సదృశం చేష్టతే స్వస్యాః ప్రకృతేర్జ్ఞానవానపి । ప్రకృతిం యాన్తి భూతాని నిగ్రహః కిం కరిష్యతి
జ్ఞానం ఉన్నవాడు అయినా తన స్వభావానుసారంనే ప్రవర్తిస్తాడు. అన్ని జీవులు తమ స్వభావాన్ని అనుసరిస్తాయి. నియంత్రణ వల్ల ఏమి ప్రయోజనం?
ఇన్ద్రియస్యేన్ద్రియస్యార్థే రాగద్వేషౌ వ్యవస్థితౌ । తయోర్న వశమాగచ్ఛేత్తౌ హ్యస్య పరిపన్థినౌ
ప్రతి ఇంద్రియానికి దాని విషయాలపై ఆకర్షణ, ద్వేషం ఉండేలా ఏర్పడింది. వాటి వశమవకూడదు, ఎందుకంటే అవే మన మార్గంలో అడ్డంకులు.
శ్రేయాన్స్వధర్మో విగుణః పరధర్మాత్స్వనుష్ఠితాత్ । స్వధర్మే నిధనం శ్రేయః పరధర్మో భయావహః
తప్పులు ఉన్నా తన కర్తవ్యాన్ని చేయడం మేలే, ఇతరుల కర్తవ్యాన్ని బాగా చేసినా మించినది కాదు. తన కర్తవ్యాన్ని చేస్తూ మరణించడం మంచిది, పరాయిది భయాన్ని కలిగిస్తుంది.
అథ కేన ప్రయుక్తోఽయం పాపం చరతి పూరుషః। అనిచ్ఛన్నపి వార్ష్ణేయ బలాదివ నియోజితః
ఓ వృష్ణికుల వంశజా! మనిషి చేయకూడదనుకున్నా కూడా, ఎవరి ప్రేరణతో పాపం చేస్తాడు? బలవంతంగా నడిపించబడినట్టు ఎందుకు చేస్తాడు?
కామ ఏష క్రోధ ఏష రజోగుణసముద్భవః । మహాశనో మహాపాప్మా విద్ధ్యేనమిహ వైరిణమ్
ఇది కోరిక, ఇది కోపం — ఇవి రాజోగుణం వల్ల పుట్టేవి. ఇవే పెద్ద తినేవి, పెద్ద పాపకారకాలు, ఇవే మన శత్రువులు అని తెలుసుకో.
ధూమేనావ్రియతే వహ్నిర్యథాఽఽదర్శో మలేన చ। యథోల్బేనావృతో గర్భస్తథా తేనేదమావృతమ్
ఎలా అగ్ని పొగతో, అద్దం ధూళితో, గర్భం గర్భాశయంతో కప్పబడుతాయో, అలాగే ఇది (జ్ఞానం) కూడా కోరికతో కప్పబడిపోతుంది.
ఆవృతం జ్ఞానమేతేన జ్ఞానినో నిత్యవైరిణా । కామరూపేణ కౌన్తేయ దుష్పూరేణానలేన చ
ఓ కుంతీపుత్రా! జ్ఞానమున్నవారికి కూడా ఈ శాశ్వత శత్రువు — కోరిక రూపంలో ఉండి, తృప్తి లేని అగ్నిలా ఉండి — జ్ఞానాన్ని కప్పేస్తుంది.
ఇన్ద్రియాణి మనో బుద్ధిరస్యాధిష్ఠానముచ్యతే । ఏతైర్విమోహయత్యేష జ్ఞానమావృత్త్య దేహినమ్
ఇంద్రియాలు, మనస్సు, బుద్ధి ఇవే దాని నివాసస్థానాలు అంటారు. వీటి ద్వారా ఇది జీవిలో జ్ఞానాన్ని కప్పి, మాయలో పడేస్తుంది.
తస్మాత్త్వమిన్ద్రియాణ్యాదౌ నియమ్య భరతర్షభ । పాప్మానం ప్రజహి హ్యేనం జ్ఞానవిజ్ఞాననాశనమ్
కాబట్టి, ఓ భరతశ్రేష్ఠా! ముందుగా ఇంద్రియాలను నియంత్రించి, జ్ఞానాన్ని, వివేకాన్ని నాశనం చేసే ఈ పాపాన్ని నశింపజేయి.
