ఉభే సేనే తుల్యమివోపయాతే ఉభే వ్యూహే హృష్టరూపే నరేన్ద్ర। ఉభే చిత్రే వనరాజిప్రకాశే తథైవోభే నాగరథాశ్వపూర్ణే
రెండు సైన్యాలు సమానంగా ముందుకు వచ్చాయి; రెండింటి ఏర్పాటూ అద్భుతంగా కనిపించింది, ఓ రాజా. రెండూ వనరాజుల్లా అలంకరించబడి, ఏనుగులు, రథాలు, కుదిరాలు నిండినవే.
ఉభే సేనే బృహత్యౌ భీమరూపే తథైవోభే భారత దుర్విషహ్యే । తథైవోభే స్వర్గజయాయ సృష్టే తథైవోభే సత్పురుషోపజుష్టే
రెండు సైన్యాలు విస్తారంగా, భయంకరంగా ఉండి, ఎదుర్కోవడం కష్టమైనవే, ఓ భారతా. రెండూ స్వర్గాన్ని గెలుచుకోవడానికి ఏర్పాటయ్యాయి, మంచి మనుషుల సహాయంతో నడిచాయి.
పశ్చాన్ముఖాః కురవో ధార్తరాష్ట్రాః స్థితాః పార్థాః ప్రాఙ్ముఖా యోత్స్యమానాః । దైత్యేన్ద్రసేనేవ చ కౌరవాణాం దేవేన్ద్రసేనేవ చ పాణ్డవానామ్
కౌరవులు, ధృతరాష్ట్రుని కుమారులు వెనుకవైపు (పడమర)కి ఎదురుగా నిలబడ్డారు; పాండవులు తూర్పునకు ముఖం చేసి యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యారు. కౌరవుల సైన్యం దానవాధిపతికి సమానంగా, పాండవుల సైన్యం దేవేంద్రుని సైన్యంలా కనిపించింది.
శీతో వాయుః పృష్ఠతః పాణ్డవానాం ధార్తరాష్ట్రాఞ్శ్వాపదా వ్యాహరన్త । గజేన్ద్రాణాం మదగన్ధాంశ్చ తీవ్రా- న్న సేహిరే తవ పుత్రస్య నాగాః
పాండవుల వెనుక చల్లని గాలి వీస్తోంది; ధృతరాష్ట్రుని కుమారుల వైపు అడవి జంతువులు అరుస్తున్నాయి. నీ కుమారుని ఏనుగులు, ప్రత్యర్థి ఏనుగుల గంధాన్ని భరించలేకపోయాయి.
దుర్యోధనో హస్తినం పద్మవర్ణం సువర్ణకక్షం జాలవన్తం ప్రభిన్నమ్ । సమాస్థితో మధ్యగతః కురూణాం సంస్తూయమానో బన్దిభిర్మాగధైశ్చ
దుర్యోధనుడు కమలవర్ణమైన, బంగారు కవచంతో, జాలితో అలంకరించబడిన ఏనుగుపై ఎక్కి, కౌరవుల మధ్యలో నిలబడి, బందులు, మాగధులు అతన్ని పొగిడారు.
చన్ద్రప్రభం శ్వేతమథాతపత్రం సౌవర్ణస్రగ్భ్రాజతి చోత్తమాఙ్గే । తం సర్వతః శకునిః పార్వతీయైః సార్ధం గాన్ధారైర్యాతి గాన్ధారరాజః
చంద్రప్రభతో మెరిసే తెల్లఛత్రం, బంగారు హారంతో అతని తలపై మెరిసింది. చుట్టూ గంధారరాజు శకుని, పర్వత ప్రాంతాల గంధార యోధులతో ముందుకు వచ్చాడు.
