తస్మాన్నూనం మహావీర్యాద్భార్గవాద్యుద్ధదుర్మదాత్। తేజోవీర్యబలైర్యూయాఞ్శిఖణ్డీ ద్రుపదాత్మజః
అందువల్ల, మహావీరుడైన భార్గవుని కన్నా, యుద్ధంలో మత్తుగా ఉండే వీరులకన్నా ఎక్కువ తేజస్సు, శౌర్యం, బలం శిఖండికి, ద్రుపదుని కుమారుడికి ఉన్నట్టే.
యః శూరం కృతినం యుద్ధే సర్వశస్త్రవిశారదమ్। పరమాస్త్రవిదం వీరం జఘాన భగ్తర్షభమ్
యుద్ధంలో అన్ని ఆయుధాల్లో నిపుణుడైన, పరమాస్త్రాలను తెలిసిన, శూరుడైన, మహాపురుషుడైన వాడిని సంహరించినవాడు—
కే వీరాస్తమమిత్రఘ్నమన్వయుః శస్త్రసంసది । శంస మే తద్యథా చాసీద్యుద్భం భీష్మస్య పాణ్డవైః
శత్రువులను సంహరించే ఆ మహావీరుని వెంట ఆయుధ సమూహంలో ఎవరు వెళ్లారు? భీష్ముడు పాండవుల చేతిలో ఎలా పడిపోయాడో నాకు చెప్పు.
యోషేవ హతవీరా మే సేన్మ పుత్రస్య సఞ్జయ । అగోపమివ చోద్భ్రాన్తం గోకులం తద్బలం మమ
సంజయా! నా కుమారుని సైన్యం ఇప్పుడు, తన రక్షకులను కోల్పోయిన స్త్రీలా, గోపాలుడు లేని గోకులంలా అయోమయంలో ఉంది.
పౌరుషం సర్వలోకస్య పరం యస్మిన్మహాహవే। పరాసక్తే చ వస్తస్మిన్కథమాసీన్మనస్తదా
ఆ మహాయుద్ధంలో, ప్రపంచమంతా ఉన్న పరాక్రమం అతనిలోనే కేంద్రీకృతమై ఉండగా, అందరి మనస్సు అతనిపైనే నిలిచినప్పుడు, ఆ సమయంలో మనస్సు ఎలా ఉండిందో చెప్పు.
జీవితేఽప్యద్య సామర్థ్యం కిమివాస్మాసు సఞ్జయ। ఘాతయిత్వా మహావీర్యం పితరం లోకధార్మికమ్
సంజయా! లోకధర్మాన్ని పాటించే, మహాశక్తివంతుడైన తండ్రిని చంపిన తర్వాత, ఇప్పుడు మనలో బతికే శక్తి ఏముంది?
అగాధే సలిలే మగ్నాం నావం దృష్ట్వేవ పారగాః । భీష్మే హతే భృశం దుఃఖాన్మన్యే శోచన్తి పుత్రకాః
గాఢమైన నీటిలో పడిపోయిన నావను చూసినవారు ఎలా నిస్సహాయంగా ఉంటారో, భీష్ముడు చనిపోయిన తర్వాత నా కుమారులు కూడా అలాగే తీవ్రమైన దుఃఖంలో ఉన్నారు.
అద్రిసారమయం నూనం హృదయం మమ సఞ్జయ। యచ్ఛ్రుత్వా పురుషవ్యాఘ్రం హతం భీష్మం న దీర్యతే
సంజయా! భీష్ముడు, మానవులలో సింహుడైన వాడు చనిపోయాడని విన్నా, నా హృదయం పగలకపోవడం చూస్తే, అది ఖచ్చితంగా పర్వతపు రాయిలా ఉండాలి.
యస్మిన్నస్త్రాణి మేధా చ నీతిశ్చ పురుషర్షభే। అప్రమేయాణి దుర్ధర్షే కథం స నిహతో యుధి
అప్రమేయమైన ఆయుధాలు, బుద్ధి, నయము—all కలిగిన, ఎవ్వరూ ఎదుర్కోలేని పురుషశ్రేష్ఠుడు యుద్ధంలో ఎలా చనిపోయాడు?
న చాస్త్రేణ న శౌర్యేణ తపసా మేధయా న చ। న ధృత్యా న పునస్త్యాగాన్మృత్యోః కశ్చిద్విముచ్యతే
ఏ ఆయుధంతోనైనా, శౌర్యంతోనైనా, తపస్సుతోనైనా, బుద్ధితోనైనా, స్థైర్యంతోనైనా, త్యాగంతోనైనా మరణాన్ని ఎవరూ తప్పించుకోలేరు.
