ఇహ యుద్ధే మహారాజ భవిష్యతి మహాన్క్షయః । తథేహ చ నిమిత్తాని భయదాన్యుపలక్షయే
మహారాజా! ఈ యుద్ధంలో భారీ నాశనం జరుగుతుంది. ఇక్కడ భయాన్ని కలిగించే అనేక సూచనలు కనిపిస్తున్నాయి.
శ్యేనా గృధ్రాశ్చ కాకాశ్చ కాఙ్కాశ్చ సహితా బకైః । సంపతన్తి ధ్వజాగ్రేషు సమవాయాంశ్చ కుర్వతే
గద్దలు, గిడ్డర్లు, కాకులు, కొంగలు, బకాలు కలిసి, దండాలపైకి దూకుతూ, అక్కడ గుంపులుగా చేరుతున్నాయి.
అభ్యగ్రం చ ప్రపశ్యన్తి యుద్ధమానన్దినో ద్విజాః । క్రవ్యాదా భక్షయిష్యన్తి మాంసాని గజవాజినాం
యుద్ధాన్ని ఆనందంగా చూస్తున్న ద్విజులు ఉత్సాహంగా ఉన్నారు. ఏనుగులు, గుర్రాల మాంసాన్ని మృగాలు తినిపోతాయి.
కటాకటేతి వాశన్తో భైరవా భయవేదినః । కఙ్కాః క్రోశన్తి మధ్యాహ్నే దక్షిణామభితో దిశం
భయంకరమైన నక్కలు 'కటాకట' అని అరుస్తున్నాయి. మధ్యాహ్నం సమయంలో దక్షిణ దిశ వైపు నారగళ్లు అరుస్తున్నాయి.
ఉభే పూర్వాపరే సన్ధ్యే నిత్యం పశ్యామి భారత । ఉదయాస్తమనే సూర్యం కబన్ధైః పరివారితమ్
ఓ భారతా! ప్రతి ఉదయం, సాయంత్రం నేను ఎప్పుడూ చూస్తుంటాను—సూర్యుడు ఉదయించేటప్పుడు, అస్తమించేటప్పుడు, అతని చుట్టూ తలలేని శరీరాలు ఉంటున్నాయి.
శ్వేతలోహితపర్యన్తాః కృష్ణాగ్రీవాః సవిద్యుతః । త్రివర్ణాః పరిఘాః సన్ధౌ భానుమావారయన్త్యుత
తెలుపు, ఎరుపు అంచులతో, నల్ల మెడలతో, మెరుపులతో కూడిన మూడు రంగుల వలయాలు అస్తమయ సమయాల్లో సూర్యుడిని కప్పేస్తున్నాయి.
జ్వలితార్కే .......త్రం నిర్విశేషదినక్షపమ్ । చన్ద్రోఽభూతగ్నివర్ణశ్చ పద్మవర్ణే నభస్తలే
ప్రజ్వలితమైన సూర్యుడు... పగలు, రాత్రి తేడా లేకుండా పోయింది. చంద్రుడు ఆకాశంలో పద్మంలా, అగ్నివర్ణంగా కనిపిస్తున్నాడు.
ఆలక్షే ప్రభయా హీనాం పౌర్ణమాసీం చ కీర్తికీమ్ । చన్ద్రోఽభూదగ్నివర్ణశ్చ పద్మవర్ణే నభస్తలే
ప్రకాశం లేని పౌర్ణమి చంద్రుణ్ణి నేను చూస్తున్నాను. ఆ చంద్రుడు ఆకాశంలో పద్మంలా, అగ్నివర్ణంగా కనిపిస్తున్నాడు.
స్వప్స్యన్తి నిహతా వీరా భూమిమావృత్య పార్థివాః । రాజానో రాజపుత్రాశ్చ శూరాః పరిఘబాహవః
పడి పోయిన వీరులు, రాజులు, రాజకుమారులు, బలమైన యోధులు భూమిని కప్పి నిద్రిస్తారు.
అన్తరిక్షే వరాహస్య పృషదంశకస్య చోభయోః। ప్రణాదం యుధ్యతో రాత్రౌ రౌద్రం నిత్యం ప్రలక్షయే
ఆకాశంలో, రాత్రిపూట, పంది, నక్క ఇద్దరూ పోరాడుతూ చేసే భయంకరమైన అరుపు నేను ఎప్పుడూ వినిపిస్తుంటాను.
