విష్వగ్వాతాశ్చ వివవుర్నీచైః శర్కరకర్షిణః । రజశ్చోద్ధూయత మహత్తమ ఆచ్ఛాదయఞ్జగత్
ప్రతి వైపు తక్కువగా, రాళ్లు మోసుకొచ్చే గాలులు వీచాయి. పెద్దదైన ధూళి లేచి, లోకాన్ని చీకటిలో ముంచింది.
పపాత మహతీ చోల్కా ప్రాఙ్భుఖీ భరతర్షభ । ఉద్యన్తం సూర్యమాహత్య వ్యశీర్యత మహాస్వనా
ఓ భరతవంశశ్రేష్ఠ, పెద్ద అగ్నిగోళం తూర్పు వైపు పడి, ఉదయించే సూర్యుడిని తాకి, గొప్ప శబ్దంతో విరిగిపోయింది.
అథ సంనహ్యమానేషు సైన్యేషు భరతర్షభ । నిష్ప్రభోఽభ్యుద్యయౌ సూర్యః సఘోషం భూశ్చచాల చ
అప్పటికి, ఓ భారతవంశశ్రేష్ఠా, రెండు సైన్యాలు యుద్ధానికి సిద్ధమవుతుండగా, సూర్యుడు వెలుగు లేకుండా ఉదయించెను, భూమి గొప్ప శబ్దంతో కంపించెను.
వ్యశీర్యత సనాదా చ భూస్తదా భరతర్షభ । నిర్ఘాతా బహవో రాజన్దిక్షు సర్వాసు చాభవన్ । ప్రాదురాసీద్రజస్తీవ్రం న ప్రాజ్ఞాయత కించన
ఆ సమయంలో, ఓ భారతవంశశ్రేష్ఠా, భూమి చీలిపోయి, శబ్దంతో మారుమోగింది; అన్ని దిశల్లో మేఘగర్జనలు వినిపించాయి, దుమ్ము దట్టంగా ఎగసి, ఏదీ స్పష్టంగా కనిపించలేదు.
ధ్వజానాం ధూయమానానాం సహసా మాతరిశ్వనా । కిఙ్కిణీజాలబద్ధానాం కాఞ్చనస్రగ్వరామ్బరైః
బంగారు హారాలు, మెరిసే వస్త్రాలతో అలంకరించబడిన జెండాలు, ఆకస్మికంగా గాలి వీస్తుండగా, వాటి గంటలు మోగుతూ ఊగిపడ్డాయి.
మహతాం సపతాకానామాదిత్యసమతేజసామ్ । సర్వం ఝణఝణీభూతమాసీత్తాలవనేష్వివ
సూర్యుని తేజస్సుతో మెరిసే ఆ గొప్ప జెండాలన్నీ, తాళ వనంలో మాదిరిగా, ఘనమైన శబ్దంతో మోగిపోతున్నాయి.
ఏవం తే పురుషవ్యాఘ్రాః పాణ్డవా యుద్ధనన్దినః । వ్యవస్థితాః ప్రతివ్యూహ్య తవ పుత్రస్య వాహినీమ్
అలా, యుద్ధానికి ఉత్సాహంగా ఉన్న ఆ పాండవులు, పులిలాంటి వీరులు, నీ కుమారుని సైన్యానికి ఎదురుగా వరుసగా నిలబడ్డారు.
గ్రసన్త ఇవ మఞ్జానో యోధానాం భరతర్షభ । దృష్ట్వాగ్రతో భీమసేనం గదాపాణిమవస్థితమ్
భీమసేనుడు ముందువైపు గదా చేతపట్టి నిలబడిన దృశ్యం చూసి, పాండవులు యోధులను మింగివేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్నట్టు అనిపించింది, ఓ భారతవంశశ్రేష్ఠా.
సూర్యోదయే సఞ్జయ కే ను పూర్వం యుయుత్సవో హృష్యమాణా ఇవాసన్। మామకా వా భీష్మనేత్రాః సమీపే పాణ్డవా వా భీమనేత్రాస్తదానీమ్
సంజయా, సూర్యోదయానికి, యుద్ధానికి ఉత్సాహంగా ఉన్న యోధులలో ముందుగా ఆనందించినవారు ఎవరు? నీవారి భీష్ముడు నాయకత్వం వహించినవారా, లేక భీముడు ముందుండిన పాండవులా?