కాలో నూనం మహావీర్యః సర్వలోకదురత్యయః । యత్ర శాన్తనవం భీష్మం హతం శంససి సఞ్జయ
సంజయా, నువ్వు శాంతనువు కుమారుడు భీష్ముడు పడిపోయాడని చెప్పినప్పుడు, నిజంగా కాలమే అన్ని లోకాలకూ దాటి పోయే గొప్ప శక్తిగా ఉందని నాకు అనిపిస్తోంది.
పుత్రశోకాభిసంతప్తో మహద్దుఃఖమచిన్తయన్ । ఆశంసేఽహం పరం త్రాణం భీష్మాచ్ఛాన్తనునన్దనాత్
నా కుమారుని కోల్పోయిన దుఃఖంతో బాధపడుతూ, ఈ పెద్ద బాధను తట్టుకోలేక, శాంతనువు కుమారుడైన భీష్ముడి దగ్గర నుండే నాకు గొప్ప రక్షణ లభిస్తుందని ఆశించాను.
యదాదిత్యమివాపశ్యత్పతితం భ్రువి సఞ్జయ । దుర్యోధనః శాన్తనవం కిం తదా ప్రత్యపద్మత
సంజయా, ఆ సమయంలో దుర్యోధనుడు ఆకాశంలో నుంచి సూర్యుడు పడిపోవడాన్ని చూసినట్టు శాంతనువు కుమారుడు భీష్ముడు పడిపోయిన దృశ్యాన్ని చూసి ఏమి చేశాడు?
నాహం స్వేషాం పరేషాం వా బుద్ధ్యా సఞ్జయ చిన్తయన్ । శేషం కించిత్ప్రపశ్యామి ప్రత్యనీకే మహీక్షితామ్
సంజయా, నా మనసులో ఆలోచిస్తే, యుద్ధరంగంలో నా వాళ్లలోనైనా, శత్రువుల రాజులలోనైనా ఎవ్వరూ మిగిలి ఉన్నారని నాకు కనబడడం లేదు.
దారుణః క్షత్రధర్మోఽయమృషిభిః సంప్రదర్శితః । యత్ర శాన్తనవం హత్వా రాజ్యమిచ్ఛన్తి పాణ్డవాః
ఋషులు చూపిన ఈ కఠినమైన క్షత్రియ ధర్మం చూస్తే, శాంతనువు కుమారుడైన భీష్ముడిని చంపి పాండవులు రాజ్యం కోరుతున్నారు.
వయం వా రాజ్యమిచ్ఛామో ఘాతయిత్వా మహావ్రతమ్। క్షత్రధర్మే స్థితాః పార్థా నాపరాధ్యన్తి పుత్రకాః
లేదా మేము కూడా ఆ మహావ్రతుడిని చంపి రాజ్యం కోరుతున్నాం. అయినా, పాండవులు క్షత్రియ ధర్మంలో నిలిచి ఉన్నారు కనుక, వారు తప్పు చేయలేదు, నా కుమారుడా.
ఏతదార్యేణ కర్తవ్యం కృచ్ఛ్రాస్వాపత్సు సఞ్జయ । పరాక్రమః పరాశక్తిస్తత్తు తస్మిన్ప్రతిష్ఠితమ్
సంజయా, ఇలాంటి కష్టకాలంలో ఆర్యులు చేయవలసింది ఇదే. ధైర్యం, పరాక్రమం, గొప్ప శక్తి అన్నీ ఇలాంటి సమయంలో చూపించాలి.
అనీకాని వినిఘ్నన్తం హ్రీమన్తమపరాజితమ్ । కథం శాన్తనవం తాతం పాణ్డుపుత్రా న్యవారయన్
సంజయా, అజేయుడు, లజ్జాశీలి అయిన శాంతనువు కుమారుడు భీష్ముడు సైన్యాలను నాశనం చేస్తూ ఉండగా, పాండవులు ఆయనను ఎలా ఆపగలిగారు?
యథాయుక్తాన్యనీకాని కథం యుద్ధం మహాత్మభిః। కథం వా నిహతో భీష్మః పితా సఞ్జయ మే పరైః
సంజయా, మహాత్ములు తమ తమ సైన్యాలను సరిగా ఏర్పాటుచేసి యుద్ధంలో ఎలా పోరాడారు? అలాగే, నా తండ్రి అయిన భీష్ముడిని శత్రువులు ఎలా చంపారు?
దుర్యోధనశ్చ కర్ణశ్చ శకునిశ్చాపి సౌబలః । దుఃశాసనశ్చ కితవో హతే భీష్మే కిమబ్రువన్
భీష్ముడు పడిపోయినప్పుడు, దుర్యోధనుడు, కర్ణుడు, సౌబలుడు శకుని, మోసపూరితుడు దుఃశాసనుడు ఏమని మాట్లాడారు?
