అతీతకాలే దుర్భిక్షే అభ్యేత్య పునరాక్షమమ్। మునిః పారేతి నద్యా వై నామ చక్రే తదా ప్రభుః
'కాలం గడిచాక, కష్టకాలం ముగిసిన తర్వాత, ఆ ముని మళ్లీ అక్షమానికి వచ్చి, ఆ నదికి 'పారేతి' అని పేరు పెట్టాడు.'
మతఙ్గం యాజయాఞ్చక్రే యత్ర ప్రీతమనాః స్వయమ్। త్వం చ సోమం భయాద్యస్య గతః పాతుం సురేశ్వర
'అక్కడే మతంగుడితో యజ్ఞం చేయించాడు, సంతోషంగా. నీవు కూడా భయంతో అక్కడ సోమపానం చేసావు, దేవేంద్రా!'
చకారాన్యం చ లోకం వై క్రుద్ధో నక్షత్రసంపదా। ప్రతిశ్రవణపూర్వాణి నక్షత్రాణి చకార యః। గురుశాపహతస్యాపి త్రిశఙ్కోః శరణం దదౌ
కోపంతో, అతడు మరో లోకాన్ని నక్షత్రాలతో కూడినదిగా సృష్టించాడు. శ్రవణం మొదలైన నక్షత్రాలను ఏర్పరిచాడు. గురువు శాపంతో పడిపోయిన త్రిశంకువుకు కూడా ఆయన ఆశ్రయం ఇచ్చాడు.
బ్రహ్మర్షిశాపం రాజర్షిః కథం మోక్ష్యతి కౌశికః। అవమత్య తదా దేవైర్యజ్ఞాఙ్గం తద్వినాశితమ్
బ్రహ్మర్షి శాపాన్ని రాజర్షి కౌశికుడు ఎలా విముక్తి పొందగలడు? దేవతలు అతన్ని తక్కువగా చూసి, యజ్ఞాన్ని నాశనం చేశారు.
అన్యాని చ మహాతేజా యజ్ఞాఙ్గాన్యసృజత్ప్రభుః। నినాయ చ తదా స్వర్గం త్రిశఙ్కుం స మహాతపాః
ఆ మహాతపస్వి, ప్రభావశాలి వాడు, మరికొన్ని యజ్ఞ భాగాలను సృష్టించాడు. ఆ సమయంలో త్రిశంకువును స్వర్గానికి చేర్చాడు.
ఏతాని యస్య కర్మాణి తస్యాహం భృశముద్విజే। యథాఽసౌ న దహేత్క్రుద్ధస్తథాఽఽజ్ఞాపయ మాం విభో
ఇలాంటి కార్యాలు చేసిన వాడిని నేను చాలా భయపడుతున్నాను. ప్రభూ! అతడు కోపంతో నన్ను కాల్చకుండా ఉండేందుకు నాకు ఆజ్ఞాపించండి.
తేజసా నిర్దహేల్లోకాన్కమ్పయేద్ధరణీం పదా। సంక్షిపేచ్చ మహామేరుం తూర్ణమావర్తయేద్దిశః
తన తేజంతో లోకాలను కాల్చగలడు, తన కాలితో భూమిని కంపింపజేయగలడు, మహామేరు పర్వతాన్ని తక్కువ చేయగలడు, దిక్కులను తిప్పగలడు.
తాదృశం తపసా యుక్తం ప్రదీప్తమివ పావకమ్। కథమస్మద్విధా నారీ జితేన్ద్రియమభిస్పృశేత్
ఇంత తపస్సుతో, అగ్నిలా దహించేవాడిని, ఇంద్రియాలను జయించిన వాడిని, నా వంటి స్త్రీ ఎలా చేరగలదు?
హుతాశనముఖం దీప్తం సూర్యచన్ద్రాక్షితారకమ్। కాలజిహ్వం సురశ్రేష్ఠ కథమస్మద్విధా స్పృశేత్
అగ్నిలా మండే ముఖం, సూర్యచంద్రులు, నక్షత్రాల్లాంటి కళ్ళు, కాలమనే నాలుక కలిగిన వాడిని, నా వంటి స్త్రీ ఎలా తాకగలదు, దేవతలలో శ్రేష్ఠుడా?
యమశ్చ సోమశ్చ మహర్షయశ్చ సాధ్యా విశ్వే వాలస్విల్యాశ్చ సర్వే। ఏతేఽపి యస్యోద్విజన్తే ప్రభావా- త్తస్మాత్కస్మాన్మాదృశీ నోద్విజేత
యముడు, సోముడు, మహర్షులు, సాధ్యులు, విశ్వదేవతలు, వాలఖిల్యులు కూడా అతని ప్రభావానికి భయపడుతున్నారు. మరి నా వంటి స్త్రీ ఎందుకు భయపడకూడదు?
