాలతో కూడా వివరించారు.
మహాభూతాన్యహఙ్కారో బుద్ధిరవ్యక్తమేవ చ । ఇన్ద్రియాణి దశైకం చ పఞ్చ చేన్ద్రియగోచరాః
పెద్ద భూతాలు, అహంకారం, బుద్ధి, అలాగే అవ్యక్తం, పది ఇంద్రియాలు, ఒక మనస్సు, ఐదు ఇంద్రియాల విషయాలు — ఇవన్నీ కలవు.
ఇచ్ఛా ద్వేషః సుఖం దుఃఖం సఙ్ఘాతశ్చేతనా ధృతిః । ఏతత్క్షేత్రం సమాసేన సవికారముదాహృతమ్
ఇచ్చ, ద్వేషం, సుఖం, దుఃఖం, శరీర సమూహం, చైతన్యం, ధైర్యం — ఇవన్నీ కలిపి, మార్పులతో కూడిన క్షేత్రంగా సంక్షిప్తంగా చెప్పబడింది.
అమానిత్వమదమ్భిత్వమహింసా క్షాన్తిరార్జవమ్। ఆచార్యోపాసనం శౌచం స్థైర్యమాత్మవినిగ్రహః
అహంకారం లేకపోవడం, దంభం లేకపోవడం, హింస చేయకపోవడం, సహనం, నేరుగా ఉండడం, గురువును సేవించడం, శుచిత్వం, స్థిరత, ఆత్మ నియమం — ఇవన్నీ గుణాలు.
ఇన్ద్రియార్థేషు వైరాగ్యమనహఙ్కార ఏవ చ । జన్మమృత్యుజరావ్యాధిదుఃఖదోషానుదర్శనమ్
ఇంద్రియ విషయాలలో ఆసక్తి లేకపోవడం, అహంకారం లేకపోవడం, జననం, మరణం, వృద్ధాప్యం, వ్యాధి లాంటి బాధల్లో లోపాలను చూడడం.
అసక్తిరనభిష్వఙ్గః పుత్రదారగృహాదిషు। నిత్యం చ సమచిత్తత్వమిష్టానిష్టోపపత్తిషు
పిల్లలు, భార్య, ఇల్లు మొదలైన వాటిలో మమకారం లేకపోవడం, ఎప్పుడూ మనస్సు సమంగా ఉంచడం — ఇష్టమైనదైనా, ఇష్టంలేనిదైనా వచ్చినప్పుడు.
మయి చానన్యయోగేన భక్తిరవ్యభిచారిణీ । వివిక్తదేశసేవిత్వమరతిర్జనసంసది
నాకు ఏకాగ్రతతో, మార్పులేని భక్తి, ఒంటరిగా ఉండే ప్రదేశాలను ఆశ్రయించడం, జనసమూహాలలో ఆసక్తి లేకపోవడం.
అధ్యాత్మజ్ఞాననిత్యత్వం తత్త్వజ్ఞానార్థదర్శనమ్ । ఏతజ్జ్ఞానమితి ప్రోక్తమజ్ఞానం యదతోఽన్యథా
ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానంలో స్థిరంగా ఉండడం, తత్వ జ్ఞానానికి ఉద్దేశాన్ని గ్రహించడం — ఇవే జ్ఞానం అని చెప్పబడింది. వీటికి విరుద్ధమైనది అజ్ఞానం.
జ్ఞేయం యత్తత్ప్రవక్ష్యామి యజ్జ్ఞాత్వాఽమృతమశ్రుతే । అనాదిమత్పరం బ్రహ్మ న సత్తన్నాసదుచ్యతే
ఏది తెలుసుకోవాలో నేను చెప్పబోతున్నాను. దాన్ని తెలుసుకుంటే అమృతత్వాన్ని పొందుతారు. ఆది లేని పరబ్రహ్మం, అది సత్తా కాదు, అసత్తా కూడా కాదు అని చెప్పబడింది.
సర్వతః పాణిపాదం తత్సర్వతోఽక్షిశిరోముఖమ్ । సర్వతః శ్రుతిమల్లోకే సర్వమావృత్య తిష్ఠతి
అది అన్నిచోట్ల చేతులు, కాళ్లు కలిగి ఉంటుంది. అన్నిచోట్ల కళ్ళు, తలలు, నోళ్ళు ఉంటాయి. లోకంలో అన్నిచోట్ల చెవులు కలిగి, అన్నింటినీ వ్యాపించి నిలుస్తుంది.
