యది చేచ్ఛసి సంగ్రామం ద్రుష్టుమేనం విశాంపతే । చక్షుర్దదాని తే పుత్ర యుద్ధమేతన్నిశామయా
రాజా! నీవు ఈ యుద్ధాన్ని చూడాలని అనుకుంటే, నేను నీకు చూపు ఇస్తాను. నీ కుమారుల యుద్ధాన్ని చూడు.
న రోచయే జ్ఞాతివధం ద్రష్టుం బ్రహ్మర్షిసత్తమ
బ్రహ్మర్షుల్లో శ్రేష్ఠుడా! నాకు బంధువుల వధను చూడాలని ఇష్టం లేదు.
తస్మిన్ననిచ్ఛతి ద్రష్టుం సంగ్రామం శ్రోతుమిచ్ఛతి। వరాణామీశ్వరో వ్యాసః సంజయాయ వరం దదౌ
అతడు యుద్ధాన్ని చూడాలని అనుకోక, వినాలని కోరగా, వరాల అధిపతి అయిన వ్యాసుడు సంజయుడికి ఒక వరం ఇచ్చాడు.
ఏష తే సంజయో రాజన్యుద్ధమేతద్వదిష్యతి। ఏతస్య సర్వం సంగ్రామే న పరోక్షం భవిష్యతి
రాజా! ఈ సంజయుడు నీకు యుద్ధాన్ని వివరంగా చెబుతాడు. యుద్ధంలో జరిగేది ఏదీ అతనికి దాచిపెట్టబడదు.
చక్షుషా సంజయో రాజన్దివ్యేనైవ సమన్వితః । కథయిష్యతి తే యుద్ధం సర్వజ్ఞశ్చ భవిష్యతి
రాజా! దివ్య దృష్టితో సంజయుడు నీకు యుద్ధాన్ని వివరంగా చెబుతాడు. అతడు అన్నీ తెలిసినవాడవుతాడు.
ప్రకాశం వాఽప్రకాశం వా దివా వా యది వా నిశి । మనసా చిన్తితమపి సర్వం వేత్స్యతి సంజయః
ప్రకాశంగా అయినా, రహస్యంగా అయినా, పగలు అయినా, రాత్రి అయినా, మనసులో ఆలోచించినదీ అయినా — సంజయుడు అన్నీ తెలుసుకుంటాడు.
నైనం శస్త్రాణి భేత్స్యన్తి నైనం బాధిష్యతే శ్రమః । గావల్గణిరయం జీవన్యుద్ధాదస్మాద్విమోక్ష్యతే
ఈ గావల్గణి సంజయుడిని ఆయుధాలు గాయపర్చవు, అలసట కూడా బాధించదు. అతడు యుద్ధం ముగిసిన తర్వాత సజీవంగా ఉంటాడు.
అహం తు కీర్తిమేతేషాం కరూణాం భరతర్షభ । పాణ్డవానాం చ సర్వేషాం ప్రథయిష్యామి మా శుచః
భరత వంశ శిరోమణీ! నేను పాండవులందరి కీర్తిని, ఇతరుల గొప్పతనాన్ని కూడా ప్రచారం చేస్తాను. నీవు శోకించవద్దు.
దిష్టమేతన్నరవ్యాఘ్ర నాభిశోచితుమర్హసి । న చైవ శక్యం సంయన్తుం యతో ధర్మస్తతో జయః
నరసింహా! ఇది విధి. నీవు బాధపడకూడదు. ధర్మం ఉన్నచోటే విజయం ఉంటుంది.
ఏవముక్త్వా స భగవాన్కురూణాం ప్రతితామహః । పునరేవ మహాభాగో ధృతరాష్ట్రమువాచ హ
ఇలా చెప్పి, కురువంశానికి పెద్దవాడు అయిన ఆ మహర్షి, మళ్ళీ మహారాజు ధృతరాష్ట్రునితో మాట్లాడాడు.
ఇహ యుద్ధే మహారాజ భవిష్యతి మహాన్క్షయః । తథేహ చ నిమిత్తాని భయదాన్యుపలక్షయే
మహారాజా! ఈ యుద్ధంలో భారీ నాశనం జరుగుతుంది. ఇక్కడ భయాన్ని కలిగించే అనేక సూచనలు కనిపిస్తున్నాయి.