దేవతాప్రతిమాశ్చైవ కమ్పన్తి చ హసన్తి చ। వమన్తి రుధిరం చాస్యైః స్విద్యన్తి ప్రపతన్తి చ
దేవతల విగ్రహాలు కంపించాయి, నవ్వాయి, నోటి నుంచి రక్తం ఉమ్మాయి, చెమటలు పట్టాయి, కింద పడిపోయాయి.
అనాహతా దున్దుభయః ప్రణదన్తి విశాంపతే । అయుక్తాశ్చ ప్రవర్తన్తే క్షత్రియాణాం మహారథాః
తాకకుండా డప్పులు మోగుతున్నాయి, ఓ రాజా! యుద్ధ రథాలు ఎవరూ కట్టకుండానే నడుస్తున్నాయి.
కోకిలాః శతపత్రాశ్చ చాషా భాసాః శుకాస్తథా । సారసాశ్చ మయూరాశ్చ వాచో ముఞ్చన్తి దారుణాః
కోయిలలు, కమలాలు, చాష పక్షులు, బాతులు, గ్రీలు, సారసాలు, నెమళ్లు—all భయంకరమైన అరుపులు వదులుతున్నాయి.
గృహీతశస్త్రాః క్రోశన్తి చర్మిణో వాజిపృష్ఠగాః । అరుణోదయే ప్రదృశ్యన్తే శతశః శలభవ్రజాః
కవచం ధరించిన యోధులు, ఆయుధాలు పట్టుకుని గుర్రాలపై అరుస్తున్నారు. అరుణోదయ సమయంలో వందలాది మిడతల గుంపులు కనిపిస్తున్నాయి.
ఉభే సన్ధ్యే ప్రకాశన్తే దిశో దాహసమన్వితే। పర్జన్యః పాంసువర్షీ చ మాంసవర్షీ చ భారత
రెండు సంధ్యలపుడు, దిక్కులు అగ్నితో మండుతున్నాయి. ఓ భారతా! మేఘాలు ధూళిని, మాంసాన్ని వర్షిస్తున్నాయి.
యా చైషా విశ్రుతా రాజంస్త్రైలోక్యే సాధుసంమతా। అరున్ధతీ తయాప్యేష వసిష్ఠః పృష్ఠతః కృతః
మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధి చెందిన అరుంధతీ, ఇప్పుడు వశిష్ఠుడు ఆమె వెనుకకు వెళ్లిపోయాడు.
రోహిణీం పీడయన్నేష స్థితో రాజఞ్శనైశ్చరః । వ్యావృత్తం లక్ష్మ సోమస్య భవిష్యతి మహద్భయమ్
శనైశ్చరుడు రోహిణిని బాధిస్తూ నిలబడి ఉన్నాడు, ఓ రాజా! చంద్రుని లక్ష్మణం మారిపోయింది—భయంకరమైన ప్రమాదం సంభవించబోతుంది.
అనభ్రే చ మహాఘోరస్తనితం శ్రూయతే భృశమ్ । వాహనానాం చ రుదతాం నిపతన్త్యుశ్రుబిన్దవః
మేఘాలు లేని ఆకాశంలో భయంకరమైన మెరుపు శబ్దం వినిపిస్తోంది. జంతువుల కన్నీళ్ల బిందువులు కింద పడుతున్నాయి.
ఏవముక్త్వా యయౌ వ్యాసో ధృతరాష్ట్రయ ధీమతే। ధృతరాష్ట్రోఽపి తచ్ఛ్రుత్వా ధ్యానమేవాన్వపద్యత
ఇలా చెప్పి వ్యాసుడు వెళ్లిపోయాడు, ఓ ధృతరాష్ట్ర మహాపండితా! ఆ మాటలు విని ధృతరాష్ట్రుడు ధ్యానంలో లీనమయ్యాడు.
స ముహూర్తమివ ధ్యాత్వా వినిఃశ్వస్య ముహుర్ముహుః । సంజయం సంశితాత్మానమపృచ్ఛద్రతర్షభ
కొంతసేపు ధ్యానం చేసి, పదే పదే ఊపిరి తీసుకుంటూ, ధృతరాష్ట్రుడు స్థిరమైన మనసుతో మానవులలో శ్రేష్ఠుడైన సంజయుడిని అడిగాడు.
