ప్రజహాతి యదా కామాన్సర్వాన్పార్థ మనోగతాన్। ఆత్మన్యేవాత్మనా తుష్టః స్థితప్రజ్ఞస్తదోచ్యతే
పార్థా! మనసులో కలిగే అన్ని కోరికలను వదిలిపెట్టి, తనలో తానే తృప్తిగా ఉండేవాడిని స్థిరబుద్ధి వాడని అంటారు.
దుఃఖేష్వనుద్విగ్నమనాః సుఖేషు విగతస్పృహః। వీతరాగభయక్రోధః స్థితధీర్మునిరుచ్యతే
బాధలో మనస్సు కలవరపడని, సుఖంలో ఆశ లేకుండా, మమకారం, భయం, కోపం లేని వాడిని స్థిరబుద్ధి మునిగా అంటారు.
యః సర్వత్రానభిస్నేహస్తత్తత్ప్రాప్య శుభాశుభమ్ । నాభినన్దతి న ద్వేష్టి తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా
ఎక్కడా మమకారం లేకుండా, శుభం వచ్చినా, అశుభం వచ్చినా ఆనందించని, ద్వేషించని వాడి జ్ఞానం స్థిరంగా ఉంటుంది.
యదా సంహరతే చాయం కూర్మోఽఙ్గానీవ సర్వశః । ఇన్ద్రియాణీన్ద్రియార్థేభ్యస్తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా
కూర్మం తన అవయవాలను లోపలికి తీసుకుంటున్నట్టు, ఎవడు తన ఇంద్రియాలను విషయాల నుంచి పూర్తిగా ఉపసంహరించుకుంటాడో, అతని జ్ఞానం స్థిరంగా ఉంటుంది.
విషయా వినివర్తన్తే నిరాహారస్య దేహినః। రసవర్జం రసోఽప్యస్య పరం దృష్ట్వా నివర్తతే
విషయాలను వదిలినవాడికి అవి దూరమవుతాయి, కానీ వాటి రుచి మాత్రం మిగిలి ఉంటుంది; ఆ రుచికూడా పరమాత్మను చూసినప్పుడు పోతుంది.
యతతో హ్యపి కౌన్తేయ పురుషస్య విపశ్చితః। ఇన్ద్రియాణి ప్రమాథీని హరన్తి ప్రసభం మనః
కౌంతేయా! ఎంత జ్ఞానవంతుడైనా, ఎంత ప్రయత్నించినా, చంచలమైన ఇంద్రియాలు అతని మనసును బలవంతంగా లాగిపోతాయి.
తాని సర్వాణి సంయమ్య యుక్త ఆసీత మత్పరః । వశే హి యస్యేన్ద్రియామి తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా
అన్ని ఇంద్రియాలను నియంత్రించి, నన్ను ధ్యానిస్తూ కూర్చోవాలి; ఎవరి ఇంద్రియాలు వశంలో ఉంటాయో, వారి జ్ఞానం స్థిరంగా ఉంటుంది.
ధ్యాయతో విషయాన్పుంసః సఙ్గస్తేషూపజాయతే। సఙ్గాత్సంజాయతే కామః కామాత్క్రోధోఽభిజాయతే
విషయాలను మనసులో ఆలోచిస్తే, వాటిపట్ల మమకారం కలుగుతుంది; మమకారం వల్ల కోరిక, కోరిక వల్ల కోపం పుడుతుంది.
క్రోధాద్భవతి సంమోహః సంమోహాత్స్మృతివిభ్రమః । స్మృతిభ్రంశాద్బుదినాశో బుద్ధినాశాత్ప్రణశ్యతి
కోపం వల్ల మోహం, మోహం వల్ల జ్ఞాపకశక్తి కోల్పోవడం, జ్ఞాపకం పోయినవాడికి బుద్ధి నాశనం, బుద్ధి పోయినవాడు నాశనం అవుతాడు.
రాగద్వేషవియుక్తైస్తు విషయానిన్ద్రియైశ్చరన్ । ఆత్మవశ్యైర్విధేయాత్మా ప్రసాదమధిగచ్ఛతి
రాగద్వేషాలు లేకుండా, ఇంద్రియాలను నియంత్రించి, ఆత్మవశుడై విషయాలలో సంచరించే వాడు ప్రశాంతతను పొందుతాడు.
ప్రసాదే సర్వదుఃఖానాం హానిరస్యోపజాయతే। ప్రసన్నచేతసో హ్యాశు బుద్ధిః పర్యవతిష్ఠతే
ప్రశాంతతలో అన్ని బాధలు నశిస్తాయి; ప్రశాంతమైన మనస్సు ఉన్నవాడి బుద్ధి త్వరగా స్థిరపడుతుంది.