భీష్మోఽగ్రతః సర్వసైన్యస్య వృద్ధః శ్వేతచ్ఛత్రః శ్వేతధనుః సఖఙ్గః । శ్వేతోష్ణీషః పాణ్డురేణ ధ్వజేన శ్వేతైరశ్వైః శ్వేతశైలప్రకాశైః
మహాపురుషుడు భీష్ముడు, మొత్తం సైన్యానికి ముందుగా, తెల్లఛత్రంతో, తెల్లబాణంతో, ఖడ్గంతో, తెల్ల తలపాగా ధరించి, తెల్ల జెండాతో, మంచు పర్వతాల్లా మెరిసే తెల్ల కుదిరాలతో నిలిచాడు.
తస్య సైన్యే ధార్తరాష్ట్రాశ్చ సర్వే బాహ్లీకానామేకదేశః శలశ్చ। యే చామ్బష్ఠాః క్షత్రియా యే చ సిన్ధో- స్తథా సౌవీరాః పఞ్చనదాశ్చ శూరాః
ఆయన సైన్యంలో ధృతరాష్ట్రుని కుమారులందరూ, బాహ్లీకుల విభాగం, శలుడు, అంబష్ట యోధులు, సింధువులు, సౌవీరులు, పంచనదుల వీరులు ఉన్నారు.
శోణైర్హయై రుక్మరథో మహాత్మా ద్రోణో ధనుష్పాణిరదీనసత్వః । ఆప్తో గురుః ప్రథితః సర్వరాజ్ఞాం పశ్చాచ్చమూమిన్ద్ర ఇవాభియాతి
పెద్ద మనసున్న ద్రోణుడు, ఎర్ర కుదిరాలు, బంగారు రథం మీద, ధనుస్సు చేతబట్టి, ధైర్యంగా, రాజులందరిలో గురువుగా ప్రసిద్ధి పొందినవాడు, సైన్యానికి వెనుకవైపు ఇంద్రుడిలా ముందుకు వచ్చాడు.
వార్ధక్షత్రిః సర్వసైన్యస్య మధ్యే భూరిశ్రవాః పురుమిత్రో జయశ్చ। సాల్వా మత్స్యాః కేకయాశ్చేతి సర్వే గజానీకైర్భ్రాతరో యోత్స్యమానాః
మధ్యలో వర్ధక్షత్రి, భూరిశ్రవ, పురుమిత్రుడు, జయుడు ఉన్నారు. సాల్వులు, మత్స్యులు, కేకయులు, అన్నదమ్ములు, ఏనుగుల దళాలతో యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్నారు.
శారద్వతశ్చోత్తరధూర్మహాత్మా మహేష్వాసో గౌతమశ్చిత్రయోధీ। శకైః కిరాతైర్యవనైః పహ్లవైశ్చ సార్ధం చమూముత్తరతోఽభియాతి
శారద్వతుడు గొప్ప మనసున్నవాడు, గొతమ వంశానికి చెందిన మహా ధనుర్ధారి, చిత్తరంగమైన యోధుడు. అతడు శకులు, కిరాతులు, యవనులు, పహ్లవులతో కలిసి ఉత్తర దిక్కు నుండి తన సేనతో ముందుకు వస్తున్నాడు.
మహారథైర్వష్ణిభోజైః సుగుప్తం సురాష్ట్రకైర్విదితైరాత్తశస్త్రైః । బృహద్బలం కృతవర్మాభిగుప్తం బలం త్వదీయం దక్షిణేనాభియాతి
నీ సేనను వృష్ణులు, భోజులు వంటి మహారథులు బాగా కాపాడుతున్నారు. ఆయుధాలతో సిద్ధంగా ఉన్న ప్రసిద్ధ సురాష్ట్రులు, కృతవర్మా, బృహద్బలుడు కూడా రక్షణగా ఉన్నారు. ఈ సేన దక్షిణ దిక్కు నుండి ముందుకు సాగుతోంది.
సంశప్తకానామయుతం రథానాం మృత్యుర్జయో వార్జునస్యేతి సృష్టాః। యేనార్జునస్తేన రాజన్కృతాస్త్రాః ప్రయాతారస్తే త్రిగర్తాశ్చ శూరాః
సంషప్తకుల పది వేల రథాలు అర్జునుడిని ఎదుర్కొనడానికి సిద్ధమయ్యాయి. వీరు మరణమా, విజయమా అన్నట్టు నిలబడ్డారు. రాజా! ఆయుధ విద్యలో నిపుణులైన త్రిగర్తుల వీరులు అర్జునుడి ఎదుట యుద్ధానికి బయలుదేరారు.
