రథానాం చక్రరక్షాశ్చ పాదరక్షాశ్చ దన్తినామ్। అభవన్వాహినీమధ్యే శతానామయుతాని షట్
రథాల చక్రాలను కాపాడేవారు, ఏనుగులకు కాలుగాపులు, ఆ సైన్యంలో మధ్యలో ఆరు లక్షల మంది ఉన్నారు.
పాదాతాశ్చాగ్రతో గచ్ఛన్ధనుశ్చర్మాసిపాణయః । అనేకశతసాహస్రా నఖరప్రాసయోధినః
ముందువైపు పాదసేన బాణాలు, కవచాలు, ఖడ్గాలు పట్టుకుని, లక్షలాది మంది గోరు, కత్తులతో యుద్ధం చేశారు.
అక్షౌహిణ్యో దశైకా చ తవ పుత్రస్య భారత। అదృశ్యత మహారాజ గఙ్గేవ యమునాన్తరా
భారతా, నీ కుమారునికి పదకొండు అక్షౌహిణి సైన్యాలు, రాజా, గంగా నదిలో యమునా కలిసినట్టు కనిపించాయి.
అర్క్షాంహిణీం దశైకాం చ వ్యూఢాం దృష్ట్వా యుధిష్ఠిరః। కథమల్పేన సైన్యేన ప్రత్యవ్యూహత పాణ్డవః
పదకొండు అక్షౌహిణి సైన్యాలు సిద్ధంగా ఉన్నట్టు చూసి, యుధిష్ఠిరుడు, తక్కువ సైన్యంతో పాండవుడు వీరిని ఎలా ఎదుర్కొంటాడో ఆశ్చర్యపడ్డాడు.
యో వేద మానుషం వ్యూహం దైవం గాన్ధర్వమాసురమ్ । కథం భీష్మం స కౌన్తేయః ప్రత్యయూహత సఞ్జయ
మానవ, దైవ, గంధర్వ, ఆసుర వ్యూహాలను తెలిసిన కుంతీ కుమారుడు, భీష్మునికి ఎలా వ్యూహం వేసాడో చెప్పు సంజయా.
ధార్తరాష్ట్రాణ్యనీకాని దృష్ట్వా వ్యూఢాని పాణ్డవః। అభ్యభాషత ధర్మాత్మా ధర్మరాజో ధనఞ్జయమ్
ధృతరాష్ట్రుని సైన్య విభాగాలు సిద్ధంగా ఉన్నట్టు చూసి, ధర్మాత్ముడైన ధర్మరాజు, ధనంజయుడిని ఉద్దేశించి మాట్లాడాడు.
మహర్షేర్వచనాత్తాత వేదయన్తి బృహస్పతేః । సంహతాన్యోధయేదల్పాన్కామం విస్తారయేద్బహూన్
బృహస్పతి మహర్షి చెప్పిన మాటలు పాటిస్తూ, ఓ తాత, మన బలగాన్ని ఒక్కచోట చేర్చి, శత్రువుల్లో కొద్దిమందిని ఎదుర్కొనాలి. ఎక్కువ మంది ఎదురైతే, మన బలగాన్ని విస్తరించవచ్చు.
సూచీముఖమనీకం స్యాదల్పానాం బహుభిః సహ। అస్మాకం చ తథా సైన్యమల్పీయః సుతరాం పరైః
కొద్దిమంది ఉన్నప్పుడు, వారి బలగాన్ని సూచి ఆకారంలో ఏర్పాటుచేయాలి. అలాగే, మన బలగం తక్కువగా ఉన్నప్పుడు, శత్రువులు ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు కూడా ఇలానే ఏర్పాటుచేయాలి.
ఏతద్వచనమాజ్ఞాయ మహర్షేర్వ్యూహ పాణ్డవ । ఏతచ్ఛ్రుత్వా ధర్మరాజం ప్రత్యభాషత పాణ్డవః
ఈ మహర్షి ఉపదేశాన్ని వినిపించిన పాండవా, బలగాన్ని ఇలా ఏర్పాటుచేయమని ఆజ్ఞాపించు. ఈ మాటలు విని ధర్మరాజు పాండవునికి సమాధానం చెప్పాడు.
ఏష వ్యూహామి తే వ్యూహం రాజసత్తమ దుర్జయమ్। అచలం నామ వజ్రాఖ్యం విహితం వజ్రపాణినా
రాజులలో శ్రేష్ఠుడవైన నీవు, నేను నీకోసం ఓ దుర్జయమైన వ్యూహాన్ని ఏర్పాటుచేస్తాను. దీనిని 'అచల' లేదా 'వజ్ర' వ్యూహమని అంటారు. ఇది వజ్రాయుధాన్ని ధరించిన దేవుడు ఏర్పరిచినది.
