ధ్వజా బహువిధాకారాస్తావకానాం నరాధిప । కాఞ్చనాఙ్గదినో రేజుర్జ్వలితా ఇవ పావకాః
రాజా, నీ యోధుల ధ్వజాలు అనేక ఆకారాల్లో, బంగారు కంకణాలతో, అగ్నిలా ప్రకాశిస్తూ మెరిశాయి.
స్వేషాం చైవ పరేషాం చ సమదృశ్యన్త భారత। మహేన్ద్రకేతవః శుభ్రా మహేన్ద్రసదనేష్వివ
భారతా, తమవాళ్లలోనూ, శత్రువులవాళ్లలోనూ, ఇంద్రుని సభలో ఉండేలా, అద్భుతమైన జెండాలు కనిపించాయి.
కాఞ్చనైః కవచైర్వీరా జ్వలనార్కసమప్రభైః। సన్నద్ధాః సమదృశ్యన్త జ్వలనార్కసమప్రభాః
బంగారు కవచాలు ధరించిన వీరులు, అగ్ని, సూర్యుల్లా ప్రకాశిస్తూ అక్కడ మెరిసిపోతున్నారు.
కురుయోధవరా రాజన్విచిత్రాయుధకార్ముకాః । ఉద్యతైరాయుథైశ్చిత్రైస్తలబద్ధాః పతాకినః
రాజా, కురు వంశపు శ్రేష్ఠ యోధులు, విభిన్న ఆయుధాలు, విల్లు పట్టుకుని, చేతులకు పతాకలు, కవచాలు ధరించి సిద్ధంగా నిలిచారు.
ఋషభాక్షా మహేష్వాసాశ్చమూముఖగతా బభుః । పృష్ఠగోపాస్తు భీష్మస్య పుత్రాస్తవ నరాధిప । దుఃశాసనో దుర్విషహో దుర్ముఖో దుఃసహస్తథా
ఎద్దుల్లాంటి కన్నులు, గొప్ప విల్లు పట్టిన వారు ముందువైపు నిలబడి, భీష్ముని వెనుక నీ కుమారులు దుఃశాసనుడు, దుర్విషహుడు, దుర్ముఖుడు, దుఃసహుడు ఉన్నారు.
వివింశతిశ్చిత్రసేనో వికర్ణశ్చ మహారథః । సత్యవ్రతః పురుమిత్రో జయో భూరిశ్రవాః శలః
వివింశతి, చిత్రసేనుడు, మహారథి వికర్ణుడు, సత్యవ్రతుడు, పురుమిత్రుడు, జయుడు, భూరిశ్రవుడు, శలుడు అక్కడ ఉన్నారు.
రథా వింశతిసాహస్రాస్తథైషామనుయాయినః। అభీషాహాః శూరసేనాః శిబయోఽథ వసాతయః
వీరులైన శూరసేనులు, శిబులు, వసాతులు కలిగిన ఇరవై వేల రథాలు వారిని అనుసరించాయి.
శాల్వా మత్స్యాస్తథామ్బష్ఠాస్త్రైగర్తాః కేకయాస్తథా। సౌవీరాః కైతవాః ప్రాచ్యాః ప్రతీచ్యేదీచ్యవాసినః
శాల్వులు, మత్స్యులు, అంబష్టులు, త్రైగర్తులు, కేకయులు, సౌవీరులు, కైతవులు, తూర్పు, పడమర, ఉత్తర ప్రాంతాలవారు అక్కడ ఉన్నారు.
ద్వాదశైతే జనపదాః సర్వే శూరాస్తనుత్యజః । మహతా రథవంశేన తే రరక్షుః పితామహమ్
ఈ పన్నెండు జనపదాల యోధులు, ధైర్యవంతులు, స్థిరంగా ఉండి, గొప్ప రథవంశంతో, పెద్దపెద్ద రథాలతో పితామహుడిని రక్షించారు.
అనీకం దశసాహస్రం కుఞ్జరాణాం తరస్వినామ్ । మాగధో యత్ర నృపతిస్తద్రథానీకమన్వయాత్
పది వేల వేగవంతమైన ఏనుగుల విభాగాన్ని, మాగధ రాజు ఉన్న చోట, ఆ రథ విభాగాన్ని అనుసరించింది.
రథానాం చక్రరక్షాశ్చ పాదరక్షాశ్చ దన్తినామ్। అభవన్వాహినీమధ్యే శతానామయుతాని షట్
రథాల చక్రాలను కాపాడేవారు, ఏనుగులకు కాలుగాపులు, ఆ సైన్యంలో మధ్యలో ఆరు లక్షల మంది ఉన్నారు.