త్వయైవముక్తా చ కథం సమీప- మృషేర్న గచ్ఛేయమహం సురేన్ద్ర। రక్షాం చ మే చిన్తయ దేవరాజ యథా త్వదర్థం రక్షితాఽహం చరేయమ్
మీరు ఇలా చెప్పిన తర్వాత, ఓ దేవేంద్రా! నేను ఆ ఋషిని ఎలా చేరగలను? నా రక్షణ గురించి ఆలోచించండి, దేవరాజా! మీ కోసమే నేను రక్షణతో ఉండి, ఆ పని చేయగలను.
కామం తు మే మారుతస్తత్ర వాసః ప్రక్రీడితాయా వివృణోతు దేవ। భవేచ్చ మే మన్మథస్తత్ర కార్యే సహాయభూతస్తు తవ ప్రసాదాత్
నాకు కావలసినట్లు ఆ స్థలంలో నివాసం ఉండేందుకు వాయుదేవుడు సహాయపడాలి, దేవా! ఆ కార్యంలో మన్మథుడు కూడా మీ అనుగ్రహంతో నాకు తోడుగా ఉండాలి.
వనాచ్చ వాయుః సురభిః ప్రవాయా- త్తస్మిన్కాలే తమృషిం లోభయన్త్యాః। తథేత్యుక్త్వా విహితే చైవ తస్మిం- స్తతో యయౌ సాఽఽశ్రమం కౌశికస్య
ఆ సమయంలో అడవిలోంచి పరిమళభరితమైన గాలి వీసింది, ఆ ఋషిని ఆకర్షించేందుకు. అంగీకరించి, అన్నీ ఏర్పాటయ్యాక, ఆమె కౌశికుని ఆశ్రమానికి వెళ్లింది.
ఏవముక్తస్తయా శక్రః సందిదేశ సదాగతిమ్। ప్రాతిష్ఠత తదా కాలే మేనకా వాయునా సహ
ఆమె ఇలా అడిగిన తర్వాత, శక్రుడు ఆమె ఎప్పుడైనా రావడానికి అనుమతి ఇచ్చాడు. అప్పుడు సరైన సమయంలో మేనకా వాయుదేవుడితో కలిసి బయలుదేరింది.
అథాపశ్యద్వరారోహా తపసా దగ్ధకిల్బిషమ్। మిశ్వామిత్రం తప్యమానం మేనకా భీరురాశ్రమే
అప్పుడా సుందరాంగినీ మేనకా, భయంతో, తపస్సుతో పాపాలు కాలిపోయిన విశ్వామిత్రుడిని అతని ఆశ్రమంలో తపస్సు చేస్తూ చూసింది.
అభివాద్య తతః సా తం ప్రాక్రీడదృషిసన్నిధౌ। అపోవాహ చ వాసోఽస్యా మారుతః శశిసంనిభమ్
ఆమె ఆయనకు నమస్కరించి, ఋషి సమక్షంలో ఆటలు ఆడసాగింది. ఆ సమయంలో ఆమె చంద్రబింబంలాంటి వస్త్రాన్ని వాయువు ఎగరేసింది.
సాగచ్ఛత్త్వరితా భూమిం వాసస్తదభిలిప్సతీ। కుత్సయన్తీవ సవ్రీడం మారుతం వరవర్ణినీ
ఆమె వేగంగా భూమిపైకి వచ్చి, తన వస్త్రాన్ని తీసుకోవాలని ఆశించింది. సిగ్గుతో వాయువును మందలిస్తున్నట్టు, ఆ సుందరి ముందుకు నడిచింది.
పశ్యతస్తస్య రాజర్షేరప్యగ్నిసమతేజసః। విశ్వామిత్రస్తతస్తాం తు విషమస్థామనిన్దితామ్
అగ్నికి సమానమైన తేజస్సు ఉన్న రాజర్షి చూస్తుండగానే, విశ్వామిత్రుడు ఆమెను ఇబ్బందిలో, నిందలేని రూపంలో చూశాడు.
గృద్ధాం వాససి సంభ్రాన్తాం మేనకాం మునిసత్తమః। అనిర్దేశ్యవయోరూపామపశ్యద్వివృతాం తదా
తన వస్త్రం కోసం తహతహలాడుతున్న మేనకను, వయస్సు, అందం చెప్పలేనంతగా వెలుగుతున్నదిగా, ఆ మునిశ్రేష్ఠుడు చూశాడు.