కేషాం జఘన్యౌ సమసూర్యౌ సవాయూ కేషాం సేనాం శ్వాపదాశ్చాభషన్త । కేషాం యూనాం ముఖవర్ణాః ప్రసన్నాః సర్వం హ్యేతద్బ్రూహి తత్త్వం యథావత్
ఎవరి సైన్యంలో వెనుకవైపు సూర్యుడు, గాలి ఉన్నాయో? ఎవరి సైన్యాన్ని అడవి జంతువులు అరుస్తున్నాయో? ఎవరి యువ యోధుల ముఖాలు ప్రకాశిస్తున్నాయో? ఇవన్నీ నిజంగా, వివరంగా చెప్పు.
ఉభే సేనే తుల్యమివోపయాతే ఉభే వ్యూహే హృష్టరూపే నరేన్ద్ర। ఉభే చిత్రే వనరాజిప్రకాశే తథైవోభే నాగరథాశ్వపూర్ణే
రెండు సైన్యాలు సమానంగా ముందుకు వచ్చాయి; రెండింటి ఏర్పాటూ అద్భుతంగా కనిపించింది, ఓ రాజా. రెండూ వనరాజుల్లా అలంకరించబడి, ఏనుగులు, రథాలు, కుదిరాలు నిండినవే.
ఉభే సేనే బృహత్యౌ భీమరూపే తథైవోభే భారత దుర్విషహ్యే । తథైవోభే స్వర్గజయాయ సృష్టే తథైవోభే సత్పురుషోపజుష్టే
రెండు సైన్యాలు విస్తారంగా, భయంకరంగా ఉండి, ఎదుర్కోవడం కష్టమైనవే, ఓ భారతా. రెండూ స్వర్గాన్ని గెలుచుకోవడానికి ఏర్పాటయ్యాయి, మంచి మనుషుల సహాయంతో నడిచాయి.
పశ్చాన్ముఖాః కురవో ధార్తరాష్ట్రాః స్థితాః పార్థాః ప్రాఙ్ముఖా యోత్స్యమానాః । దైత్యేన్ద్రసేనేవ చ కౌరవాణాం దేవేన్ద్రసేనేవ చ పాణ్డవానామ్
కౌరవులు, ధృతరాష్ట్రుని కుమారులు వెనుకవైపు (పడమర)కి ఎదురుగా నిలబడ్డారు; పాండవులు తూర్పునకు ముఖం చేసి యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యారు. కౌరవుల సైన్యం దానవాధిపతికి సమానంగా, పాండవుల సైన్యం దేవేంద్రుని సైన్యంలా కనిపించింది.
శీతో వాయుః పృష్ఠతః పాణ్డవానాం ధార్తరాష్ట్రాఞ్శ్వాపదా వ్యాహరన్త । గజేన్ద్రాణాం మదగన్ధాంశ్చ తీవ్రా- న్న సేహిరే తవ పుత్రస్య నాగాః
పాండవుల వెనుక చల్లని గాలి వీస్తోంది; ధృతరాష్ట్రుని కుమారుల వైపు అడవి జంతువులు అరుస్తున్నాయి. నీ కుమారుని ఏనుగులు, ప్రత్యర్థి ఏనుగుల గంధాన్ని భరించలేకపోయాయి.
దుర్యోధనో హస్తినం పద్మవర్ణం సువర్ణకక్షం జాలవన్తం ప్రభిన్నమ్ । సమాస్థితో మధ్యగతః కురూణాం సంస్తూయమానో బన్దిభిర్మాగధైశ్చ
దుర్యోధనుడు కమలవర్ణమైన, బంగారు కవచంతో, జాలితో అలంకరించబడిన ఏనుగుపై ఎక్కి, కౌరవుల మధ్యలో నిలబడి, బందులు, మాగధులు అతన్ని పొగిడారు.
చన్ద్రప్రభం శ్వేతమథాతపత్రం సౌవర్ణస్రగ్భ్రాజతి చోత్తమాఙ్గే । తం సర్వతః శకునిః పార్వతీయైః సార్ధం గాన్ధారైర్యాతి గాన్ధారరాజః
చంద్రప్రభతో మెరిసే తెల్లఛత్రం, బంగారు హారంతో అతని తలపై మెరిసింది. చుట్టూ గంధారరాజు శకుని, పర్వత ప్రాంతాల గంధార యోధులతో ముందుకు వచ్చాడు.
