కేతుమానపి మాతఙ్గం విచిత్రపరమాఙ్కుశమ్। ఆస్థితః సమరే రాజన్మేఘస్థ ఇవ భానుమాన్
కేతుమతుడు కూడా అలంకరించబడిన గొప్ప అంకుశంతో ఉన్న ఏనుగుపై ఎక్కి, యుద్ధంలో మేఘాలలో ఉన్న సూర్యునిలా కనిపించాడు.
తేజసా దీప్యమానస్తు వారణోత్తమమాస్థితః । భగదత్తో యయౌ రాజా యథా వజ్రధరస్తథా
తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తూ, భగదత్తుడు అత్యుత్తమ ఏనుగుపై ఎక్కి, వజ్రాయుధాన్ని ధరించినవాడిలా ముందుకు పోయాడు.
గజస్కన్ధగతావాస్తాం భగదత్తేన సంమితౌ । విన్దానువిన్దావావన్త్యౌ కేతుమన్తమనువ్రతౌ
అవంతి దేశానికి చెందిన వింద్యుడు, అనువింద్యుడు, కేతుమతికి అంకితభావంతో, భగదత్తునితో కలిసి ఏనుగులపై ప్రయాణించారు.
స రథానీకవాన్వ్యూహో హస్త్యఙ్గో నృపశీర్షవాన్ । వాజిపక్షః పతత్యుగ్రః ప్రహసన్సర్వతోముఖః
ఆ వ్యూహం ముందుభాగంలో రథాలు, మధ్యలో ఏనుగులు, నాయకులుగా రాజులు, రెండు వైపులా గుర్రస్వార్లు ఉండగా, అన్ని వైపులా గర్జిస్తూ ఉగ్రంగా కదిలింది.
ద్రోణేన విహితో రాజన్రాజ్ఞా శాన్తనవేన చ। తథైవాచార్యపుత్రేణ బాహ్లీకేన కృపేమ చ
ఈ వ్యూహాన్ని ద్రోణుడు, భీష్ముడు, ద్రోణుని కుమారుడు, బాహ్లికుడు, కృపాచార్యుడు ఏర్పాటుచేశారు.
తతో ముహూర్తాత్తుములః శబ్దో హృదయకమ్పనః। అశ్రూయత మహారాజ యోధానాం ప్రయుయుత్సతామ్
ఆ తర్వాత కొంతసేపటికి, యుద్ధానికి సిద్ధమైన యోధుల గర్జనతో, హృదయాన్ని కంపించే గొప్ప శబ్దం వినిపించింది, ఓ రాజా!
శఙ్ఖదున్దుభిఘోషైశ్చ వారణానాం చ బృంహితైః । నోమిఘోషై రథానాం చ దీర్యతీవ వసున్ధరా
శంఖాలు, డుండుభులు మోగడం, ఏనుగుల గర్జనలు, రథాల అరుపులతో భూమి చీలిపోతున్నట్టు అనిపించింది.
హయానాం హేషమాణానాం యోధానాం చైవ గర్జతామ్। క్షణేనైవ నభో భూమిః శబ్దేనాపూరితం తదా
గుర్రాల హీనాలు, యోధుల అరుపులతో, ఒక్క క్షణంలోనే ఆకాశం, భూమి అన్నీ శబ్దంతో నిండిపోయాయి.
పుత్రాణాం తవ దుర్ధర్ష పాణ్డవానాం తథైవ చ । సమకమ్పన్త సైన్యాని పరస్పరసమాగమే
అజేయుడవైన రాజా, నీ కుమారుల సైన్యాలు, పాండవుల సైన్యాలు కూడా ఒకదానికొకటి ఎదురయ్యేటప్పుడు భయంతో వణికిపోయాయి.
తత్ర నాగా రథాశ్చైవ జామ్బూనదవిభూషితాః । భ్రాజమానా వ్యదృశ్యన్త మేఘా ఇవ సవిద్యుతః
అక్కడ బంగారు అలంకారాలతో మెరిసే ఏనుగులు, రథాలు మేఘాల్లో మెరుపులు మెరిపినట్టు ప్రకాశించాయి.
ధ్వజా బహువిధాకారాస్తావకానాం నరాధిప । కాఞ్చనాఙ్గదినో రేజుర్జ్వలితా ఇవ పావకాః
రాజా, నీ యోధుల ధ్వజాలు అనేక ఆకారాల్లో, బంగారు కంకణాలతో, అగ్నిలా ప్రకాశిస్తూ మెరిశాయి.