సంజయేమే మహీపాలాః శూరా యుద్ధాభినన్దినః । అన్యోన్యమభినిఘ్నన్తి శస్త్రైరుచ్చావచైరిహ
సంజయా, వీరు మహారాజులు, వీరులు, యుద్ధానికి ఉత్సాహంగా ఉన్నవారు. వీరు ఇక్కడ పరస్పరం వివిధ ఆయుధాలతో ఒకరినొకరు గాయపరుస్తున్నారు.
పార్థివాః పృథివీహేతోః సమభిత్యజ్య జీవితమ్ । న వా శామ్యన్తి నిఘ్నన్తో వర్ధయన్తి యమక్షయమ్
ఈ భూమిని కోరికతో రాజులు తమ ప్రాణాలను కూడా త్యజించి, ఒకరినొకరు చంపుకుంటూ, ఆగకుండా, యమధర్మరాజు లోకాన్ని పెంచుతున్నారు.
భౌమమైశ్వర్యమిచ్ఛన్తో న మృష్యన్తే పరస్పరమ్ । మన్యే బహుగుణా భూమిస్తన్మమాచక్ష్వ సంజయ
భూమిపై అధికారం కోసం వీరు ఒకరినొకరు సహించలేరు. సంజయా, ఈ భూమికి ఎన్నో గొప్ప లక్షణాలు ఉన్నాయనిపిస్తోంది. వాటిని నీవు నాకు చెప్పు.
బహూని చ సహస్రాణి ప్రయుతాన్యర్బుదాని చ। కోట్యశ్చ లోకవీరాణాం సమేతాః కురుజాఙ్గలే
కురుక్షేత్రంలో లక్షలాది, కోటిలాది వీరులు, అనేక దేశాల నుండి వచ్చి చేరారు.
దేశానాం చ పరీమాణం నగరాణాం చ సంజయ । శ్రోతుమిచ్ఛామి తత్త్వేన యత ఏతే సమాగతాః
సంజయా, వీరు ఏ ఏ దేశాలు, పట్టణాల నుండి వచ్చారో, వాటి పరిమితి నిజంగా వినాలనుకుంటున్నాను.
దివ్యబుద్ధిప్రదీపేన యుక్తస్త్వం జ్ఞానచక్షుషా। ప్రభావాత్తస్య విప్రర్షేర్వ్యాసస్యామితతేజసః
నీవు దివ్యమైన బుద్ధి దీపంతో, జ్ఞానదృష్టితో, అపారమైన తేజస్సు గల వ్యాస మహర్షి ప్రభావంతో ఉన్నావు.
యథాప్రజ్ఞం మహాప్రాజ్ఞ భౌమాన్వక్ష్యామి తే గుణాన్। శాస్త్రచక్షురవేక్షస్వ నమస్తే భరతర్షభ
మహాపండితుడా, నా బుద్ధికి తోచినంతగా భూమి యొక్క గుణాలను నీకు చెప్పబోతున్నాను. నీవు శాస్త్రదృష్టితో పరిశీలించు. భారత వంశశ్రేష్ఠుడా, నీకు నమస్కారం.
ద్వివిధానీహ భూతాని చరాణి స్థావరాణి చ। త్రసానాం త్రివిధా యోనిరణ్డస్వేదజరాయుజాః
ఇక్కడ ప్రాణులు రెండు విధాలుగా ఉంటాయి—చలించేవి, నిలిచిపోయేవి. చలించే ప్రాణుల్లో మూడువిధాల జననాలు ఉన్నాయి: గుడ్లలో పుట్టేవి, చెమటలో పుట్టేవి, గర్భంలో పుట్టేవి.
త్రసానాం ఖలు సర్వేషాం శ్రేష్ఠా రాజఞ్జరాయుజాః। జరాయుజానాం ప్రవరా మానవాః పశవశ్చ యే
రాజా, చలించే ప్రాణుల్లో గర్భంలో పుట్టేవే శ్రేష్ఠమైనవి. ఆ గర్భజులలో మనుషులు, కొన్ని జంతువులు అత్యుత్తమమైనవారు.
నానారూపధరా రాజంస్తేషాం భేదాశ్చతుర్దశ । వేదోక్తాః పృథివీపాల యేషు యజ్ఞాః ప్రతిష్ఠితాః
రాజా, వీరు అనేక రూపాలు ధరించేవారు. వీరిలో పద్నాలుగు వర్గాలు వేదాలలో చెప్పబడ్డాయి. వాటిలో యజ్ఞాలు స్థాపించబడ్డాయి.