తస్యా రూపగుణాన్దృష్ట్వా స తు విప్రర్షభస్తదా। చకార భావం సంసర్గే తయా కామవశం గతః
ఆమె అందం, లక్షణాలు చూసి, ఆ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠుడు, కామానికి లోనై, ఆమెతో కలవాలని మనసులో ఉంచుకున్నాడు.
న్యమన్త్రయత చాప్యేనాం సా చాప్యైచ్ఛదనిన్దితా। తౌ తత్ర సుచిరం కాలముభౌ వ్యవహరతాం తదా
ఆమె అతనిని ఆహ్వానించింది, ఆమె కూడా నిందించదగని విధంగా అతనిని కోరుకుంది. ఇద్దరూ అక్కడ చాలా కాలం కలిసి జీవించారు.
రమమాణౌ యథాకామం యతైకదివసం తథా। `ఏవం వర్షసహస్రాణామతీతం నాన్వచిన్తయత్
ఇద్దరూ తమ ఇష్టానుసారం ఆనందంగా గడిపారు. ఒక్క రోజు గడిపినట్టు, వేల సంవత్సరాలు గడిచిపోయినందున వారికి కాలం ఎలా గడిచిందో తెలియలేదు.
కామక్రోధావజితవాన్మునిర్నిత్యం సమాహితః। చిరార్జితస్య తపసః క్షయం స కృతవాన్మునిః
ఆ ముని ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉండేవాడు, కోరికను, కోపాన్ని జయించాడు. అయినా, ఎన్నో సంవత్సరాలుగా కూడబెట్టిన తన తపస్సును అతడు కోల్పోయాడు.
తపసః సంక్షయాదేవ మునిర్మోహం సమావిశత్। మోహాభిభూతః క్రోధాత్మా గ్రసన్మూలఫలాన్మునిః
తపస్సు తగ్గిపోవడంతో ఆ మునికి మోహం పట్టుకుంది. మోహంతో, కోపంతో అతడు మూలాలు, పండ్లు తినసాగాడు.
పాదైర్జలరవం కృత్వా అన్తర్ద్వీపే కుటీం గతః। మేనకా గన్తుకామా తు శుశ్రావ జలనిస్వనమ్
తన కాళ్లతో నీటిలో శబ్దం చేస్తూ, ద్వీపంలో ఉన్న తన గుడిసెకు వెళ్లాడు. వెళ్ళిపోవాలని కోరుకున్న మేనక ఆ నీటి శబ్దాన్ని విన్నది.
తపసా దీప్తవీర్యోఽసావాకాశాదేతి యాతి చ। అద్య సంజ్ఞాం విజానామి యయాఽద్య తపసః క్షయః
తపస్సుతో వెలిగిన అతని శక్తి ఆకాశంలో వచ్చిపోతూ ఉంటుంది. ఈ రోజు అతని తపస్సు ముగిసిందని తెలియజేసే సంకేతాన్ని నేను గ్రహించాను.
గన్తుం న యుక్తమిత్యుక్త్వా ఋతుస్నాతాథ మేనకా। కామరాగాభిభూతస్య మునేః పార్స్వం జగామ హ
'ఇప్పుడు వెళ్లడం సరికాదు' అని చెప్పి, మేనక తన ఋతుస్నానం చేసి, కోరికతో మునిని చేరింది.
జనయామాస స మునిర్మేనకాయాం శకున్తలామ్। ప్రస్థే హిమవతో రమ్యే మాలినీమభితో నదీమ్
ఆ ముని మేనకతో కలిసి హిమవంతు పర్వతపు అందమైన ప్రదేశంలో, మాలినీ నదికట్ట వద్ద శకుంతల అనే కుమార్తెను కనాడు.
దేవగర్భోపమాం బాలాం సర్వాభరణభూషితామ్। శయానాం శయనే రమ్యే మేనకా వాక్యమబ్రవీత్
దేవతా సంతానంలా, అన్ని ఆభరణాలతో అలంకరించబడిన ఆ చిన్నారి అందమైన మంచంపై పడుకుని ఉండగా, మేనక ఆమెతో ఇలా చెప్పింది.
మహర్షేరుగ్రతపసస్తేజస్త్వమసి భామిని। తస్మాత్స్వర్గం గమిష్యామి దేవకార్యార్థమాగతా
'ఓ ప్రకాశమయినవాడా! నీవు మహర్షి యొక్క ఘోర తపస్సు తేజస్సును కలిగి ఉన్నావు. అందుకే నేను స్వర్గానికి వెళ్తాను. దేవతల పనికోసం నేను ఇక్కడికి వచ్చాను.'