స్వేషాం చైవ పరేషాం చ సమదృశ్యన్త భారత। మహేన్ద్రకేతవః శుభ్రా మహేన్ద్రసదనేష్వివ
భారతా, తమవాళ్లలోనూ, శత్రువులవాళ్లలోనూ, ఇంద్రుని సభలో ఉండేలా, అద్భుతమైన జెండాలు కనిపించాయి.
కాఞ్చనైః కవచైర్వీరా జ్వలనార్కసమప్రభైః। సన్నద్ధాః సమదృశ్యన్త జ్వలనార్కసమప్రభాః
బంగారు కవచాలు ధరించిన వీరులు, అగ్ని, సూర్యుల్లా ప్రకాశిస్తూ అక్కడ మెరిసిపోతున్నారు.
కురుయోధవరా రాజన్విచిత్రాయుధకార్ముకాః । ఉద్యతైరాయుథైశ్చిత్రైస్తలబద్ధాః పతాకినః
రాజా, కురు వంశపు శ్రేష్ఠ యోధులు, విభిన్న ఆయుధాలు, విల్లు పట్టుకుని, చేతులకు పతాకలు, కవచాలు ధరించి సిద్ధంగా నిలిచారు.
ఋషభాక్షా మహేష్వాసాశ్చమూముఖగతా బభుః । పృష్ఠగోపాస్తు భీష్మస్య పుత్రాస్తవ నరాధిప । దుఃశాసనో దుర్విషహో దుర్ముఖో దుఃసహస్తథా
ఎద్దుల్లాంటి కన్నులు, గొప్ప విల్లు పట్టిన వారు ముందువైపు నిలబడి, భీష్ముని వెనుక నీ కుమారులు దుఃశాసనుడు, దుర్విషహుడు, దుర్ముఖుడు, దుఃసహుడు ఉన్నారు.
వివింశతిశ్చిత్రసేనో వికర్ణశ్చ మహారథః । సత్యవ్రతః పురుమిత్రో జయో భూరిశ్రవాః శలః
వివింశతి, చిత్రసేనుడు, మహారథి వికర్ణుడు, సత్యవ్రతుడు, పురుమిత్రుడు, జయుడు, భూరిశ్రవుడు, శలుడు అక్కడ ఉన్నారు.
రథా వింశతిసాహస్రాస్తథైషామనుయాయినః। అభీషాహాః శూరసేనాః శిబయోఽథ వసాతయః
వీరులైన శూరసేనులు, శిబులు, వసాతులు కలిగిన ఇరవై వేల రథాలు వారిని అనుసరించాయి.
శాల్వా మత్స్యాస్తథామ్బష్ఠాస్త్రైగర్తాః కేకయాస్తథా। సౌవీరాః కైతవాః ప్రాచ్యాః ప్రతీచ్యేదీచ్యవాసినః
శాల్వులు, మత్స్యులు, అంబష్టులు, త్రైగర్తులు, కేకయులు, సౌవీరులు, కైతవులు, తూర్పు, పడమర, ఉత్తర ప్రాంతాలవారు అక్కడ ఉన్నారు.
ద్వాదశైతే జనపదాః సర్వే శూరాస్తనుత్యజః । మహతా రథవంశేన తే రరక్షుః పితామహమ్
ఈ పన్నెండు జనపదాల యోధులు, ధైర్యవంతులు, స్థిరంగా ఉండి, గొప్ప రథవంశంతో, పెద్దపెద్ద రథాలతో పితామహుడిని రక్షించారు.
అనీకం దశసాహస్రం కుఞ్జరాణాం తరస్వినామ్ । మాగధో యత్ర నృపతిస్తద్రథానీకమన్వయాత్
పది వేల వేగవంతమైన ఏనుగుల విభాగాన్ని, మాగధ రాజు ఉన్న చోట, ఆ రథ విభాగాన్ని అనుసరించింది.
రథానాం చక్రరక్షాశ్చ పాదరక్షాశ్చ దన్తినామ్। అభవన్వాహినీమధ్యే శతానామయుతాని షట్
రథాల చక్రాలను కాపాడేవారు, ఏనుగులకు కాలుగాపులు, ఆ సైన్యంలో మధ్యలో ఆరు లక్షల మంది ఉన్నారు.