సర్వేన్ద్రియగుణాభాసం సర్వేన్ద్రియవివర్జితమ్। అసక్తం సర్వభృచ్చైవ నిర్గుణం గుణభోక్తృ చ
అది అన్ని ఇంద్రియ లక్షణాలలో ప్రకాశిస్తుంది, కానీ తానైతే ఇంద్రియాలు లేవు. అసక్తిగా ఉండి, అన్నింటిని పోషిస్తుంది. గుణాలు లేనిది, కానీ గుణాలను అనుభవిస్తుంది.
బహిరన్తశ్చ భూతానామచరం చరమేవ చ । సూక్ష్మత్వాత్తదవిజ్ఞేయం దూరస్థం చాన్తికే చ తత్
అది భూతాలలో బయట, లోపల కూడా ఉంటుంది. కదలని, కదిలే స్వరూపం కలిగి ఉంటుంది. అది చాలా సూక్ష్మంగా ఉండి, తెలిసిపోదు. అది దూరంగా ఉన్నట్టు, దగ్గరగా కూడా ఉంటుంది.
అవిభక్తం చ భూతేషు విభక్తమివ చ స్థితమ్ । భూతభర్తృ చ తజ్జ్ఞేయం గ్రసిష్ణు ప్రభవిష్ణు చ
అది భూతాలలో విడిపోకుండా, విడిపోయినట్టు కనిపిస్తుంది. అదే భూతాలకు ఆధారం, వాటిని లోనికి తీసుకునే, సృష్టించే శక్తి కూడా.
జ్యోతిషామపి తజ్జ్యోతిస్తమసః పరముచ్యతే । జ్ఞానం జ్ఞేయం జ్ఞానగమ్యం హృది సర్వస్య విష్ఠితమ్
అది వెలుగులకు వెలుగు, చీకటిని దాటి ఉన్నది. అది జ్ఞానం, తెలుసుకోవాల్సింది, జ్ఞానంతో చేరదగింది. ప్రతి హృదయంలో స్థిరంగా ఉంటుంది.
ఇతి క్షేత్రం తథా జ్ఞానం జ్ఞేయం చోక్తం సమాసతః। మద్భక్త ఏతద్విజ్ఞాయ మద్భావాయోపపద్యతే
ఇలా క్షేత్రం, జ్ఞానం, తెలుసుకోవాల్సినదాన్ని సంక్షిప్తంగా చెప్పాను. నా భక్తుడు ఇవన్నీ గ్రహించి, నా స్వరూపాన్ని పొందగలడు.
ప్రకృతిం పురుషం చైవ విద్ధ్యనాదీ ఉభావపి। వికారాంశ్చ గుణాంశ్చైవ విద్ధి ప్రకృతిసంభవాన్
ప్రకృతి, పురుషుడు రెండూ ఆదిలేనివిగా తెలుసుకో. మార్పులు, గుణాలు అన్నీ ప్రకృతిలో నుండే ఉత్పన్నమవుతాయని తెలుసుకో.
కార్యకారణకర్తృత్వే హేతుః ప్రకృతిరుచ్యతే । పురుషః సుఖదుఃఖానాం భోక్తృత్వే హేతురుచ్యతే
కార్యం, కారణానికి కారణం ప్రకృతే అని చెప్పబడింది. సుఖదుఃఖాలను అనుభవించడంలో పురుషుడే కారణం అని చెప్పబడింది.
పురుషః ప్రకృతిస్థో హి భుఙ్క్తే ప్రకృతిజాన్గుణాన్ । కారణం గుణసఙ్గోఽస్య సదసద్యోనిజన్మసు
పురుషుడు ప్రకృతిలో ఉండి, ప్రకృతిలో పుట్టిన గుణాలను అనుభవిస్తాడు. ఆ గుణాలలో ఆసక్తి ఉండటం వల్లే, మంచి చెడు జన్మలు కలుగుతాయి.