పాదాతాశ్చాగ్రతో గచ్ఛన్ధనుశ్చర్మాసిపాణయః । అనేకశతసాహస్రా నఖరప్రాసయోధినః
ముందువైపు పాదసేన బాణాలు, కవచాలు, ఖడ్గాలు పట్టుకుని, లక్షలాది మంది గోరు, కత్తులతో యుద్ధం చేశారు.
అక్షౌహిణ్యో దశైకా చ తవ పుత్రస్య భారత। అదృశ్యత మహారాజ గఙ్గేవ యమునాన్తరా
భారతా, నీ కుమారునికి పదకొండు అక్షౌహిణి సైన్యాలు, రాజా, గంగా నదిలో యమునా కలిసినట్టు కనిపించాయి.
అర్క్షాంహిణీం దశైకాం చ వ్యూఢాం దృష్ట్వా యుధిష్ఠిరః। కథమల్పేన సైన్యేన ప్రత్యవ్యూహత పాణ్డవః
పదకొండు అక్షౌహిణి సైన్యాలు సిద్ధంగా ఉన్నట్టు చూసి, యుధిష్ఠిరుడు, తక్కువ సైన్యంతో పాండవుడు వీరిని ఎలా ఎదుర్కొంటాడో ఆశ్చర్యపడ్డాడు.
యో వేద మానుషం వ్యూహం దైవం గాన్ధర్వమాసురమ్ । కథం భీష్మం స కౌన్తేయః ప్రత్యయూహత సఞ్జయ
మానవ, దైవ, గంధర్వ, ఆసుర వ్యూహాలను తెలిసిన కుంతీ కుమారుడు, భీష్మునికి ఎలా వ్యూహం వేసాడో చెప్పు సంజయా.
ధార్తరాష్ట్రాణ్యనీకాని దృష్ట్వా వ్యూఢాని పాణ్డవః। అభ్యభాషత ధర్మాత్మా ధర్మరాజో ధనఞ్జయమ్
ధృతరాష్ట్రుని సైన్య విభాగాలు సిద్ధంగా ఉన్నట్టు చూసి, ధర్మాత్ముడైన ధర్మరాజు, ధనంజయుడిని ఉద్దేశించి మాట్లాడాడు.
మహర్షేర్వచనాత్తాత వేదయన్తి బృహస్పతేః । సంహతాన్యోధయేదల్పాన్కామం విస్తారయేద్బహూన్
బృహస్పతి మహర్షి చెప్పిన మాటలు పాటిస్తూ, ఓ తాత, మన బలగాన్ని ఒక్కచోట చేర్చి, శత్రువుల్లో కొద్దిమందిని ఎదుర్కొనాలి. ఎక్కువ మంది ఎదురైతే, మన బలగాన్ని విస్తరించవచ్చు.
సూచీముఖమనీకం స్యాదల్పానాం బహుభిః సహ। అస్మాకం చ తథా సైన్యమల్పీయః సుతరాం పరైః
కొద్దిమంది ఉన్నప్పుడు, వారి బలగాన్ని సూచి ఆకారంలో ఏర్పాటుచేయాలి. అలాగే, మన బలగం తక్కువగా ఉన్నప్పుడు, శత్రువులు ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు కూడా ఇలానే ఏర్పాటుచేయాలి.
ఏతద్వచనమాజ్ఞాయ మహర్షేర్వ్యూహ పాణ్డవ । ఏతచ్ఛ్రుత్వా ధర్మరాజం ప్రత్యభాషత పాణ్డవః
ఈ మహర్షి ఉపదేశాన్ని వినిపించిన పాండవా, బలగాన్ని ఇలా ఏర్పాటుచేయమని ఆజ్ఞాపించు. ఈ మాటలు విని ధర్మరాజు పాండవునికి సమాధానం చెప్పాడు.
ఏష వ్యూహామి తే వ్యూహం రాజసత్తమ దుర్జయమ్। అచలం నామ వజ్రాఖ్యం విహితం వజ్రపాణినా
రాజులలో శ్రేష్ఠుడవైన నీవు, నేను నీకోసం ఓ దుర్జయమైన వ్యూహాన్ని ఏర్పాటుచేస్తాను. దీనిని 'అచల' లేదా 'వజ్ర' వ్యూహమని అంటారు. ఇది వజ్రాయుధాన్ని ధరించిన దేవుడు ఏర్పరిచినది.
