సానుకర్షాః సతూణీరాః సవరూథాః సతోమరాః। సోపాసఙ్గాః సశక్తీకాః సనిషఙ్గాః సహర్ష్టయః
అందరూ అనుచరులతో, బాణముల సంచులతో, రథాలతో, కటారాలతో, పక్క ఆయుధాలతో, శక్తులతో, బాణాలతో, కఠిన ఆయుధాలతో సిద్ధంగా ఉన్నారు.
సధ్వజాః సపతాకాశ్చ సశరాసనతోమరాః । రజ్జుభిశ్చ విచిత్రాభిః సపాశాః సపరిచ్ఛదాః
అందరూ ధ్వజాలతో, జెండాలతో, విల్లు, బాణాలు, కటారాలతో, వివిధ రకాల కట్టెలు, తాడులు, అలంకారాలతో అలంకరించబడ్డారు.
సకచగ్రహవిక్షేపాః సతైలగుడవాలుకాః । సాశీవిషఘటాః సర్వే ససర్జరసపాంసవః
అందరూ కంచె కర్రలు, నూనె ముద్దలు, మట్టికట్టెలు, విషపూరిత పాత్రలు, సర్జరసం కలిగిన పొడి వంటివాటితో సిద్ధంగా ఉన్నారు.
సఘణ్టఫలకాః సర్వే సాయోగుడజలోపలాః ।। సశాలభిన్దిపాలాశ్చ సమధూచ్ఛిష్టముద్గరాః
అందరూ గంటలు ఉన్న కవచాలు, నూనె తేనె పూసిన దండాలు, ఇనుప ముళ్లు గల గదలు ధరించారు.
సకాణ్డదణ్డకాః సర్వే ససీరవిషతోమరాః । సశూర్పపిటకాః సర్వే సదాత్రాఙ్కుశతోమరాః
అందరూ ఇనుప తుంటి గల కర్రలు, విషపూరిత కటారాలు, వడకట్టెలు, గొడ్డళ్లూ, అంకుశాలు, కటారాలు ధరించారు.
సకీలకవచాః సర్వే వాశీవృక్షాదనాన్వితాః। వ్యాఘ్రచర్మపరీవారా ద్వీపిచర్మావృతాశ్చ తే
అందరూ ముళ్లు గల కవచాలు, గొడ్డళ్లూ, దండాలు, పులిచర్మాలతో అలంకరించబడి, చిరుతచర్మాలు కప్పుకున్నారు.
సహర్ష్టయః సశ్రృఙ్గాశ్చ సప్రాసవివిధాయుధాః । సకుఠారాః సకుద్దాలాః సతైలక్షౌమసర్పిషః
అందరూ గదలు, కొమ్ములు, వివిధ రకాల కటారాలు, గొడ్డళ్లూ, గొయ్యి తవాళ్లు, నూనె, పట్టు, నెయ్యితో సిద్ధంగా ఉన్నారు.
రుక్మజాలప్రతిచ్ఛన్నా నానామణివిభూషితాః । చిత్రానీకాః సువపుషో జ్వలితా ఇవ పావకాః
బంగారు జాలితో కప్పబడి, వివిధ రకాల రత్నాలతో అలంకరించబడి, ఆ సైన్య విభాగాలు అద్భుతంగా మెరిసిపోతూ, అగ్నిలా ప్రకాశించాయి.
తథా కవచినః శూరాః శస్త్రేషు కృతనిశ్చయాః । కులీనా హయయోనిజ్ఞాః సారథ్యే వినివేశితాః
అలాగే, ధైర్యవంతులైన యోధులు కవచం ధరించి, ఆయుధాలలో నిశ్చయంతో, మంచి కుటుంబాల్లో పుట్టి, గుర్రాల పెంపకంలో నైపుణ్యం కలిగి, రథసారథులుగా నియమించబడ్డారు.
బద్ధారిష్టా బద్ధకక్షా బద్ధధ్వజపతాకినః। బద్ధాభరణనిర్యూహా బద్ధచర్మాసిపట్టిశాః
వారు కవచాలు బిగించుకుని, బలమైన కట్టెలు ధరించి, జెండాలు, పతాకలు అమర్చుకుని, అలంకారాలతో మెరిసిపోతూ, కట్టిన కవచాలు, కవచపు బెల్టులు, కట్టిన కవచపు అలంకారాలతో సిద్ధంగా ఉన్నారు.