ఇన్ద్రియామి పరాణ్యాహురిన్ద్రియేభ్యః పరం మనః । మనసస్తు పరా బుద్ధిర్యో బుద్ధేః పరతస్తు సః
ఇంద్రియాలు గొప్పవని అంటారు. వాటికంటే మనస్సు గొప్పది. మనస్సుకంటే బుద్ధి గొప్పది. బుద్ధికంటే గొప్పది ఆ పరమాత్మ.
ఏవం బుద్ధేః పరం బుద్ధాః సంస్తభ్యాత్మానమాత్మనా । జహి శత్రుం మహాబాహో కామరూపం దురాసదమ్
ఇలా బుద్ధికంటే ఉన్నది తెలుసుకొని, మనసును స్థిరపరిచి, ఓ మహాబాహువా! జయించలేని కోరిక రూపమైన శత్రువును నశింపజేయి.
ఇమం వివస్వతే యోగం ప్రోక్తవానహమవ్యయమ్ । వివస్వాన్మనవే ప్రాహ మనురిక్ష్వాకవేఽబ్రవీత్
ఈ మార్గాన్ని నేను వివస్వంతునికి ఉపదేశించాను. వివస్వంతుడు మనువుకు చెప్పాడు, మనువు ఇక్ష్వాకువుకు వివరించాడు.
ఏవం పరమ్పరాప్రాప్తమిమం రాజర్షయోఽవిదుః । స కాలేనేహ మహతా యోగో నష్టః పరంతప
ఇలా పరంపరగా వచ్చిన ఈ యోగాన్ని రాజర్షులు తెలుసుకున్నారు. కానీ కాలక్రమంలో, ఓ శత్రుసూదనా! ఈ యోగం ఇక్కడ నశించిపోయింది.
స ఏవాయం మయా తేఽద్య యోగః ప్రోక్తః పురాతనః । భక్తోఽసి మే సఖా చేతి రహస్యం హ్యేతదుత్తమమ్
అదే పాత యోగాన్ని నేను నేడు నీకు చెప్పాను, ఎందుకంటే నువ్వు నాకు భక్తుడవు, స్నేహితుడవు. ఇది గొప్ప రహస్యమయిన మార్గం.
అపరం భవతో జన్మ పరం జన్మ వివస్వతః। కథమేతద్విజానీయాం త్వమాదౌ ప్రోక్తవానితి
నీ జననం తరువాతది, వివస్వంతునిది ముందుది. అయినా, ఆ ప్రారంభంలో నువ్వే ఉపదేశించావని నేను ఎలా నమ్మాలి?
బహూని మే వ్యతీతాని జన్మాని తవ చార్జున । తాన్యహం వేద సర్వాణి న త్వం వేత్థ పరంతప
ఓ అర్జునా! నా జన్మలు ఎన్నో గడిచిపోయాయి, నీవి కూడా. వాటన్నింటినీ నేనే గుర్తు పెట్టుకున్నాను, కానీ నువ్వు గుర్తుపెట్టుకోలేవు.
అజోఽపి సన్నవ్యయాత్మా భూతానామీశ్వరోఽపి సన్ । ప్రకృతిం స్వామధిష్ఠాయ సంభవామ్యాత్మమాయయా
నేను జన్మించనివాడినైనా, నశించని స్వరూపుడినైనా, భూతాలన్నిటికీ అధిపతినైనా, నా స్వభావంలో ఉండి, నా మాయతో నేను జన్మిస్తాను.
యదా యదా హి ధర్మస్య గ్లానిర్భవతి భారత। అభ్యుత్థానమధర్మస్య తదాఽఽత్మానం సృజామ్యహమ్
ఓ భారతా! ధర్మం తగ్గిపోయినప్పుడు, అధర్మం పెరిగినప్పుడు, నేను నా స్వరూపాన్ని ప్రదర్శిస్తాను.
పరిత్రాణాయ సాధూనాం వినాశాయ చ దుష్కృతామ్। ధర్మసంస్థాపనార్థాయ సంభవామి యుగే యుగే
ధర్మాన్ని స్థాపించేందుకు, సజ్జనులను రక్షించేందుకు, దుష్టులను నాశనం చేయేందుకు, నేను ప్రతి యుగంలోనూ జన్మిస్తాను.
జన్మ కర్మ చ మే దివ్యమేవం యో వేత్తి తత్త్వతః । త్యక్త్వా దేహం పునర్జన్మ నైతి మామేతి సోఽర్జున
నా జన్మ, నా కార్యాలు దివ్యమైనవని ఎవడు నిజంగా తెలుసుకుంటాడో, అతడు శరీరం వదిలిన తర్వాత మళ్లీ జన్మించడు, నన్ను చేరుకుంటాడు, అర్జునా.
