యస్మిన్ద్వీపే సమాశ్వస్య యుధ్యన్తే కురవః పరైః । తం నిమగ్నం నరవ్యాఘ్రం భీష్మం శంససి సఞ్జయ
కౌరవులు శత్రువులతో యుద్ధం చేయడానికి ఆశ్రయం తీసుకున్న ఆ ద్వీపంలో, మానవసింహుడు అయిన భీష్ముడు ఎలా మునిగిపోయాడు, సంజయా?
యస్య వీర్యం సమాశ్రిత్య మమ పుత్రో బృహద్బలః । న పాణ్డవానగణయత్కథం స నిహతః పరైః
నా కుమారుడు బృహద్బలుడు, అతని శక్తిని నమ్ముకుని పాండవులను లెక్కచేయలేదు. అలాంటి వాడిని శత్రువులు ఎలా చంపగలిగారు?
యః పురా విబుధైః సర్వైః సహాయే యుద్ధదుర్మదః । కాఙ్క్షితో దానవాన్ధ్నద్భిః పితా మమ మహావ్రతః
అందరికీ సహాయంగా దేవతలతో కలసి యుద్ధంలో మత్తుగా ఉండి, దానవులు whom సంహరించేవాడిగా ఆశించిన నా తండ్రి, మహావ్రతుడు—
యస్మిజ్జాతే మహావీర్యే శాన్తనుర్లోకవిశ్రుతః । శోకం దైన్యం చ దుఃస్వం చ ప్రాజహాత్స చ తత్క్షణే
అతని కుమారుడు, మహావీరుడు, లోకప్రసిద్ధుడు అయిన శాంతను జన్మించిన వెంటనే, అన్ని బాధలు, దుఃఖాలు, దురదృష్టాలు ఆ క్షణంలోనే పోయాయి.
ప్రోక్తం పరాయణం ప్రాజ్ఞం స్వధర్మనిరతం శుచిమ్। వేదవేదాఙ్గతత్వజ్ఞం కథం శంససి మే హతమ్
ప్రజ్ఞావంతులైనవారి ఆశ్రయంగా, తన ధర్మంలో నిబద్ధుడిగా, పవిత్రుడిగా, వేదాలు మరియు వాటి అర్థాన్ని తెలిసినవాడిగా చెప్పబడిన వాడిని నీవు చనిపోయాడని ఎలా చెప్పగలవు?
సర్వాస్త్రవినయోపేతం శాన్తం దాన్తం మనస్వినమ్। హతం శాన్తనవం శ్రుత్వా మన్యే శేషం హతం బలమ్
అస్త్ర విద్యలో నిపుణుడైన, శాంత స్వభావం కలిగిన, మనస్సు నియంత్రించుకున్న, జ్ఞానవంతుడైన శాంతనువు కుమారుడు చనిపోయాడని వింటే, మిగిలిన మా సైన్యం కూడా నశించినట్లే అనిపిస్తోంది.
ధర్మాదధర్మో బలవాన్సంప్రాప్త ఇతి మే మతిః । యత్ర వృద్ధం గురుం హత్వా రాజ్యమిచ్ఛన్తి పాణ్డవాః
పాండవులు రాజ్యాన్ని కోరుతూ వృద్ధుడైన గురువును చంపినప్పుడు, ఇప్పుడు ధర్మం కంటే అధర్మమే బలంగా మారిందని నాకు అనిపిస్తోంది.
జామదగ్న్యః పురా రామః సర్వాస్త్రవిదనుత్తమః । అమ్బార్థముద్యతః సఙ్ఖ్యే భీష్మేణ యుధి నిర్జితః
ఒకప్పుడు, అస్త్ర విద్యలో అగ్రగణ్యుడు అయిన జామదగ్న్యుడు రాముడు, అంబ కోసం యుద్ధానికి సిద్ధమై, భీష్మునిచేత యుద్ధంలో ఓడించబడ్డాడు.
తమిన్ద్రసమకర్మాణం కకుదం సర్వధన్వినామ్। హతం శంససి మే భీష్మం కిం ను దుఃఖమతః పరమ్
ఇంద్రునితో సమానమైన కార్యాలు చేసిన, ధనుర్విద్యలో అందరికన్నా గొప్పవాడైన భీష్ముడు చనిపోయాడని నీవు చెబుతున్నావు—ఇంతకన్నా పెద్ద దుఃఖం ఇంకేముంటుంది?
అసకృత్క్షత్రియవ్రాతాః సఙ్ఖ్యే యేన వినిర్జితాః । జామదగ్న్యేన వీరేణ పరవీరనిఘాతినా। న హతో యో మహాబుద్ధిః స హతోఽద్య శిఖణ్డినా
పలుమార్లు క్షత్రియ సమూహాలను యుద్ధంలో ఓడించిన, శత్రువులను సంహరించే జామదగ్న్యుడు కూడా చంపలేని మహాజ్ఞాని అయిన భీష్ముడు, ఈరోజు శిఖండినిచేత చంపబడ్డాడు.