సాగ్రం శతసహస్రం తు నాగానాం తవ భారత । నాగేనాగే రథశతం శతమశ్వా రథేరథే
భారతా! నీ సేనలో లక్ష ఏనుగులు ఉన్నాయి. ప్రతి ఏనుగుకు మరో ఏనుగు, ప్రతి రథానికి వంద రథాలు, ప్రతి గుర్రానికి వంద గుర్రాలు ఉండేలా నీ సేన ఏర్పాటైంది.
అశ్వేఽశ్వే దశ ధానుష్కా ధానుష్కే శత చర్మిణః। ఏవం వ్యూఢాన్యనీకాని భీష్మేణ తవ భారత
ప్రతి గుర్రానికి పది మంది ధనుర్ధారులు, ప్రతి ధనుర్ధారికి వంద మంది కవచధారులు ఉన్నారు. భారతా! భీష్ముడు నీ సేనను ఇలాంటి క్రమంలో అమర్చాడు.
సంవ్యూహ్య మానుషం వ్యూహం దైవం గాన్ధర్వమాసురమ్। దివసేదివసే ప్రాప్తే భీష్మః శాన్తనవోఽగ్రణీః
ప్రతి రోజు వచ్చినప్పుడు, శాంతనువు కుమారుడు భీష్ముడు మానవ, దైవ, గంధర్వ, ఆసుర విభాగాలలో నీ సేనను అమర్చేవాడు.
మహారథౌఘవిపులః సముద్ర ఇవ ఘోషవాన్। భీష్మేణ ధార్తరాష్ట్రాణాం వ్యూహః ప్రత్యఙ్ముఖో యుధి
భీష్ముడు నాయకత్వం వహించిన ధృతరాష్ట్రుల సేన మహారథుల సమూహంతో విస్తరించి, సముద్రంలా ఘోషతో నిండినదిగా యుద్ధానికి ఎదురుగా నిలిచింది.
అనన్తరూపా ధ్వజినీ నరేన్ద్ర భీమా త్వదీయా న తు పాణ్డవానామ్। తాం చైవ మన్యే బృహతీం దుష్ప్రఘర్షాం యస్యా నేతా కేశవశ్చార్జునశ్చ
రాజా! నీ సేన అనేక రూపాలతో, భయంకరంగా ఉంది. పాండవుల సేన అంతటి భయంకరంగా లేదు. అయినా, కేశవుడు, అర్జునుడు నాయకులుగా ఉన్న ఆ సేనను నేను గెలవలేనిదిగా, అపారంగా భావిస్తున్నాను.
బృహతీం ధార్తరాష్ట్రస్య సేనాం దృష్ట్వా సముద్యతామ్। విషాదమగమద్రాజా కున్తీపుత్రో యుధిష్ఠిరః
ధృతరాష్ట్రుల విస్తారమైన సేన యుద్ధానికి సిద్ధంగా నిలబడినదాన్ని చూసి, కుంతీపుత్రుడు యుధిష్ఠిరుడు మనసు మాడిపోయాడు.
వ్యూహం భీష్మేణ చాభేద్యం కల్పితం ప్రేక్ష్య పాణ్డవః। అభేద్యమివ సంప్రేక్ష్య వివర్ణోఽర్జునమబ్రవీత్
భీష్ముడు ఏర్పాటు చేసిన దుర్భేద్యమైన వ్యూహాన్ని చూసి, పాండవుడు ముఖం వాడిపోయి, ఆ వ్యూహం దాటి పోవడం అసాధ్యమని భావించి అర్జునుడితో మాట్లాడాడు.
ధనఞ్జయ కథం శక్యమస్మాభిర్యోద్ధుమాహవే । ధార్తరాష్ట్రైర్మహాబాహో యేషాం యోద్ధా పితామహః
ధనంజయా! మన పితామహుడు భీష్ముడు వారికి నాయకుడు కాగా, మనం ధృతరాష్ట్రులతో యుద్ధం చేయడం ఎలా సాధ్యం?