ఉపద్రష్టానుమన్తా చ భర్తా భోక్తా మహేశ్వరః । పరమాత్మేతి చాప్యుక్తో దేహేఽస్మిన్పురుషః పరః
ఈ శరీరంలో ఉన్న పరమాత్ముడు సాక్షిగా, అనుమతిదారిగా, పోషకుడిగా, అనుభవించేవాడిగా, మహేశ్వరుడిగా, పరమాత్మగా పిలవబడతాడు.
య ఏవం వేత్తి పురుషం ప్రకృతిం చ గుణైః సహ । సర్వథా వర్తమానోఽపి న స భూయోఽభిజాయతే
ఎవరైనా ఈ విధంగా ఆ పురుషుడిని, ప్రకృతిని, గుణాలతో సహా తెలుసుకుంటే, వారు ఎలాంటి పనులు చేసినా మళ్ళీ జన్మించరు.
ధ్యానేనాత్మని పశ్యన్తి కేచిదాత్మానమాత్మనా । అన్యే సాఙ్ఖ్యేన యోగేన కర్మయోగేన చాపరే
కొంతమంది ధ్యానం ద్వారా తమలోని ఆత్మను తాము చూస్తారు. మరికొందరు జ్ఞానమార్గం ద్వారా, ఇంకొందరు కర్మమార్గం ద్వారా తెలుసుకుంటారు.
అన్యే త్వేవమజానన్తః శ్రుత్వాఽన్యేభ్య ఉపాసతే। తేఽపి చాతితరన్త్యేవ మృత్యుం శ్రుతిపరాయణాః
ఇంకొందరు తెలియకపోయినా, ఇతరుల మాట విని భక్తిగా ఆచరిస్తారు. వారు కూడా వినిన దానిలో స్థిరంగా ఉండి, మరణాన్ని దాటి పోతారు.
యావత్సంజాయతే కించిత్సత్త్వం స్థావరజఙ్గమమ్ । క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞసంయోగాత్తద్విద్ధి భరతర్షభ
భారతవీరా! ఏదైనా జీవి, స్థావరమో జంగమమో పుట్టిందంటే, అది క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుడి కలయిక వల్లనే అని తెలుసుకో.
సమం సర్వేషు భూతేషు తిష్ఠన్తం పరమేశ్వరమ్। వినశ్యత్స్వవినశ్యన్తం యః పశ్యతి స పశ్యతి
ప్రతి జీవిలో సమానంగా నిలిచిన పరమేశ్వరుణ్ణి, నశించేవాటిలోనూ నశించని వాడిగా ఎవరు చూస్తారో, వారు నిజంగా చూచేవారు.
సమం పశ్యన్హి సర్వత్ర సమవస్థితమీశ్వరమ్ । న హినస్త్యాత్మనాత్మానం తతో యాతి పరాం గతిం
ప్రతి చోటా సమానంగా ఉన్న ఈశ్వరుణ్ణి ఎవరు చూస్తారో, వారు తమ చేత తమను హానిచేయరు. అందువల్ల వారు పరమగతిని పొందుతారు.
ప్రత్యత్యైవ చ కర్మాణి క్రియమాణాని సర్వశః । యః పశ్యతి తథాత్మానమకర్తారం స పశ్యతి
సర్వకర్మలు ప్రకృతిచేతనే జరుగుతున్నాయని, తాను చేయేవాడు కాదని ఎవరు చూస్తారో, వారు నిజంగా చూస్తారు.
యదా భూతపృథగ్భావమేకస్థమనుపశ్యతి । తత ఏవ చ విస్తారం బ్రహ్మ సంపద్యతే తదా
ప్రత్యేకమైన భూతాలన్నీ ఒకటిలోనే నిలిచినవిగా, వాటి విస్తరణ కూడా దానినుండే వచ్చిందని ఎవరు గ్రహిస్తారో, వారు బ్రహ్మాన్ని పొందుతారు.
అనాదిత్వాన్నిర్గుణత్వాత్పరమాత్మాయమవ్యయః । శరీరస్థోఽపి కౌన్తేయ న కరోతి న లిప్యతే
పరమాత్మకు ఆది లేదు, గుణాలు లేవు, అతడు నశించడు. శరీరంలో ఉన్నా, కౌంతేయా! అతడు ఏ పనీ చేయడు, అతడికి మచ్చ పడదు.