నాస్తి బుద్ధిరయుక్తస్య న చాయుక్తస్య భావనా । న చాభావయతః శాన్తిరశాన్తస్య కుతః సుఖమ్
ఏకాగ్రత లేని వాడికి జ్ఞానం ఉండదు; ఏకాగ్రత లేనివాడికి ధ్యానం ఉండదు; ధ్యానం లేనివాడికి శాంతి ఉండదు; శాంతి లేనివాడికి సుఖం ఎలా కలుగుతుంది?
ఇన్ద్రియాణాం హి చరతాం యన్మనోఽనువిధీయతే । తదస్య హరతి ప్రజ్ఞాం వాయుర్నావమివామ్భసి
ఇంద్రియాలు తిరుగుతున్నప్పుడు, మనస్సు వాటిని అనుసరిస్తే, అది గాలిలో పడవను లాగిపోతున్నట్టు, జ్ఞానాన్ని లాగిపోతుంది.
తస్మాద్యస్య మహాబాహో నిగృహీతాని సర్వశః । ఇన్ద్రియాణీన్ద్రియార్థేభ్యస్తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా
కాబట్టి మహాబాహువా! ఎవడు తన ఇంద్రియాలను విషయాల నుంచి పూర్తిగా నియంత్రించుకుంటాడో, అతని జ్ఞానం స్థిరంగా ఉంటుంది.
యా నిశా సర్వభూతానాం తస్యాం జాగర్తిం సంయమీ। యస్యాం జాగ్రతి భూతాని సా నిశా పశ్యతో మునేః
ప్రపంచంలోని అన్ని జీవులకు రాత్రిలా అనిపించే సమయాన, నియమంగా ఉండే వ్యక్తి మేల్కొని ఉంటాడు. అందరు మేల్కొన్నప్పుడు, అది జ్ఞాని దృష్టికి రాత్రిలా ఉంటుంది.
ఆపూర్యమాణమచలప్రతిష్ఠం సముద్రమాపః ప్రవిశన్తి యద్వత్। తద్వత్కామా యం ప్రవిశన్తి సర్వే స శాన్తిమాప్నోతి న కామకామీ
ఎలా సముద్రంలో ఎన్నో నదుల నీరు వచ్చి కలిసినా, సముద్రం కదలకుండా నిండుగా ఉంటుందో, అలాగే అన్ని కోరికలు శాంతిగా ఉన్న మనిషిలో కలిసిపోతాయి. అలాంటి వాడే నిజమైన శాంతిని పొందుతాడు, కోరికల కోసం తపించే వాడు కాదు.
విహాయ కామాన్యః సర్వాన్పుమాంశ్చరతి నిఃస్పృహః । నిర్మమో నిరహంకారః స శాన్తిమధిగచ్ఛతి
ఎవరైనా అన్ని కోరికలను వదిలేసి, ఆశ లేకుండా, స్వార్థం లేకుండా, అహంకారం లేకుండా జీవిస్తే, అతడు నిజమైన శాంతిని పొందుతాడు.
ఏషా బ్రాహ్మీ స్థితిః పార్థ నైనాం ప్రాప్య విముహ్యతి । స్థిత్వాస్యామన్తకాలేఽపి బ్రహ్మ నిర్వాణమృచ్ఛతి
పార్థా! ఇదే బ్రహ్మ స్థితి. దీనిని పొందినవాడు ఇక మాయలో పడడు. చివరి క్షణంలో కూడా ఇందులో స్థిరంగా ఉంటే, బ్రహ్మతో ఐక్యాన్ని పొందుతాడు.
జ్యాయసీ చేత్కర్మణస్తే మతా బుద్ధిర్జనార్దన। తత్కిం కర్మణి ఘోరే మాం నియోజయసి కేశవ
జనార్దనా! మీరు జ్ఞానాన్ని కార్యానికి మించినదిగా భావిస్తే, కేశవా! మరి నన్ను ఈ భయంకరమైన కార్యానికి ఎందుకు ప్రేరేపిస్తున్నారు?
వ్యామిశ్రేణేవ వాక్యేన బుద్ధిం మోహయసీవ మే । తదేకం వద నిశ్చిత్య యేన శ్రేయోఽహమాప్నుయామ్
మీ మాటలు కలిసిపోయినట్లుగా ఉండి నా బుద్ధిని గందరగోళంలో పడేస్తున్నాయి. అందుకే, నాకు స్పష్టంగా ఏది శ్రేయస్సు కలిగిస్తుందో చెప్పండి.