పాదాతాశ్చాగ్రతో గచ్ఛన్ధనుశ్చర్మాసిపాణయః । అనేకశతసాహస్రా నఖరప్రాసయోధినః
ముందువైపు పాదసేన బాణాలు, కవచాలు, ఖడ్గాలు పట్టుకుని, లక్షలాది మంది గోరు, కత్తులతో యుద్ధం చేశారు.
అక్షౌహిణ్యో దశైకా చ తవ పుత్రస్య భారత। అదృశ్యత మహారాజ గఙ్గేవ యమునాన్తరా
భారతా, నీ కుమారునికి పదకొండు అక్షౌహిణి సైన్యాలు, రాజా, గంగా నదిలో యమునా కలిసినట్టు కనిపించాయి.
అర్క్షాంహిణీం దశైకాం చ వ్యూఢాం దృష్ట్వా యుధిష్ఠిరః। కథమల్పేన సైన్యేన ప్రత్యవ్యూహత పాణ్డవః
పదకొండు అక్షౌహిణి సైన్యాలు సిద్ధంగా ఉన్నట్టు చూసి, యుధిష్ఠిరుడు, తక్కువ సైన్యంతో పాండవుడు వీరిని ఎలా ఎదుర్కొంటాడో ఆశ్చర్యపడ్డాడు.
యో వేద మానుషం వ్యూహం దైవం గాన్ధర్వమాసురమ్ । కథం భీష్మం స కౌన్తేయః ప్రత్యయూహత సఞ్జయ
మానవ, దైవ, గంధర్వ, ఆసుర వ్యూహాలను తెలిసిన కుంతీ కుమారుడు, భీష్మునికి ఎలా వ్యూహం వేసాడో చెప్పు సంజయా.
ధార్తరాష్ట్రాణ్యనీకాని దృష్ట్వా వ్యూఢాని పాణ్డవః। అభ్యభాషత ధర్మాత్మా ధర్మరాజో ధనఞ్జయమ్
ధృతరాష్ట్రుని సైన్య విభాగాలు సిద్ధంగా ఉన్నట్టు చూసి, ధర్మాత్ముడైన ధర్మరాజు, ధనంజయుడిని ఉద్దేశించి మాట్లాడాడు.
మహర్షేర్వచనాత్తాత వేదయన్తి బృహస్పతేః । సంహతాన్యోధయేదల్పాన్కామం విస్తారయేద్బహూన్
బృహస్పతి మహర్షి చెప్పిన మాటలు పాటిస్తూ, ఓ తాత, మన బలగాన్ని ఒక్కచోట చేర్చి, శత్రువుల్లో కొద్దిమందిని ఎదుర్కొనాలి. ఎక్కువ మంది ఎదురైతే, మన బలగాన్ని విస్తరించవచ్చు.
సూచీముఖమనీకం స్యాదల్పానాం బహుభిః సహ। అస్మాకం చ తథా సైన్యమల్పీయః సుతరాం పరైః
కొద్దిమంది ఉన్నప్పుడు, వారి బలగాన్ని సూచి ఆకారంలో ఏర్పాటుచేయాలి. అలాగే, మన బలగం తక్కువగా ఉన్నప్పుడు, శత్రువులు ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు కూడా ఇలానే ఏర్పాటుచేయాలి.
ఏతద్వచనమాజ్ఞాయ మహర్షేర్వ్యూహ పాణ్డవ । ఏతచ్ఛ్రుత్వా ధర్మరాజం ప్రత్యభాషత పాణ్డవః
ఈ మహర్షి ఉపదేశాన్ని వినిపించిన పాండవా, బలగాన్ని ఇలా ఏర్పాటుచేయమని ఆజ్ఞాపించు. ఈ మాటలు విని ధర్మరాజు పాండవునికి సమాధానం చెప్పాడు.
ఏష వ్యూహామి తే వ్యూహం రాజసత్తమ దుర్జయమ్। అచలం నామ వజ్రాఖ్యం విహితం వజ్రపాణినా
రాజులలో శ్రేష్ఠుడవైన నీవు, నేను నీకోసం ఓ దుర్జయమైన వ్యూహాన్ని ఏర్పాటుచేస్తాను. దీనిని 'అచల' లేదా 'వజ్ర' వ్యూహమని అంటారు. ఇది వజ్రాయుధాన్ని ధరించిన దేవుడు ఏర్పరిచినది.