యచ్ఛరీరైరుపాస్తీర్ణాం నరవారణవాజినామ్ । శరశక్తిమహాఖఙ్గతోమరాక్షాం మహాభయామ్। ప్రావిశన్కితవా మన్దాః సభాం యుద్ధదురాసదామ్
యుద్ధసభలో మానవులు, ఏనుగులు, గుర్రాల శవాలతో, బాణాలు, కటారులు, గొప్ప ఖడ్గాలు, తోమరాలతో నిండిన ఆ భయంకరమైన ప్రదేశంలో, ఆ మూర్ఖ జూదగాళ్లు ఎలా ప్రవేశించారు?
ప్రాణద్యూతే ప్రతిభయే కేఽదీవ్యన్త నరర్షభాః । కే జీయన్తే జితాస్తత్ర కృతలక్ష్యా నిపాతితాః । అన్యే భీష్మాచ్చాన్తనవాత్తన్మమాచక్ష్వ సఞ్జయ
ఆ ప్రాణాల జూదంలో, మానవశ్రేష్ఠులు ఎవరు ఆడారు? ఎవరు గెలిచారు? ఎవరు లక్ష్యాన్ని చేరుకుని పడిపోయారు? భీష్ముడు మరణించిన తరువాత ఎవరు మిగిలారు? ఇవన్నీ నాకు చెప్పు సంజయా.
న హి మే శాన్తిరస్తీహ శ్రుత్వా దేవవ్రతం హతమ్। పితరం భీమకర్మాణం భీష్మమాహవశోభినమ్
దేవవ్రతుడు, నా తండ్రి, మహాప్రతాపి, యుద్ధంలో కీర్తిగాంచిన భీష్ముడు మరణించాడని విని నాకు ఇప్పుడు ఏమాత్రం శాంతి లేదు.
ఆర్తిం మే హృదయే రూఢాం మహతీం పుత్రహానిజామ్। త్వం హి మే సర్పిషేవాగ్నిముద్దీపయసి సఞ్జయ
నా కుమారుని మృతితో నా హృదయంలో గొప్ప బాధ పుట్టింది. సంజయా, నువ్వు చెప్పే మాటలు ఆ బాధను మరింత పెంచుతున్నాయి, నెయ్యి అగ్నికి పోసినట్టు.
మహాన్తం భారముద్యమ్య విశ్రుతం సార్వలౌకికమ్। దృష్ట్వా వినిహతం భీష్మం మన్యే శోచన్తి పుత్రకాః
అన్ని లోకాల భారాన్ని మోసిన, పేరుగాంచిన భీష్ముడు పడిపోయిన దృశ్యాన్ని చూసి, పుత్రులు ఎంతో శోకిస్తారని నేను అనుకుంటున్నాను.
శ్రోష్యామి తాని దుఃఖాని దుర్యోధనకృతాన్యహమ్ । తస్మాన్మే సర్వమాచక్ష్వ యద్వృత్తం తత్ర సఞ్జయ
దుర్యోధనుడు చేసిన పాపాల వల్ల కలిగిన ఆ దుఃఖాలను నేను వినబోతున్నాను. అందుకే, అక్కడ జరిగిన ప్రతిదీ నాకూ చెప్పు సంజయా.
యద్వృత్తం తత్ర సంగ్రామే మన్దస్యాబుద్ధిసంభవమ్ । అపనీతం సునీతం యత్తన్మమాచక్ష్వ సఞ్జయ
సంజయా, నా అవివేకంతో ఆ యుద్ధంలో ఏం జరిగిందో, ఏది పోయిందో, ఏది జాగ్రత్తగా కాపాడబడిందో, అన్నీ నాకూ చెప్పు.
యత్కృతం తత్ర సంగ్రామే భీష్మేణ జయమిచ్ఛతా । తేజోయుక్తం కృతాస్త్రేణ శంస తచ్చాప్యశేషతః
ఆ యుద్ధంలో విజయాన్ని కోరుతూ భీష్ముడు చేసిన కార్యాలు, ఆయన్ని కలిగిన తేజస్సు, ఆయుధ నైపుణ్యం — ఇవన్నీ పూర్తిగా నాకూ వివరించు సంజయా.
యథా తదభవద్యుద్ధం కురుపాణ్డవసేనయోః । క్రమేణ యేన యస్మింశ్చ కాలే యచ్చ యథాఽభవత్
కురువంశీయులూ, పాండవులూ తమ సైన్యాలతో యుద్ధం చేసిన విధానం, ఏ క్రమంలో, ఎప్పుడు, ఎలా జరిగింది అన్నదాన్ని నేను వివరంగా చెప్పబోతున్నాను.