యః స వాత ఇవోద్భూతః సమరే దుఃసహః పరైః। స నః పురో యోత్సయతే వై భీమః ప్రహరతాం వరః
ఈ వ్యూహం గాలిలా ఉప్పొంగి, యుద్ధంలో శత్రువులకు భరించలేని విధంగా ఉంటుంది. దాని ముందు భాగాన్ని భీముడు, యోధులలో శ్రేష్ఠుడు, నడిపిస్తాడు.
తేజాంసి రిపుసైన్యానాం మృద్గన్పురుషసత్తమః। అగ్నేఽగ్రణీర్యోత్స్యతి నో యుద్ధోపాయవిచక్షణః
శత్రు సైన్యాన్ని నాశనం చేసే మహాబలుడు భీముడు, యుద్ధ నైపుణ్యంలో అగ్నిలా ముందుండి మన కోసం పోరాడతాడు.
యం దృష్ట్వా కురవః సర్వే దుర్యోధనపురోగమాః। నివర్తిష్యన్తి సంత్రస్తాః సింహం క్షుద్రమృగా యథా
భీముడిని చూసినప్పుడు, దుర్యోధనుడు ముందుండి, కౌరవులందరూ సింహాన్ని చూసిన చిన్న జంతువుల్లా భయంతో వెనక్కు తిరుగుతారు.
తం సర్వే సంశ్రయిష్యామః ప్రాకారమకుతోభయాః । భీమం ప్రహరతాం శ్రేష్ఠం దేవారాజమివామరాః
మనం అందరం భీముడిని ఆశ్రయంగా తీసుకుంటాము. అతడు మనకు దుర్భేద్యమైన ప్రాకారంలా ఉంటాడు. యోధులలో శ్రేష్ఠుడైన భీముడిని దేవతలు తమ రాజును నమ్మినట్లు మనం నమ్ముతాము.
న హి సోఽస్తి పుమాఁల్లోకే యః సంక్రుద్ధం వృకోదరమ్। ద్రష్టుమత్యుగ్రకర్మాణం విషహేత నరర్షభమ్
ఈ లోకంలో ఎవరూ లేరు, కోపంతో ఉన్న వృకోదరుడిని, అతని భయంకరమైన కార్యాలను చూసి, ఆ మానవ సింహుడిని ఎదుర్కొనగలిగేవారు.
భీమసేనో గదాం బిభ్రద్వజ్రసారమయీం దృఢామ్ । చరన్వేగేన మహతా సముద్రమపి శోషయేత్
భీమసేనుడు తన బలమైన, వజ్రంలా గట్టి గదను చేతబట్టి, తన వేగంతో సముద్రాన్ని కూడా ఎండగొట్టగలడు.
భీమసేనం తదా రాజన్దర్శయస్వ మహాబలమ్ । కేకయా ధృష్టకేతుశ్చ చేకితానశ్చ వీర్యవాన్
రాజా, అక్కడ భీమసేనుని మహాబలాన్ని చూపించు. అలాగే కేకయుడు, ధృష్టకేతుడు, వీరుడైన చెకితానుడు కూడా కనిపించాలి.
ఏతే గచ్ఛన్తు సామాత్యాః ప్రకర్షన్తో జనాధిప । ధృతరాష్ట్రస్య దాయాదానితి బీభత్సురబ్రవీత్
ఈ రాజులు తమ మంత్రులతో కలిసి ముందుకు వెళ్లి, ధృతరాష్ట్రుని వారసులను యుద్ధానికి పిలవాలి అని బీభత్సుడు అన్నాడు.
బ్రువాణం తు తథా పార్థం సర్వసైన్యాని భారత । అపూజయంస్తదా వాగ్భిరనుకూలాభిరాహవే
పార్థుడు ఇలా మాట్లాడినప్పుడు, ఓ భారతా, అన్ని సైన్యాలు యుద్ధానికి తగిన ప్రశంసా పదాలతో అతన్ని సత్కరించాయి.
ఏవముక్త్వా మహాబాహుస్తథా చక్రే ధనఞ్జయః। వ్యూహ్య తాని బలాన్యాశు ప్రయయౌ ఫల్గునస్తథా
అలా చెప్పిన ధనంజయుడు, మహాబాహువు, ఆ విధంగా బలగాలను ఏర్పాటుచేసి, వెంటనే ఫల్గుణుడు కూడా బయలుదేరాడు.