శ్యేనా గృధ్రాశ్చ కాకాశ్చ కాఙ్కాశ్చ సహితా బకైః । సంపతన్తి ధ్వజాగ్రేషు సమవాయాంశ్చ కుర్వతే
గద్దలు, గిడ్డర్లు, కాకులు, కొంగలు, బకాలు కలిసి, దండాలపైకి దూకుతూ, అక్కడ గుంపులుగా చేరుతున్నాయి.
అభ్యగ్రం చ ప్రపశ్యన్తి యుద్ధమానన్దినో ద్విజాః । క్రవ్యాదా భక్షయిష్యన్తి మాంసాని గజవాజినాం
యుద్ధాన్ని ఆనందంగా చూస్తున్న ద్విజులు ఉత్సాహంగా ఉన్నారు. ఏనుగులు, గుర్రాల మాంసాన్ని మృగాలు తినిపోతాయి.
కటాకటేతి వాశన్తో భైరవా భయవేదినః । కఙ్కాః క్రోశన్తి మధ్యాహ్నే దక్షిణామభితో దిశం
భయంకరమైన నక్కలు 'కటాకట' అని అరుస్తున్నాయి. మధ్యాహ్నం సమయంలో దక్షిణ దిశ వైపు నారగళ్లు అరుస్తున్నాయి.
ఉభే పూర్వాపరే సన్ధ్యే నిత్యం పశ్యామి భారత । ఉదయాస్తమనే సూర్యం కబన్ధైః పరివారితమ్
ఓ భారతా! ప్రతి ఉదయం, సాయంత్రం నేను ఎప్పుడూ చూస్తుంటాను—సూర్యుడు ఉదయించేటప్పుడు, అస్తమించేటప్పుడు, అతని చుట్టూ తలలేని శరీరాలు ఉంటున్నాయి.
శ్వేతలోహితపర్యన్తాః కృష్ణాగ్రీవాః సవిద్యుతః । త్రివర్ణాః పరిఘాః సన్ధౌ భానుమావారయన్త్యుత
తెలుపు, ఎరుపు అంచులతో, నల్ల మెడలతో, మెరుపులతో కూడిన మూడు రంగుల వలయాలు అస్తమయ సమయాల్లో సూర్యుడిని కప్పేస్తున్నాయి.
జ్వలితార్కే .......త్రం నిర్విశేషదినక్షపమ్ । చన్ద్రోఽభూతగ్నివర్ణశ్చ పద్మవర్ణే నభస్తలే
ప్రజ్వలితమైన సూర్యుడు... పగలు, రాత్రి తేడా లేకుండా పోయింది. చంద్రుడు ఆకాశంలో పద్మంలా, అగ్నివర్ణంగా కనిపిస్తున్నాడు.
ఆలక్షే ప్రభయా హీనాం పౌర్ణమాసీం చ కీర్తికీమ్ । చన్ద్రోఽభూదగ్నివర్ణశ్చ పద్మవర్ణే నభస్తలే
ప్రకాశం లేని పౌర్ణమి చంద్రుణ్ణి నేను చూస్తున్నాను. ఆ చంద్రుడు ఆకాశంలో పద్మంలా, అగ్నివర్ణంగా కనిపిస్తున్నాడు.
స్వప్స్యన్తి నిహతా వీరా భూమిమావృత్య పార్థివాః । రాజానో రాజపుత్రాశ్చ శూరాః పరిఘబాహవః
పడి పోయిన వీరులు, రాజులు, రాజకుమారులు, బలమైన యోధులు భూమిని కప్పి నిద్రిస్తారు.
అన్తరిక్షే వరాహస్య పృషదంశకస్య చోభయోః। ప్రణాదం యుధ్యతో రాత్రౌ రౌద్రం నిత్యం ప్రలక్షయే
ఆకాశంలో, రాత్రిపూట, పంది, నక్క ఇద్దరూ పోరాడుతూ చేసే భయంకరమైన అరుపు నేను ఎప్పుడూ వినిపిస్తుంటాను.