త్వద్యుక్తోఽయమనుప్రశ్నో మహారాజ యథార్హసి। న తు దుర్యోధనే దోషమిమమాసఙ్క్తుమర్హసి
మహారాజా! మీరు అడిగిన ఈ ప్రశ్న సముచితమే. కానీ, దుర్యోధనుడిపై ఈ తప్పును అనుమానించకూడదు.
య ఆత్మనో దుశ్చరితాదశుభం ప్రాప్నుయాన్నరః। ఏనసా తేన నాన్యం స ఉపాశఙ్కితుమర్హతి
తన దుష్టచర్య వల్ల ఎవరికైనా అపశకునం కలిగితే, ఆ మనిషి తన తప్పును మరొకరిపై అనుమానించకూడదు.
మహారాజ మనుష్యేషు నిన్ద్యం యః సర్వమాచరేత్। స వధ్యః సర్వలోకస్య నిన్దితాని సమాచరన్
మహారాజా! మానవుల్లో ఎవరు అన్ని విషయాల్లోనూ నిందకు గురయ్యే పనులు చేస్తారో, వారు అందరి చేత శిక్షించబడతారు.
నికారో నికృతిప్రజ్ఞైః పాణ్డవైస్త్వత్ప్రతీక్షయా । అనుభూతః సహామాత్యైః క్షాన్తశ్చ సుచిరం వనే
పాండవులు మాయతో చేసిన అవమానాన్ని మీరు, మీ మంత్రులతో కలిసి, చాలా కాలం అరణ్యంలో ఓర్పుతో భరించారు.
హయానాం చ గజానాం చ రాజ్ఞాం చామితతేజసామ్। ప్రత్యక్షం యన్మయా దృష్టం దృష్టం యోగబలేన చ
అశ్వాలు, ఏనుగులు, అపారవీర్యమున్న రాజులు — వీరిని నేను ప్రత్యక్షంగా చూసినదీ, యోగబలంతో గ్రహించినదీ మీకు చెప్పబోతున్నాను.
శృణు తత్పృథివీపాల మా చ శోకే మనః కృథాః । దిష్టమేతత్పురా నూనమిదమేవ నరాధిప
భూమిని పాలించే రాజా! నేను చెప్పేది వినండి. మనసులో దుఃఖాన్ని పెట్టుకోకండి. ఇది చాలా కాలం క్రితమే విధిగా నిర్ణయించబడింది.
నమస్కృత్వా ప్రవక్ష్యామి పారాశర్యాయ ధీమతే। యస్య ప్రసాదాద్దివ్యం తత్ప్రాప్తం జ్ఞానమనుత్తమమ్
పరాశరుని కుమారుడైన మహాత్ముడికి నమస్కరించి, ఆయన దయవల్ల నాకు లభించిన పరమమైన దివ్యజ్ఞానాన్ని ఇప్పుడు వివరంగా చెప్పబోతున్నాను.
దృష్టిశ్చాతీన్ద్రియా రాజన్దూరాచ్ఛ్రవణమేవ చ । పరచిత్తస్య విజ్ఞానమతీతానాగతస్య చ
రాజా! ఇంద్రియాలకు అందని దృష్టి, దూరంలో ఉన్నదాన్ని వినగల శక్తి, ఇతరుల మనసు తెలుసుకునే శక్తి, గతం-భవిష్యత్తు విషయాల జ్ఞానం నాకు ఉంది.
వ్యుత్థితోత్పత్తివిజ్ఞానమాకాశే చ గతిః శుభా । అస్త్రైరసఙ్గో యుద్ధేషు వరదానాన్మహాత్మనః
ఏది ఎలా ప్రారంభమై, ఎలా ముగుస్తుందో తెలుసుకునే శక్తి, ఆకాశంలో స్వేచ్ఛగా సంచరించగలగడం, యుద్ధంలో ఆయుధాలకు అతీతంగా ఉండటం — ఇవన్నీ ఆ మహాత్ముని వరప్రభావమే.
శ్రృణు మే విస్తరేణేదం విచిత్రం పరమాద్భుతమ్ । భరతానామభూద్యుద్ధం యథా తద్రోమహర్షణమ్
భరతవంశీయుల యుద్ధం ఎంత అద్భుతంగా, ఆశ్చర్యంగా జరిగిందో, ఒళ్ళు గగుర్పొడిచేలా ఉన్న ఆ కథను నేను పూర్తిగా వివరంగా చెబుతాను — వినండి.
తేష్వనీకేషు యత్తేషు వ్యూఢేషు చ విధానతః । దుర్యోధనో మహారాజ దుఃశాసనమథాబ్రవీత్
అన్ని సైన్యాలు క్రమంగా ఏర్పాటయ్యాక, మహారాజా! దుర్యోధనుడు దుఃశాసనునితో ఇలా అన్నాడు.