భీష్మోఽగ్రతః సర్వసైన్యస్య వృద్ధః శ్వేతచ్ఛత్రః శ్వేతధనుః సఖఙ్గః । శ్వేతోష్ణీషః పాణ్డురేణ ధ్వజేన శ్వేతైరశ్వైః శ్వేతశైలప్రకాశైః
మహాపురుషుడు భీష్ముడు, మొత్తం సైన్యానికి ముందుగా, తెల్లఛత్రంతో, తెల్లబాణంతో, ఖడ్గంతో, తెల్ల తలపాగా ధరించి, తెల్ల జెండాతో, మంచు పర్వతాల్లా మెరిసే తెల్ల కుదిరాలతో నిలిచాడు.
తస్య సైన్యే ధార్తరాష్ట్రాశ్చ సర్వే బాహ్లీకానామేకదేశః శలశ్చ। యే చామ్బష్ఠాః క్షత్రియా యే చ సిన్ధో- స్తథా సౌవీరాః పఞ్చనదాశ్చ శూరాః
ఆయన సైన్యంలో ధృతరాష్ట్రుని కుమారులందరూ, బాహ్లీకుల విభాగం, శలుడు, అంబష్ట యోధులు, సింధువులు, సౌవీరులు, పంచనదుల వీరులు ఉన్నారు.
శోణైర్హయై రుక్మరథో మహాత్మా ద్రోణో ధనుష్పాణిరదీనసత్వః । ఆప్తో గురుః ప్రథితః సర్వరాజ్ఞాం పశ్చాచ్చమూమిన్ద్ర ఇవాభియాతి
పెద్ద మనసున్న ద్రోణుడు, ఎర్ర కుదిరాలు, బంగారు రథం మీద, ధనుస్సు చేతబట్టి, ధైర్యంగా, రాజులందరిలో గురువుగా ప్రసిద్ధి పొందినవాడు, సైన్యానికి వెనుకవైపు ఇంద్రుడిలా ముందుకు వచ్చాడు.
వార్ధక్షత్రిః సర్వసైన్యస్య మధ్యే భూరిశ్రవాః పురుమిత్రో జయశ్చ। సాల్వా మత్స్యాః కేకయాశ్చేతి సర్వే గజానీకైర్భ్రాతరో యోత్స్యమానాః
మధ్యలో వర్ధక్షత్రి, భూరిశ్రవ, పురుమిత్రుడు, జయుడు ఉన్నారు. సాల్వులు, మత్స్యులు, కేకయులు, అన్నదమ్ములు, ఏనుగుల దళాలతో యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్నారు.
శారద్వతశ్చోత్తరధూర్మహాత్మా మహేష్వాసో గౌతమశ్చిత్రయోధీ। శకైః కిరాతైర్యవనైః పహ్లవైశ్చ సార్ధం చమూముత్తరతోఽభియాతి
శారద్వతుడు గొప్ప మనసున్నవాడు, గొతమ వంశానికి చెందిన మహా ధనుర్ధారి, చిత్తరంగమైన యోధుడు. అతడు శకులు, కిరాతులు, యవనులు, పహ్లవులతో కలిసి ఉత్తర దిక్కు నుండి తన సేనతో ముందుకు వస్తున్నాడు.
మహారథైర్వష్ణిభోజైః సుగుప్తం సురాష్ట్రకైర్విదితైరాత్తశస్త్రైః । బృహద్బలం కృతవర్మాభిగుప్తం బలం త్వదీయం దక్షిణేనాభియాతి
నీ సేనను వృష్ణులు, భోజులు వంటి మహారథులు బాగా కాపాడుతున్నారు. ఆయుధాలతో సిద్ధంగా ఉన్న ప్రసిద్ధ సురాష్ట్రులు, కృతవర్మా, బృహద్బలుడు కూడా రక్షణగా ఉన్నారు. ఈ సేన దక్షిణ దిక్కు నుండి ముందుకు సాగుతోంది.