చతుర్యుజో రథాః సర్వే సర్వే చోత్తమవాజినః । సప్రాసఋష్టికాః సర్వే సర్వే శతశరాసనాః
అక్కడున్న అన్ని రథాలు నాలుగు చక్రాలతో, ఉత్తమమైన గుర్రాలచే లాగించబడి, ప్రతి రథం వద్ద కటారులు, భుజబలాలు, వంద బాణాలతో కూడిన విల్లు ఉండేవి.
ధుర్యయోర్హకయయోరేకస్తథాన్యౌ పర్ష్ణిసారథీ । తౌ చాపి రథినాం శ్రేష్ఠౌ రథీ చ హయవిత్తథా
ప్రతి రథంలో ఒకరు గుర్రాలకు పట్టులు పట్టేవారు, మరొకరు వెనుకవైపు రక్షణగా నిలిచేవారు. వీరిద్దరూ ఉత్తమ రథసారథులు, అలాగే గుర్రాల గురించి బాగా తెలిసినవారు.
నగరాణీవ గుప్తాని దురాధర్షాణి శత్రుభిః । ఆసన్రథసహస్రాణి హేమమాలీని సర్వశః
విపక్షులు చేరలేని విధంగా బలంగా కాపాడిన పట్టణాల్లా, అక్కడ వేలాది రథాలు బంగారు హారాలతో అలంకరించబడి నిలిచాయి.
యథా రథాస్తథా నాగా బద్ధకక్షాః స్వలఙ్కృతాః । బభూవుః సప్తపురుషా రత్నవన్త ఇవాద్రయః
రథాల మాదిరిగానే, ఏనుగులు కూడా బలమైన కట్టెలు ధరించి, అద్భుతంగా అలంకరించబడి, ప్రతి ఏనుగుపై ఏడుగురు యోధులు ఉండేవారు. అవి రత్నాలతో నిండిన కొండల్లా కనిపించేవి.
ద్వావఙ్కుశధరౌ తత్ర ద్వావుత్తమధనుర్ధరౌ । ద్వౌ వరాసిధరౌ రాజన్నేకః శక్తిపినాకధృత్
అక్కడ ఇద్దరు యోధులు అంకుశాలు పట్టేవారు, ఇద్దరు ఉత్తమ ధనుర్ధారులు, ఇద్దరు గొప్ప ఖడ్గాలు పట్టేవారు, మరొకరు శక్తి, పినాకం పట్టేవారు.
గజైర్మత్తైః సమాకీర్ణం సర్వమాయుధకోశకైః। తద్బభూవ బలం రాజన్కౌరవ్యస్య మహాత్మనః
అక్కడ మహాత్ముడైన కౌరవుని సేన మొత్తం మత్తులో ఉన్న ఏనుగులతో, అన్ని రకాల ఆయుధాలు, ఆయుధ సామగ్రితో నిండిపోయింది.
ఆముక్తకవచైర్యుక్తైః సపతాకైః స్వలఙ్కృతైః । సాదిభిశ్చోపపన్నాస్తు తథా చాయుతశో హయాః
కవచాలు ధరించి, పతాకలు, అలంకారాలతో మెరిసిపోతూ, యోధులతో కూడిన దశల కొద్దీ వేల గుర్రాలు కూడా సిద్ధంగా ఉన్నాయి.
అసఙ్గ్రాహాః సుసంపన్నా హేమభాణ్డపరిచ్ఛదాః। అనేకశతసాహస్రాః సర్వే సాదివశే స్థితాః
అడ్డుకోలేని విధంగా, బంగారు అలంకారాలు, పరికరాలతో, లక్షల కొద్దీ గుర్రాలు, ప్రతి గుర్రంపై యోధులు తగిన చోట నిలిచారు.
నానారూపవికారాశ్చ నానాకవచశస్త్రిణః । పదాతినో నరాస్తత్ర బభూవుర్హేమమాలినః
అక్కడ పాదసేనలు అనేక రూపాల్లో, వివిధ కవచాలు, ఆయుధాలతో, బంగారు హారాలు ధరించి నిలిచారు.
రథస్యాసన్దశ గజా గజస్య దశ వాజినః । నరా దశ హయస్యాసన్పాదరక్షాః సమన్తతః
ప్రతి రథానికి పది ఏనుగులు, ప్రతి ఏనుగుకు పది గుర్రాలు, ప్రతి గుర్రానికి పది మంది పాదసేనలు చుట్టూ రక్షణగా ఉండేవారు.