దేవతాప్రతిమాశ్చైవ కమ్పన్తి చ హసన్తి చ। వమన్తి రుధిరం చాస్యైః స్విద్యన్తి ప్రపతన్తి చ
దేవతల విగ్రహాలు కంపించాయి, నవ్వాయి, నోటి నుంచి రక్తం ఉమ్మాయి, చెమటలు పట్టాయి, కింద పడిపోయాయి.
అనాహతా దున్దుభయః ప్రణదన్తి విశాంపతే । అయుక్తాశ్చ ప్రవర్తన్తే క్షత్రియాణాం మహారథాః
తాకకుండా డప్పులు మోగుతున్నాయి, ఓ రాజా! యుద్ధ రథాలు ఎవరూ కట్టకుండానే నడుస్తున్నాయి.
కోకిలాః శతపత్రాశ్చ చాషా భాసాః శుకాస్తథా । సారసాశ్చ మయూరాశ్చ వాచో ముఞ్చన్తి దారుణాః
కోయిలలు, కమలాలు, చాష పక్షులు, బాతులు, గ్రీలు, సారసాలు, నెమళ్లు—all భయంకరమైన అరుపులు వదులుతున్నాయి.
గృహీతశస్త్రాః క్రోశన్తి చర్మిణో వాజిపృష్ఠగాః । అరుణోదయే ప్రదృశ్యన్తే శతశః శలభవ్రజాః
కవచం ధరించిన యోధులు, ఆయుధాలు పట్టుకుని గుర్రాలపై అరుస్తున్నారు. అరుణోదయ సమయంలో వందలాది మిడతల గుంపులు కనిపిస్తున్నాయి.
ఉభే సన్ధ్యే ప్రకాశన్తే దిశో దాహసమన్వితే। పర్జన్యః పాంసువర్షీ చ మాంసవర్షీ చ భారత
రెండు సంధ్యలపుడు, దిక్కులు అగ్నితో మండుతున్నాయి. ఓ భారతా! మేఘాలు ధూళిని, మాంసాన్ని వర్షిస్తున్నాయి.
యా చైషా విశ్రుతా రాజంస్త్రైలోక్యే సాధుసంమతా। అరున్ధతీ తయాప్యేష వసిష్ఠః పృష్ఠతః కృతః
మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధి చెందిన అరుంధతీ, ఇప్పుడు వశిష్ఠుడు ఆమె వెనుకకు వెళ్లిపోయాడు.
రోహిణీం పీడయన్నేష స్థితో రాజఞ్శనైశ్చరః । వ్యావృత్తం లక్ష్మ సోమస్య భవిష్యతి మహద్భయమ్
శనైశ్చరుడు రోహిణిని బాధిస్తూ నిలబడి ఉన్నాడు, ఓ రాజా! చంద్రుని లక్ష్మణం మారిపోయింది—భయంకరమైన ప్రమాదం సంభవించబోతుంది.
అనభ్రే చ మహాఘోరస్తనితం శ్రూయతే భృశమ్ । వాహనానాం చ రుదతాం నిపతన్త్యుశ్రుబిన్దవః
మేఘాలు లేని ఆకాశంలో భయంకరమైన మెరుపు శబ్దం వినిపిస్తోంది. జంతువుల కన్నీళ్ల బిందువులు కింద పడుతున్నాయి.
ఏవముక్త్వా యయౌ వ్యాసో ధృతరాష్ట్రయ ధీమతే। ధృతరాష్ట్రోఽపి తచ్ఛ్రుత్వా ధ్యానమేవాన్వపద్యత
ఇలా చెప్పి వ్యాసుడు వెళ్లిపోయాడు, ఓ ధృతరాష్ట్ర మహాపండితా! ఆ మాటలు విని ధృతరాష్ట్రుడు ధ్యానంలో లీనమయ్యాడు.
స ముహూర్తమివ ధ్యాత్వా వినిఃశ్వస్య ముహుర్ముహుః । సంజయం సంశితాత్మానమపృచ్ఛద్రతర్షభ
కొంతసేపు ధ్యానం చేసి, పదే పదే ఊపిరి తీసుకుంటూ, ధృతరాష్ట్రుడు స్థిరమైన మనసుతో మానవులలో శ్రేష్ఠుడైన సంజయుడిని అడిగాడు.