సంశప్తకానామయుతం రథానాం మృత్యుర్జయో వార్జునస్యేతి సృష్టాః। యేనార్జునస్తేన రాజన్కృతాస్త్రాః ప్రయాతారస్తే త్రిగర్తాశ్చ శూరాః
సంషప్తకుల పది వేల రథాలు అర్జునుడిని ఎదుర్కొనడానికి సిద్ధమయ్యాయి. వీరు మరణమా, విజయమా అన్నట్టు నిలబడ్డారు. రాజా! ఆయుధ విద్యలో నిపుణులైన త్రిగర్తుల వీరులు అర్జునుడి ఎదుట యుద్ధానికి బయలుదేరారు.
సాగ్రం శతసహస్రం తు నాగానాం తవ భారత । నాగేనాగే రథశతం శతమశ్వా రథేరథే
భారతా! నీ సేనలో లక్ష ఏనుగులు ఉన్నాయి. ప్రతి ఏనుగుకు మరో ఏనుగు, ప్రతి రథానికి వంద రథాలు, ప్రతి గుర్రానికి వంద గుర్రాలు ఉండేలా నీ సేన ఏర్పాటైంది.
అశ్వేఽశ్వే దశ ధానుష్కా ధానుష్కే శత చర్మిణః। ఏవం వ్యూఢాన్యనీకాని భీష్మేణ తవ భారత
ప్రతి గుర్రానికి పది మంది ధనుర్ధారులు, ప్రతి ధనుర్ధారికి వంద మంది కవచధారులు ఉన్నారు. భారతా! భీష్ముడు నీ సేనను ఇలాంటి క్రమంలో అమర్చాడు.
సంవ్యూహ్య మానుషం వ్యూహం దైవం గాన్ధర్వమాసురమ్। దివసేదివసే ప్రాప్తే భీష్మః శాన్తనవోఽగ్రణీః
ప్రతి రోజు వచ్చినప్పుడు, శాంతనువు కుమారుడు భీష్ముడు మానవ, దైవ, గంధర్వ, ఆసుర విభాగాలలో నీ సేనను అమర్చేవాడు.
మహారథౌఘవిపులః సముద్ర ఇవ ఘోషవాన్। భీష్మేణ ధార్తరాష్ట్రాణాం వ్యూహః ప్రత్యఙ్ముఖో యుధి
భీష్ముడు నాయకత్వం వహించిన ధృతరాష్ట్రుల సేన మహారథుల సమూహంతో విస్తరించి, సముద్రంలా ఘోషతో నిండినదిగా యుద్ధానికి ఎదురుగా నిలిచింది.
అనన్తరూపా ధ్వజినీ నరేన్ద్ర భీమా త్వదీయా న తు పాణ్డవానామ్। తాం చైవ మన్యే బృహతీం దుష్ప్రఘర్షాం యస్యా నేతా కేశవశ్చార్జునశ్చ
రాజా! నీ సేన అనేక రూపాలతో, భయంకరంగా ఉంది. పాండవుల సేన అంతటి భయంకరంగా లేదు. అయినా, కేశవుడు, అర్జునుడు నాయకులుగా ఉన్న ఆ సేనను నేను గెలవలేనిదిగా, అపారంగా భావిస్తున్నాను.
బృహతీం ధార్తరాష్ట్రస్య సేనాం దృష్ట్వా సముద్యతామ్। విషాదమగమద్రాజా కున్తీపుత్రో యుధిష్ఠిరః
ధృతరాష్ట్రుల విస్తారమైన సేన యుద్ధానికి సిద్ధంగా నిలబడినదాన్ని చూసి, కుంతీపుత్రుడు యుధిష్ఠిరుడు మనసు మాడిపోయాడు.
వ్యూహం భీష్మేణ చాభేద్యం కల్పితం ప్రేక్ష్య పాణ్డవః। అభేద్యమివ సంప్రేక్ష్య వివర్ణోఽర్జునమబ్రవీత్
భీష్ముడు ఏర్పాటు చేసిన దుర్భేద్యమైన వ్యూహాన్ని చూసి, పాండవుడు ముఖం వాడిపోయి, ఆ వ్యూహం దాటి పోవడం అసాధ్యమని భావించి అర్జునుడితో మాట్లాడాడు.