యః స వాత ఇవోద్భూతః సమరే దుఃసహః పరైః। స నః పురో యోత్సయతే వై భీమః ప్రహరతాం వరః
ఈ వ్యూహం గాలిలా ఉప్పొంగి, యుద్ధంలో శత్రువులకు భరించలేని విధంగా ఉంటుంది. దాని ముందు భాగాన్ని భీముడు, యోధులలో శ్రేష్ఠుడు, నడిపిస్తాడు.
తేజాంసి రిపుసైన్యానాం మృద్గన్పురుషసత్తమః। అగ్నేఽగ్రణీర్యోత్స్యతి నో యుద్ధోపాయవిచక్షణః
శత్రు సైన్యాన్ని నాశనం చేసే మహాబలుడు భీముడు, యుద్ధ నైపుణ్యంలో అగ్నిలా ముందుండి మన కోసం పోరాడతాడు.
యం దృష్ట్వా కురవః సర్వే దుర్యోధనపురోగమాః। నివర్తిష్యన్తి సంత్రస్తాః సింహం క్షుద్రమృగా యథా
భీముడిని చూసినప్పుడు, దుర్యోధనుడు ముందుండి, కౌరవులందరూ సింహాన్ని చూసిన చిన్న జంతువుల్లా భయంతో వెనక్కు తిరుగుతారు.
తం సర్వే సంశ్రయిష్యామః ప్రాకారమకుతోభయాః । భీమం ప్రహరతాం శ్రేష్ఠం దేవారాజమివామరాః
మనం అందరం భీముడిని ఆశ్రయంగా తీసుకుంటాము. అతడు మనకు దుర్భేద్యమైన ప్రాకారంలా ఉంటాడు. యోధులలో శ్రేష్ఠుడైన భీముడిని దేవతలు తమ రాజును నమ్మినట్లు మనం నమ్ముతాము.
న హి సోఽస్తి పుమాఁల్లోకే యః సంక్రుద్ధం వృకోదరమ్। ద్రష్టుమత్యుగ్రకర్మాణం విషహేత నరర్షభమ్
ఈ లోకంలో ఎవరూ లేరు, కోపంతో ఉన్న వృకోదరుడిని, అతని భయంకరమైన కార్యాలను చూసి, ఆ మానవ సింహుడిని ఎదుర్కొనగలిగేవారు.
భీమసేనో గదాం బిభ్రద్వజ్రసారమయీం దృఢామ్ । చరన్వేగేన మహతా సముద్రమపి శోషయేత్
భీమసేనుడు తన బలమైన, వజ్రంలా గట్టి గదను చేతబట్టి, తన వేగంతో సముద్రాన్ని కూడా ఎండగొట్టగలడు.
భీమసేనం తదా రాజన్దర్శయస్వ మహాబలమ్ । కేకయా ధృష్టకేతుశ్చ చేకితానశ్చ వీర్యవాన్
రాజా, అక్కడ భీమసేనుని మహాబలాన్ని చూపించు. అలాగే కేకయుడు, ధృష్టకేతుడు, వీరుడైన చెకితానుడు కూడా కనిపించాలి.
ఏతే గచ్ఛన్తు సామాత్యాః ప్రకర్షన్తో జనాధిప । ధృతరాష్ట్రస్య దాయాదానితి బీభత్సురబ్రవీత్
ఈ రాజులు తమ మంత్రులతో కలిసి ముందుకు వెళ్లి, ధృతరాష్ట్రుని వారసులను యుద్ధానికి పిలవాలి అని బీభత్సుడు అన్నాడు.
బ్రువాణం తు తథా పార్థం సర్వసైన్యాని భారత । అపూజయంస్తదా వాగ్భిరనుకూలాభిరాహవే
పార్థుడు ఇలా మాట్లాడినప్పుడు, ఓ భారతా, అన్ని సైన్యాలు యుద్ధానికి తగిన ప్రశంసా పదాలతో అతన్ని సత్కరించాయి.
ఏవముక్త్వా మహాబాహుస్తథా చక్రే ధనఞ్జయః। వ్యూహ్య తాని బలాన్యాశు ప్రయయౌ ఫల్గునస్తథా
అలా చెప్పిన ధనంజయుడు, మహాబాహువు, ఆ విధంగా బలగాలను ఏర్పాటుచేసి, వెంటనే ఫల్గుణుడు కూడా బయలుదేరాడు.