తస్మాన్నూనం మహావీర్యాద్భార్గవాద్యుద్ధదుర్మదాత్। తేజోవీర్యబలైర్యూయాఞ్శిఖణ్డీ ద్రుపదాత్మజః
అందువల్ల, మహావీరుడైన భార్గవుని కన్నా, యుద్ధంలో మత్తుగా ఉండే వీరులకన్నా ఎక్కువ తేజస్సు, శౌర్యం, బలం శిఖండికి, ద్రుపదుని కుమారుడికి ఉన్నట్టే.
యః శూరం కృతినం యుద్ధే సర్వశస్త్రవిశారదమ్। పరమాస్త్రవిదం వీరం జఘాన భగ్తర్షభమ్
యుద్ధంలో అన్ని ఆయుధాల్లో నిపుణుడైన, పరమాస్త్రాలను తెలిసిన, శూరుడైన, మహాపురుషుడైన వాడిని సంహరించినవాడు—
కే వీరాస్తమమిత్రఘ్నమన్వయుః శస్త్రసంసది । శంస మే తద్యథా చాసీద్యుద్భం భీష్మస్య పాణ్డవైః
శత్రువులను సంహరించే ఆ మహావీరుని వెంట ఆయుధ సమూహంలో ఎవరు వెళ్లారు? భీష్ముడు పాండవుల చేతిలో ఎలా పడిపోయాడో నాకు చెప్పు.
యోషేవ హతవీరా మే సేన్మ పుత్రస్య సఞ్జయ । అగోపమివ చోద్భ్రాన్తం గోకులం తద్బలం మమ
సంజయా! నా కుమారుని సైన్యం ఇప్పుడు, తన రక్షకులను కోల్పోయిన స్త్రీలా, గోపాలుడు లేని గోకులంలా అయోమయంలో ఉంది.
పౌరుషం సర్వలోకస్య పరం యస్మిన్మహాహవే। పరాసక్తే చ వస్తస్మిన్కథమాసీన్మనస్తదా
ఆ మహాయుద్ధంలో, ప్రపంచమంతా ఉన్న పరాక్రమం అతనిలోనే కేంద్రీకృతమై ఉండగా, అందరి మనస్సు అతనిపైనే నిలిచినప్పుడు, ఆ సమయంలో మనస్సు ఎలా ఉండిందో చెప్పు.
జీవితేఽప్యద్య సామర్థ్యం కిమివాస్మాసు సఞ్జయ। ఘాతయిత్వా మహావీర్యం పితరం లోకధార్మికమ్
సంజయా! లోకధర్మాన్ని పాటించే, మహాశక్తివంతుడైన తండ్రిని చంపిన తర్వాత, ఇప్పుడు మనలో బతికే శక్తి ఏముంది?
అగాధే సలిలే మగ్నాం నావం దృష్ట్వేవ పారగాః । భీష్మే హతే భృశం దుఃఖాన్మన్యే శోచన్తి పుత్రకాః
గాఢమైన నీటిలో పడిపోయిన నావను చూసినవారు ఎలా నిస్సహాయంగా ఉంటారో, భీష్ముడు చనిపోయిన తర్వాత నా కుమారులు కూడా అలాగే తీవ్రమైన దుఃఖంలో ఉన్నారు.
అద్రిసారమయం నూనం హృదయం మమ సఞ్జయ। యచ్ఛ్రుత్వా పురుషవ్యాఘ్రం హతం భీష్మం న దీర్యతే
సంజయా! భీష్ముడు, మానవులలో సింహుడైన వాడు చనిపోయాడని విన్నా, నా హృదయం పగలకపోవడం చూస్తే, అది ఖచ్చితంగా పర్వతపు రాయిలా ఉండాలి.
యస్మిన్నస్త్రాణి మేధా చ నీతిశ్చ పురుషర్షభే। అప్రమేయాణి దుర్ధర్షే కథం స నిహతో యుధి
అప్రమేయమైన ఆయుధాలు, బుద్ధి, నయము—all కలిగిన, ఎవ్వరూ ఎదుర్కోలేని పురుషశ్రేష్ఠుడు యుద్ధంలో ఎలా చనిపోయాడు?
న చాస్త్రేణ న శౌర్యేణ తపసా మేధయా న చ। న ధృత్యా న పునస్త్యాగాన్మృత్యోః కశ్చిద్విముచ్యతే
ఏ ఆయుధంతోనైనా, శౌర్యంతోనైనా, తపస్సుతోనైనా, బుద్ధితోనైనా, స్థైర్యంతోనైనా, త్యాగంతోనైనా మరణాన్ని ఎవరూ తప్పించుకోలేరు.