యచ్ఛరీరైరుపాస్తీర్ణాం నరవారణవాజినామ్ । శరశక్తిమహాఖఙ్గతోమరాక్షాం మహాభయామ్। ప్రావిశన్కితవా మన్దాః సభాం యుద్ధదురాసదామ్
యుద్ధసభలో మానవులు, ఏనుగులు, గుర్రాల శవాలతో, బాణాలు, కటారులు, గొప్ప ఖడ్గాలు, తోమరాలతో నిండిన ఆ భయంకరమైన ప్రదేశంలో, ఆ మూర్ఖ జూదగాళ్లు ఎలా ప్రవేశించారు?
ప్రాణద్యూతే ప్రతిభయే కేఽదీవ్యన్త నరర్షభాః । కే జీయన్తే జితాస్తత్ర కృతలక్ష్యా నిపాతితాః । అన్యే భీష్మాచ్చాన్తనవాత్తన్మమాచక్ష్వ సఞ్జయ
ఆ ప్రాణాల జూదంలో, మానవశ్రేష్ఠులు ఎవరు ఆడారు? ఎవరు గెలిచారు? ఎవరు లక్ష్యాన్ని చేరుకుని పడిపోయారు? భీష్ముడు మరణించిన తరువాత ఎవరు మిగిలారు? ఇవన్నీ నాకు చెప్పు సంజయా.
న హి మే శాన్తిరస్తీహ శ్రుత్వా దేవవ్రతం హతమ్। పితరం భీమకర్మాణం భీష్మమాహవశోభినమ్
దేవవ్రతుడు, నా తండ్రి, మహాప్రతాపి, యుద్ధంలో కీర్తిగాంచిన భీష్ముడు మరణించాడని విని నాకు ఇప్పుడు ఏమాత్రం శాంతి లేదు.
ఆర్తిం మే హృదయే రూఢాం మహతీం పుత్రహానిజామ్। త్వం హి మే సర్పిషేవాగ్నిముద్దీపయసి సఞ్జయ
నా కుమారుని మృతితో నా హృదయంలో గొప్ప బాధ పుట్టింది. సంజయా, నువ్వు చెప్పే మాటలు ఆ బాధను మరింత పెంచుతున్నాయి, నెయ్యి అగ్నికి పోసినట్టు.
మహాన్తం భారముద్యమ్య విశ్రుతం సార్వలౌకికమ్। దృష్ట్వా వినిహతం భీష్మం మన్యే శోచన్తి పుత్రకాః
అన్ని లోకాల భారాన్ని మోసిన, పేరుగాంచిన భీష్ముడు పడిపోయిన దృశ్యాన్ని చూసి, పుత్రులు ఎంతో శోకిస్తారని నేను అనుకుంటున్నాను.
శ్రోష్యామి తాని దుఃఖాని దుర్యోధనకృతాన్యహమ్ । తస్మాన్మే సర్వమాచక్ష్వ యద్వృత్తం తత్ర సఞ్జయ
దుర్యోధనుడు చేసిన పాపాల వల్ల కలిగిన ఆ దుఃఖాలను నేను వినబోతున్నాను. అందుకే, అక్కడ జరిగిన ప్రతిదీ నాకూ చెప్పు సంజయా.
యద్వృత్తం తత్ర సంగ్రామే మన్దస్యాబుద్ధిసంభవమ్ । అపనీతం సునీతం యత్తన్మమాచక్ష్వ సఞ్జయ
సంజయా, నా అవివేకంతో ఆ యుద్ధంలో ఏం జరిగిందో, ఏది పోయిందో, ఏది జాగ్రత్తగా కాపాడబడిందో, అన్నీ నాకూ చెప్పు.
యత్కృతం తత్ర సంగ్రామే భీష్మేణ జయమిచ్ఛతా । తేజోయుక్తం కృతాస్త్రేణ శంస తచ్చాప్యశేషతః
ఆ యుద్ధంలో విజయాన్ని కోరుతూ భీష్ముడు చేసిన కార్యాలు, ఆయన్ని కలిగిన తేజస్సు, ఆయుధ నైపుణ్యం — ఇవన్నీ పూర్తిగా నాకూ వివరించు సంజయా.
యథా తదభవద్యుద్ధం కురుపాణ్డవసేనయోః । క్రమేణ యేన యస్మింశ్చ కాలే యచ్చ యథాఽభవత్
కురువంశీయులూ, పాండవులూ తమ సైన్యాలతో యుద్ధం చేసిన విధానం, ఏ క్రమంలో, ఎప్పుడు, ఎలా జరిగింది అన్నదాన్ని నేను వివరంగా చెప్పబోతున్నాను.
త్వద్యుక్తోఽయమనుప్రశ్నో మహారాజ యథార్హసి। న తు దుర్యోధనే దోషమిమమాసఙ్క్తుమర్హసి
మహారాజా! మీరు అడిగిన ఈ ప్రశ్న సముచితమే. కానీ, దుర్యోధనుడిపై ఈ తప్పును అనుమానించకూడదు.