దుఃశాసన రథాస్తూర్ణం యుజ్యన్తాం భీష్మరక్షిణః। అనీకాని చ సర్వాణి శీఘ్రం త్వమనుచోదయ
దుఃశాసనా! భీష్ముడిని రక్షించే రథాలను వెంటనే సిద్ధం చేయించు. అన్ని సైన్యాలను త్వరగా ముందుకు నడిపించు.
అయం స మామభిప్రాప్తో వర్షపూగాభిచిన్తితః । పాణ్డవానాం ససైన్యానాం కురూణాం చ సమాగమః
ఇది పాండవులు తమ సైన్యంతో, కురువంశీయులతో కలిసే ఆ ఎన్నో సంవత్సరాలుగా నేను ఎదురుచూస్తున్న సమాగమమే.
నాతః కార్యతమం మన్యే రణే భీష్మస్య రక్షణాత్। హన్యుద్గుప్తో హ్యసౌ పార్థాన్సోమకాంశ్చ ససృఞ్జయాన్
ఈ సమయంలో భీష్ముడి రక్షణకంటే ముఖ్యమైన పని నాకు లేదు. ఆయనను బాగా కాపాడితే, ఆయన పాండవులను, సోమకులను, శృంజయులను ఖచ్చితంగా సంహరిస్తాడు.
అబ్రవీచ్చ విశుద్ధాత్మా నాహం హన్యాం శిఖణ్డినామ్ । శ్రూయతే స్త్రీ హ్యసౌ పూర్వం తస్మాదూర్త్యో రణే మమ
భీష్ముడు పవిత్రమనస్సుతో ఇలా అన్నాడు — 'నేను శిఖండిని హతముచేయను. అతడు ముందు స్త్రీగా ఉన్నాడని విన్నాను. అందుకే యుద్ధంలో అతడిని చంపను.'
తస్మాద్భీష్మో రక్షితవ్యో విశేషేణేతి మే మతిః। శిఖణ్డినో వధే యత్తాః సర్వే తిష్ఠన్తు మామకాః
అందువల్ల భీష్ముడిని ప్రత్యేకంగా రక్షించాలి అని నా నిశ్చయం. శిఖండిని హతమయ్యకుండా ఉండేందుకు నా సైనికులందరూ సిద్ధంగా ఉండాలి.
తథా ప్రాచ్యాః ప్రతీచ్యాశ్చ దాక్షిణాత్యోత్తరాపథాః । సర్వథాఽస్త్రేషు కుశలాస్తే రక్షన్తు పితామహమ్
అలాగే, తూర్పు, పడమర, దక్షిణ, ఉత్తర ప్రాంతాలవారు, ఆయుధాల్లో నిపుణులైన వారు, ప్రతివిధంగా పితామహుడిని రక్షించాలి.
అరక్ష్యమాణం హి వృకో హన్యాత్సింహం మహాబలమ్ । మా సింహం జమ్బుకేనేవ ఘాతయామః శిఖణ్డినా
బలమైన సింహాన్ని ఎవ్వరూ కాపాడకపోతే, చిన్న నక్క కూడా దాన్ని చంపగలదు. మనం శిఖండిని ద్వారా సింహాన్ని నక్క చేతిలో పడేలా చేయకూడదు.
వామం చక్రం యుధామన్యురుత్తమౌజాశ్చ దక్షిణమ్। గోప్తారౌ ఫాల్గునం ప్రాప్తౌ ఫాల్గునోపి శిఖణ్డినః
యుధామన్యుడు ఎడమ చక్రాన్ని, ఉత్తమౌజాస్ కుడి చక్రాన్ని పట్టుకున్నారు. ఇద్దరూ ఫాల్గుణుడిని కాపాడటానికి వచ్చారు. ఫాల్గుణుడు కూడా శిఖండిని కాపాడాడు.
సంరక్ష్యమాణః పార్థేన భీష్మేణ చ వివర్జితః । యథా న హన్యాద్గాఙ్గేయం దుఃశాసన తథా కురు
అర్జునుడు శిఖండిని కాపాడాలి. భీష్ముడు యుద్ధం నుంచి తప్పుకున్న తర్వాత, గంగా కుమారుడు చనిపోకుండా చూసుకో, దుఃశాసన.
తతో రజన్యాం వ్యుష్టాయాం శబ్దః సమభవన్మహాన్। క్రోశతాం భూమిపలానాం యుజ్యతాం యుజ్యతామితి
రాత్రి ముగిసిన తర్వాత, రాజులు 'రథాలు జోడించండి! జోడించండి!' అని పెద్దగా అరుస్తూ గొప్ప శబ్దం వినిపించింది.