కాలో నూనం మహావీర్యః సర్వలోకదురత్యయః । యత్ర శాన్తనవం భీష్మం హతం శంససి సఞ్జయ
సంజయా, నువ్వు శాంతనువు కుమారుడు భీష్ముడు పడిపోయాడని చెప్పినప్పుడు, నిజంగా కాలమే అన్ని లోకాలకూ దాటి పోయే గొప్ప శక్తిగా ఉందని నాకు అనిపిస్తోంది.
పుత్రశోకాభిసంతప్తో మహద్దుఃఖమచిన్తయన్ । ఆశంసేఽహం పరం త్రాణం భీష్మాచ్ఛాన్తనునన్దనాత్
నా కుమారుని కోల్పోయిన దుఃఖంతో బాధపడుతూ, ఈ పెద్ద బాధను తట్టుకోలేక, శాంతనువు కుమారుడైన భీష్ముడి దగ్గర నుండే నాకు గొప్ప రక్షణ లభిస్తుందని ఆశించాను.
యదాదిత్యమివాపశ్యత్పతితం భ్రువి సఞ్జయ । దుర్యోధనః శాన్తనవం కిం తదా ప్రత్యపద్మత
సంజయా, ఆ సమయంలో దుర్యోధనుడు ఆకాశంలో నుంచి సూర్యుడు పడిపోవడాన్ని చూసినట్టు శాంతనువు కుమారుడు భీష్ముడు పడిపోయిన దృశ్యాన్ని చూసి ఏమి చేశాడు?
నాహం స్వేషాం పరేషాం వా బుద్ధ్యా సఞ్జయ చిన్తయన్ । శేషం కించిత్ప్రపశ్యామి ప్రత్యనీకే మహీక్షితామ్
సంజయా, నా మనసులో ఆలోచిస్తే, యుద్ధరంగంలో నా వాళ్లలోనైనా, శత్రువుల రాజులలోనైనా ఎవ్వరూ మిగిలి ఉన్నారని నాకు కనబడడం లేదు.
దారుణః క్షత్రధర్మోఽయమృషిభిః సంప్రదర్శితః । యత్ర శాన్తనవం హత్వా రాజ్యమిచ్ఛన్తి పాణ్డవాః
ఋషులు చూపిన ఈ కఠినమైన క్షత్రియ ధర్మం చూస్తే, శాంతనువు కుమారుడైన భీష్ముడిని చంపి పాండవులు రాజ్యం కోరుతున్నారు.
వయం వా రాజ్యమిచ్ఛామో ఘాతయిత్వా మహావ్రతమ్। క్షత్రధర్మే స్థితాః పార్థా నాపరాధ్యన్తి పుత్రకాః
లేదా మేము కూడా ఆ మహావ్రతుడిని చంపి రాజ్యం కోరుతున్నాం. అయినా, పాండవులు క్షత్రియ ధర్మంలో నిలిచి ఉన్నారు కనుక, వారు తప్పు చేయలేదు, నా కుమారుడా.
ఏతదార్యేణ కర్తవ్యం కృచ్ఛ్రాస్వాపత్సు సఞ్జయ । పరాక్రమః పరాశక్తిస్తత్తు తస్మిన్ప్రతిష్ఠితమ్
సంజయా, ఇలాంటి కష్టకాలంలో ఆర్యులు చేయవలసింది ఇదే. ధైర్యం, పరాక్రమం, గొప్ప శక్తి అన్నీ ఇలాంటి సమయంలో చూపించాలి.
అనీకాని వినిఘ్నన్తం హ్రీమన్తమపరాజితమ్ । కథం శాన్తనవం తాతం పాణ్డుపుత్రా న్యవారయన్
సంజయా, అజేయుడు, లజ్జాశీలి అయిన శాంతనువు కుమారుడు భీష్ముడు సైన్యాలను నాశనం చేస్తూ ఉండగా, పాండవులు ఆయనను ఎలా ఆపగలిగారు?
యథాయుక్తాన్యనీకాని కథం యుద్ధం మహాత్మభిః। కథం వా నిహతో భీష్మః పితా సఞ్జయ మే పరైః
సంజయా, మహాత్ములు తమ తమ సైన్యాలను సరిగా ఏర్పాటుచేసి యుద్ధంలో ఎలా పోరాడారు? అలాగే, నా తండ్రి అయిన భీష్ముడిని శత్రువులు ఎలా చంపారు?
దుర్యోధనశ్చ కర్ణశ్చ శకునిశ్చాపి సౌబలః । దుఃశాసనశ్చ కితవో హతే భీష్మే కిమబ్రువన్
భీష్ముడు పడిపోయినప్పుడు, దుర్యోధనుడు, కర్ణుడు, సౌబలుడు శకుని, మోసపూరితుడు దుఃశాసనుడు ఏమని మాట్లాడారు?