రథస్య నాగాః పఞ్చాశన్నాగస్యాసఞ్శతం హయాః। హయస్య పురుషాః సప్త భిన్నసన్ధానకారిణః
ప్రతి రథానికి యాభై ఏనుగులు, ప్రతి ఏనుగుకు వంద గుర్రాలు, ప్రతి గుర్రానికి ఏడుగురు యోధులు, వీరంతా విరిగిన ఏర్పాట్లను సరిచేయడంలో నిపుణులు.
సేనా పఞ్చశతం నాగా రథాస్తావన్త ఏవ చ। దశసేనా చ పృతనా పృతనా దశ వాహినీ
ఒక సేనలో ఐదు వందల ఏనుగులు, అంతే సంఖ్యలో రథాలు ఉంటాయి. పది సేనలు కలిస్తే ఒక ప్రతాన, పది ప్రతానలు కలిస్తే ఒక వాహిని అవుతుంది.
సేనా చ వాహినీ చైవ పృతనా ధ్వజినీ చమూః । అక్షౌహిణీతి పర్యాయైర్నిరుక్తా చ వరూథినీ
సేన, వాహిని, ప్రతాన, ధ్వజినీ, చమూ అనే పదాలు అన్నీ ఒకే అర్థంలో వాడతారు. వీటిని వరూధిని లేదా అక్షౌహిణి అని కూడా అంటారు.
ఏవం వ్యూఢాన్యనీకాని కౌరవేయేణ ధీమతా। అక్షౌహిణ్యో దశైకా చ సఙ్ఖ్యాతాః సప్త చైవ హ
ఇలా ధీరుడైన కౌరవుడు సేనలను అమర్చాడు. పదకొండు అక్షౌహిణులు, అలాగే ఏడూ అక్షౌహిణులు కూడా లెక్కించబడ్డాయి.
అక్షౌహిణ్యస్తు సప్తైవ పాణ్డవానామభూద్బలమ్ । అక్షౌహిణ్యో దశైకా చ కౌరవాణామభూద్బలమ్
పాండవుల బలగం ఏడూ అక్షౌహిణులు, కౌరవుల బలగం పదకొండు అక్షౌహిణులు.
నరాణాం పఞ్చపఞ్చాశదేషా పత్తిర్విధీయతే। సేనాముఖం చ తిస్రస్తా గుల్మ ఇత్యభిశబ్దితమ్
ఒక పాదసేనలో యాభై ఐదు మంది ఉంటారు. అలాంటి మూడు పాదసేనలు కలిస్తే ఒక గుళ్మం అవుతుంది.
త్రయో గుల్మా గణస్త్వాసీద్గణాస్త్వయుతశోఽభవన్ । దుర్యోధనస్య సేనాసు యోత్స్యమానాః ప్రహారిణః
దుర్యోధనుని సేనలో మూడు విభాగాలు ఉండేవి. ప్రతి విభాగంలో పది వేల మంది యోధులు సముదాయాలుగా ఏర్పడి, యుద్ధానికి సిద్ధంగా, పోరాటంలో నిపుణులుగా ఉన్నారు.
తత్ర దుర్యోధనో రాజా శూరాన్బుద్ధిమతో నరాన్। ప్రసమీక్ష్య మహాబాహుశ్చక్రే సేనాపతీంస్తదా
అక్కడ ధైర్యవంతులైన, తెలివిగల పురుషులను జాగ్రత్తగా పరిశీలించిన మహాబాహువు దుర్యోధనుడు, ఆ సమయంలో సేనలకు నాయకులను నియమించాడు.
పృథగక్షౌహిణీనాం చ ప్రణేతౄన్నరసత్తమాన్ । విధివత్పూర్వమానీయ పార్థివానభ్యషేచయత్
ప్రతి విభాగానికి వేర్వేరు నాయకులను, ఉత్తమ పురుషులను సంప్రదాయానుసారం ముందుకు తీసుకొచ్చి, రాజులను సేనాధిపతులుగా అభిషేకించాడు.
కృపం ద్రోణం చ శల్యం చ సైన్ధవం చ జయద్రథమ్ । సుదక్షిణం చ కామ్భోజం కృతవర్మాణమేవ చ
కృపాచార్యుడు, ద్రోణుడు, శల్యుడు, సింధురాజు జయద్రథుడు, కామ్బోజ రాజు సుదక్షిణుడు, కృతవర్మ— వీరిని నియమించాడు.