లోకేఽస్మిన్ద్వివిధా నిష్ఠా పురా ప్రోప్తా మయాఽనఘ। జ్ఞానయోగేన సాఙ్ఖ్యానాం కర్మయోగేన యోగినామ్
ఈ లోకంలో, పాపరహితుడా! నేను పురాతన కాలంలో రెండు మార్గాలను చెప్పాను. జ్ఞానమార్గం సాంఖ్యులకు, కార్యమార్గం యోగులకు.
న కర్మణామనారమ్భాన్నైష్కర్మ్యం పురుషోఽశ్రుతే। న చ సంన్యసనాదేవ సిద్ధిం సమధిగచ్ఛతి
పని చేయకుండా ఉండటం వల్ల ఎవ్వరూ కార్యరహితుడవడంలేదు. అలాగే, కేవలం సన్యాసం వల్ల కూడా పరిపూర్ణతను పొందలేరు.
న హి కశ్చిత్క్షణమపి జాతు తిష్ఠత్యకర్మకృత్ । కార్యతే హ్యవశః కర్మ సర్వః ప్రకృతిజైర్గుణైః
ఎవరూ ఒక్క క్షణమైనా పనిలేకుండా ఉండలేరు. అందరూ ప్రకృతి లక్షణాల వల్ల పని చేయవలసి వస్తుంది.
కర్మేన్ద్రియాణి సంయమ్య య ఆస్తే మనసా స్మరన్ । ఇన్ద్రియార్థాన్విమూఢాత్మా మిథ్యాచారాః స ఉచ్యతే
పనిచేసే ఇంద్రియాలను నియంత్రించి, మనసులో మాత్రం విషయాలను ఆలోచిస్తూ కూర్చుంటే, అలాంటి మూర్ఖుడు వంచకుడని అంటారు.
యస్త్విన్ద్రియాణి పనసా నియమ్యారమభతేఽర్జున। కర్మేన్ద్రియైః కర్మయోగమసక్తః స విశిష్యతే
అర్జునా! ఎవరు మనస్సుతో ఇంద్రియాలను అదుపులో పెట్టుకుని, పనిచేసే ఇంద్రియాలతో అసక్తిగా కార్యయోగాన్ని ఆచరిస్తారో, వారు ఉత్తములు.
నియతం కురు కర్మ త్వం జ్యాయో హ్యకర్మణః । శరీరయాత్రాపి చ తే న ప్రతిద్ధ్యేదకర్మణః
నీకు కట్టుబడిన పనిని చేయు. పని చేయడం, పనిలేకపోవడంకన్నా మేలు. పనిలేకుండా నీ శరీర పోషణ కూడా సాధ్యపడదు.
యజ్ఞార్థాత్కర్మణోఽన్యత్ర లోకోఽయం కర్మబన్ధనః। తదర్థం కర్మ కౌన్తేయ ముక్తసఙ్గః సమాచర
యజ్ఞార్థంగా కాని పనులు ఈ లోకాన్ని బంధిస్తాయి. కౌంతేయా! అందుకే, అనాసక్తిగా యజ్ఞార్థంగా పనులు చేయు.
సహయజ్ఞాః ప్రజాః సృష్ట్వా పురోవాచ ప్రజాపతిః । అనేన ప్రసవిష్యధ్వమేష వోఽస్త్విష్టకామధుక్
ప్రజాపతి మొదట ప్రజలను యజ్ఞంతో కలిపి సృష్టించి, 'ఈ యజ్ఞంతో మీరు పెరిగిపోవాలి. ఇది మీ కోరికలను తీరుస్తుంది' అని చెప్పాడు.
దేవాన్భావయతాఽనేన తే దేవా భావయన్తు వః। పరస్పరం భావయన్తః శ్రేయః పరమవాప్స్యథ
ఈ యజ్ఞంతో దేవతలను పోషించండి. దేవతలు మిమ్మల్ని పోషిస్తారు. పరస్పరం పోషించుకుంటూ, మీరు పరమ శ్రేయస్సును పొందుతారు.
ఇష్టాన్భోగాన్హి వో దేవా దాస్యన్తే యజ్ఞభావితాః। తైర్దత్తానప్రదాయైభ్యో యో భుఙ్క్తే స్తేన ఏవ సః
యజ్ఞంతో సంతృప్తిచెందిన దేవతలు మీకు కావలసిన భోగాలను ఇస్తారు. వారు ఇచ్చిన వాటిని తిరిగి సమర్పించకుండా తినేవాడు నిజంగా దొంగ.