సంప్రయాతాన్కురూన్దృష్ట్వా పాణ్డంవానాం మహాచమూః। గఙ్గేవ పూర్ణా స్తిమితా స్పన్దమానా వ్యదృశ్యత
కౌరవ సైన్యం ముందుకు వస్తున్నదాన్ని చూసి, పాండవుల గొప్ప సైన్యం, నిండుగా, నిశ్శబ్దంగా, అలలతో ఉప్పొంగుతున్న గంగా నదిలా కనిపించింది.
భీమసేనోఽగ్రణీస్తేషాం ధృష్టద్యుమ్నశ్చ వీర్యవాన్ । నకులః సహదేవశ్చ ధృష్టకేతుశ్చ పార్థివః
ఆ సైన్యానికి భీమసేనుడు ముందుండి నడిపించాడు. అతనితో పాటు ధృష్టద్యుమ్నుడు, నకులుడు, సహదేవుడు, రాజు ధృష్టకేతు కూడా ఉన్నారు.
విరాటశ్చ తతః పశ్చాద్రాజాథాక్షౌహిణీవృతః । భ్రాతృభిః సహ పుత్రైశ్చ సోఽభ్యరక్షత పృష్ఠతః
ఆ తరువాత రాజు విరాటుడు తన అక్షౌహిణి సైన్యంతో, తన అన్నదమ్ములు, కుమారులతో కలిసి, వెనుక భాగాన్ని కాపాడాడు.
చక్రరక్షౌ తు భీమస్య మాద్రీపుత్రౌ మహాద్యుతీ। ద్రౌపదేయాః ససౌభద్రాః పృష్ఠగోపాస్తరస్వినః
మాద్రీ కుమారులు, మహాతేజస్సుతో, భీముడి రెండు వైపులా రక్షణగా నిలిచారు. ద్రౌపదీ కుమారులు, సౌభద్రుడితో కలిసి, వెనుక భాగాన్ని వేగంగా కాపాడారు.
ధృష్టద్యుమ్నశ్చ పాఞ్చాల్యస్తేషాం గోప్తా మహారథః । సహితః పృతనాశూరైః రథముఖ్యైః ప్రభద్రకైః
దృపదుని కుమారుడు ధృష్టద్యూమ్నుడు, మహా రథస్వారుడు, ఆ సేనను రక్షిస్తూ, పరాక్రమశాలులైన యోధులతో, రథాలలో ముందుండే ప్రభద్రకులతో కలిసి ఉన్నాడు.
శిఖణ్డీ తు తతః పశ్చాదర్జునేనాభిరక్షితః। యత్తో భీష్మవినాశాయ ప్రయయౌ భరతర్షభ
ఆ తరువాత శిఖండీ, అర్జునుడు రక్షణగా ఉండగా, భీష్ముని సంహారం కోసం దృఢ సంకల్పంతో ముందుకు సాగాడు, ఓ భరతవంశశ్రేష్ఠ.
పృష్ఠతోఽప్యర్జునస్యాసీద్యుయుధానో మహాబలః । చక్రరక్షౌ తు పాఞ్చాల్యౌ యుధామన్యూత్తమోజసౌ
అర్జునుని వెనుకభాగంలో మహాబలుడు యుయుధానుడు నిలిచాడు. రథ చక్రాలను పాంచాళ్యులు యుధామన్యుడు, ఉత్తమౌజులు కాపాడుతున్నారు.
రాజా తు మధ్యమానీకే కున్తీపుత్రో యుధిష్ఠిరః । బృహద్భీః కుఞ్జరైర్మత్తైశ్చలద్భిరచలైరివ
సైన్యంలో మధ్యభాగంలో కుంటీ కుమారుడు యుధిష్ఠిరుడు రాజు, గొప్ప శక్తివంతమైన, గర్జించే, కదిలే కొండల్లాంటి ఏనుగులతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్నాడు.
అక్షౌహిణ్యాథ పాఞ్చాల్యో యజ్ఞసేనో మహామనాః । విరాటమన్వయాత్పశ్చాత్పాణ్డవార్థం పరాక్రమీ
ఆ తరువాత పాంచాళ్యుడు, యజ్ఞసేనుడు, తన సేనతో కలిసి, పరాక్రమశాలి విరాటుడిని వెనక నుంచి అనుసరించి, పాండవుల కోసం ప్రయత్నించాడు.
తేషామాదిత్యచన్ద్రాభాః కనకోత్తమభూషణాః । నానాచిహ్నధరా రాజన్రథేష్వాసన్మహాధ్వజాః
వారందరిలో, ఓ రాజా, రథాలపై ఉన్న గొప్ప జెండాలు సూర్య చంద్రుల్లా ప్రకాశిస్తూ, ఉత్తమమైన బంగారు అలంకారాలతో,色色 గుర్తులతో అలంకరించబడి ఉన్నాయి.