వీతరాగభయక్రోధా మన్మయా మాముపాశ్రితాః । బహవో జ్ఞానతపసా పూతా మద్భావమాగతాః
రాగం, భయం, కోపం లేని వారు, నాలో మనస్సు పెట్టి, నన్ను ఆశ్రయించి, జ్ఞానతపస్సుతో పవిత్రులై, అనేక మంది నా స్థితిని పొందారు.
యే యథా మాం ప్రపద్యన్తే తాంస్తథైవ భజామ్యహమ్ । మమ వర్త్మానువర్తన్తే మనుష్యాః పార్థ సర్వశః
ఎవరు నన్ను ఏ విధంగా ఆశ్రయిస్తారో, వారికి నేను అదే విధంగా ప్రతిఫలం ఇస్తాను. పార్థా, అందరూ నా మార్గాన్నే అనుసరిస్తారు.
కాఙ్క్షన్తః కర్మణాం సిద్ధిం యజన్త ఇహ దేవతాః । క్షిప్రం హి మానుషే లోకే సిద్ధిర్భవతి కర్మజా
కర్మఫలాన్ని కోరే వారు ఇక్కడ దేవతలను ఆరాధిస్తారు. ఎందుకంటే మానవ లోకంలో కర్మఫలితాలు త్వరగా లభిస్తాయి.
చాతుర్వర్ణ్యం మయా సృష్టం గుణకర్మవిభాగశః । తస్య కర్తారమపి మాం విద్ధ్యకర్తారమవ్యయమ్
గుణాలు, కర్మల ప్రకారం నేను నాలుగు వర్ణాలను సృష్టించాను. వాటికి సృష్టికర్త అయినా, నన్ను అప్రకృతి, నిష్క్రియుడిగా తెలుసుకో.
న మాం కర్మాణి లిమ్పన్తి న మే కర్మఫలే స్పృహా । ఇతి మాం యోఽభిజానాతి కర్మభిర్న స బధ్యతే
నా మీద కర్మలు అంటవు, కర్మఫలంపై నాకు ఆశ ఉండదు. ఈ విషయాన్ని ఎవరైనా తెలుసుకుంటే, అతడిని కర్మలు బంధించవు.
ఏవం జ్ఞాత్వా కృతం కర్మ పూర్వైరపి ముముక్షుభిః । కురు కర్మైవ తస్మాత్త్వం పూర్వైః పూర్వతరం కృతమ్
ఈ విషయాన్ని తెలుసుకుని, పూర్వకాలంలో విముక్తిని కోరిన వారు కూడా కర్మలు చేసారు. కాబట్టి నీవు కూడా పూర్వికుల మాదిరిగా కర్మ చేయాలి.
కిం కర్మ కిమకర్మేతి కవయోఽప్యత్ర మోహితాః । తత్తే కర్మ ప్రవక్ష్యామి యజ్జ్ఞాత్వా మోక్ష్యసేఽశుభాత్
ఏది కర్మ? ఏది అకర్మ? ఈ విషయంలో పండితులకూ సందేహం కలుగుతుంది. నీవు దుష్ఫలితాల నుంచి విముక్తి పొందేందుకు, నిజమైన కర్మం ఏమిటో నేను చెప్పుతాను.
కర్మణో హ్యపి బోద్ధవ్యం బోద్ధవ్యం చ వికర్మణః । అకర్మణశ్చ బోద్ధవ్యం గహనా కర్మణో గతిః
కర్మను తెలుసుకోవాలి, వికర్మను తెలుసుకోవాలి, అకర్మను కూడా తెలుసుకోవాలి. కర్మ మార్గం నిజంగా చాలా లోతైనది.
కర్మణ్యకర్మ యః పశ్యేదకర్మణి చ కర్మ యః । స బుద్ధిమాన్మనుష్యేషు స యుక్తః కృత్స్నకర్మకృత్
కర్మలో అకర్మను, అకర్మలో కర్మను చూడగలవాడు మానవుల్లో జ్ఞానవంతుడు. అతడు యోగ్యుడు, అన్ని కర్మలను చేయగలవాడు.
యస్య సర్వే సమారమ్భాః కామసంకల్పవర్జితాః । జ్ఞానాగ్నిదగ్ధకర్మాణం తమాహుః పణ్డితం బుధాః
ఎవరి కార్యాలు కోరిక, సంకల్పం లేకుండా ఉంటాయో, జ్ఞానాగ్ని ద్వారా అతని కర్మలు దహించబడితే, అటువంటి వాడిని పండితులు జ్ఞానిగా అంటారు.