అక్షోభ్యోఽయమభేద్యశ్చ భీష్మేణామిత్రకర్షిణా । కల్పితః శాస్త్రదృష్టేన విధినా భూరివర్చసా
శత్రువులను జయించిన భీష్ముడు శాస్త్రజ్ఞానంతో, గొప్ప నైపుణ్యంతో ఏర్పాటుచేసిన ఈ వ్యూహం కదిలించలేనిది, దాటి పోనిది.
తే వయం సంశయ్నం ప్రాప్తాః ససైన్యాః శత్రుకర్షణ । కథమస్మాన్మహావ్యూహాదుత్థానం నో భవిష్యతి
శత్రువులను జయించే వాడా! మనం మన సేనతో కలిసి సందేహంలో పడిపోయాము. ఈ మహా వ్యూహం నుండి మనం ఎలా బయటపడగలము?
అథార్జునోఽబ్రవీత్పార్థం యుధిష్ఠిరమమిత్రహా । విషణ్ణమివ సంప్రేక్ష్య తవ రాజన్ననీకినీమ్
రాజా! నీ సేనను చూసి యుధిష్ఠిరుడు మనసు మాడిపోవడం గమనించిన అర్జునుడు, శత్రువులను జయించే వాడైన యుధిష్ఠిరునితో మాట్లాడాడు.
ప్రజ్ఞయాభ్యధికాఞ్శూరాన్గుణయుక్తాన్బహూనపి । జయన్త్యల్పతరా యేన తన్నిబోధ విశాంపతే
రాజులలో శ్రేష్ఠుడా! తెలివి, మంచి లక్షణాలు ఉన్న కొద్దిమంది యోధులు, ఎంతమంది వీరులైనా గెలవగలరని తెలుసుకో.
తత్ర తే కారణం రాజన్ప్రవక్ష్యామ్యనసూయవే । నారదస్తమృషిర్వేద భీష్మద్రోణౌ చ పాణ్డవ
రాజా! దీనికి కారణం ఏమిటో నేను నీకు చెప్పుతాను. నారదుడు, భీష్ముడు, ద్రోణుడు కూడా దీనిని తెలుసు, పాండవా!
ఏనమేవార్థమాశ్రిత్య యుద్ధే దేవాసురేఽబ్రవీత్। పితామహః కిల పురా మహేన్ద్రాదీన్దివౌకసః
ఇదే విషయాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని, పూర్వంలో దేవాసుర యుద్ధంలో పితామహుడు ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలకు చెప్పాడని చెబుతారు.
న తథా బలవీర్యాభ్యాం జయన్తి విజిగీషవః । యథా సత్యానృశంస్యాభ్యాం ధర్మేణైవోద్యమేన చ
విజయాన్ని కోరేవారు బలంతో, పరాక్రమంతో అంతగా గెలవరు. నిజాయితీ, దయ, ధర్మం, ప్రయత్నంతోనే వారు గెలుస్తారు.
త్వక్త్వాఽధర్మం తథా సర్వే ధర్మం చోత్తమమాస్థితాః । యుధ్యధ్వమతహంకారా యతో ధర్మస్తతో జయః
అధర్మాన్ని విడిచిపెట్టి, అందరూ ఉత్తమమైన ధర్మాన్ని ఆశ్రయించారు. అహంకారం లేకుండా యుద్ధం చేయండి. ధర్మం ఉన్నచోటే విజయముంటుంది.
ఏవం రాజన్విజానీహి ధ్రువోఽస్మాకం రణే జయః। యథా తు నారదః ప్రాహ యతః కృష్ణస్తతో జయః
అందువల్ల, రాజా, యుద్ధంలో మనకు విజయం ఖచ్చితంగా ఉంటుంది అని తెలుసుకో. నారదుడు చెప్పినట్లుగా, శ్రీకృష్ణుడు ఉన్నచోటే విజయం ఉంటుంది.