ద్రవ్యకర్మగుణజ్ఞైశ్చ కార్యకారణవేదిభిః। పక్షివానరరుతజ్ఞైశ్చ వ్యాసగ్రన్థసమాశ్రితైః
ద్రవ్యాలు, క్రియలు, గుణాలు తెలిసినవారు, కారణ-ఫలితాలను గ్రహించేవారు, పక్షులు, కోతుల అరుపులను అర్థం చేసేవారు, వ్యాసుని గ్రంథాలను ఆధారంగా చేసుకున్నవారు — వీరి ద్వారా,
నానాశాస్త్రేషు ముఖ్యైశ్చ శుశ్రావ స్వనమీరితమ్। లోకాయతికముఖ్యైశ్చ సమన్తాదనునాదితమ్
వివిధ ముఖ్యమైన శాస్త్రాలలో తన కీర్తిని వినిపించుకున్నాడు; లోకాయతికులలో ప్రముఖుల ద్వారా చుట్టూ ప్రతిధ్వనించబడింది.
తత్రతత్ర చ విప్రేన్ద్రాన్నియతాన్సంశితవ్రతాన్। జపహోమపరాన్విప్రాన్దదర్శ పరవీరహా
అక్కడక్కడ నిశ్చయమైన వ్రతాలు పాటించే, జపహోమాలలో నిమగ్నమైన గొప్ప బ్రాహ్మణులను ఆ పరవీరహంతకుడు చూశాడు.
ఆసనాని విచిత్రాణి రుచిరాణి మహీపతిః। ప్రయత్నోపహితాని స్మ దృష్ట్వా విస్మయమాగమత్
రాజు అద్భుతంగా, ఆకర్షణీయంగా, శ్రద్ధతో అమర్చిన ఆసనాలను చూసి ఆశ్చర్యపోయాడు.
దేవతాయతనానాం చ ప్రేక్ష్య పూజాం కృతాం ద్విజైః। బ్రహ్మలోకస్థమాత్మానం మేనే స నృపసత్తమః
ద్విజులు దేవతాల ఆలయాలలో చేసిన పూజను చూసి, ఆ ఉత్తమ రాజు తాను బ్రహ్మలోకంలో ఉన్నట్టు భావించాడు.
స కాశ్యపతపోగుప్తమాశ్రమప్రవరం శుభమ్। నాతృప్యత్ప్రేక్షమాణో వై తపోవనగుణైర్యుతమ్
కాశ్యపుని తపస్సుతో కాపాడబడిన, తపోవన గుణాలతో నిండిన ఆ శుభ్రమైన ఆశ్రమాన్ని చూస్తూ రాజు తృప్తిపొందలేకపోయాడు.
స కాశ్యపస్యాయతనం మహావ్రతై- ర్వృతం సమాన్తాదృషిభిస్తపోధనైః। వివేశ సామాత్యపురోహితోఽరిహా వివిక్తమత్యర్థమనోహరం శుభమ్
తపస్సులో ధనవంతులైన మహావ్రతులు చుట్టూ ఉన్న కాశ్యపుని ఆశ్రమంలో, తన మంత్రులు, పురోహితులతో కలసి, ఆ శుభ్రమైన, ఎంతో ఆకర్షణీయమైన, నిశ్శబ్దమైన స్థలంలో ప్రవేశించాడు.
తతో గచ్ఛన్మహాబాహురేకోఽమాత్యాన్విసృజ్య తాన్। నాపశ్యచ్చాశ్రమే తస్మింస్తమృషిం సంశితవ్రతమ్
తర్వాత, మహాబాహువు తన మంత్రులను పంపించి, ఒంటరిగా వెళ్లాడు; ఆ ఆశ్రమంలో ఆ దృఢవ్రతుడైన ఋషిని చూడలేకపోయాడు.
సోఽపశ్యమానస్తమృషిం శూన్యం దృష్ట్వా తథాఽఽశ్రమమ్। ఉవాచ క ఇహేత్యుచ్చైర్వనం సన్నాదయన్నివ
ఆ ఋషిని కనుగొనక, ఆశ్రమం ఖాళీగా ఉండటాన్ని గమనించి, 'ఇక్కడ ఎవరు ఉన్నారు?' అని గట్టిగా పిలిచాడు; ఆ అరుపుతో అడవి మారుమోగింది.
శ్రుత్వాఽథ తస్య తం శబ్దం కన్యా శ్రీరివ రూపిణీ। నిశ్చక్రామాశ్రమాత్తస్మాత్తాపసీవేషధారిణీ
ఆవిడ స్వరాన్ని విని, లక్ష్మీదేవిలా ప్రకాశించే, తపస్వినీ వేషధారిణి అయిన యువతి ఆశ్రమం నుండి బయటకు వచ్చింది.
సా తం దృష్ట్వైవ రాజానం దుష్యన్తమసితేక్షణా। `సుప్రీతాఽభ్యాగతం తం తు పూజ్యం ప్రాప్తమథేశ్వరమ్
ఆ కృష్ణకాంతి కనుగల యువతి, రాజు దుశ్యంతుడిని చూసి ఎంతో సంతోషించింది; ఎందుకంటే ఆతిథ్యానికి అర్హుడైన, గౌరవనీయుడు వచ్చినాడు.
రూపయౌవనసంపన్నా శీలాచారవతీ శుభా। సా తమాయతపద్మాక్షం వ్యూఢోరస్కం మహాభుజమ్
ఆమె అందం, యౌవనం కలిగి, మంచి స్వభావం, మంచి ఆచారంతో ఉన్నది; పద్మపుష్పంలాంటి విశాలమైన కళ్లతో, విస్తృతమైన ఛాతితో, బలమైన భుజాలతో ఉన్న రాజును ఆమె చూశింది.
సింహస్కన్ధం దీర్ఘబాహుం సర్వలక్షణపూజితమ్। స్పృష్టం మధురయా వాచా సాఽబ్రవీజ్జనమేజయా
సింహపు భుజాలు, పొడవాటి చేతులు, అన్నిరకాల శుభలక్షణాలతో అలంకృతుడైన అతనిని, తీయని మాటలతో పలుకుతూ ఆమె సంభాషించింది.
స్వాగతం త ఇతి క్షిప్రమువాచ ప్రతిపూజ్య చ। ఆసనేనార్చయిత్వా చ పాద్యేనార్ఘ్యేణ చైవ హి
ఆమె వెంటనే 'స్వాగతం' అని పలికి, అతనిని గౌరవించి, ఆసనం అందించి, పాదప్రక్షాళనకు నీరు, అర్ఘ్యం సమర్పించింది.
పప్రచ్ఛానామయం రాజన్కుశలం చ నరాధిపమ్। యథావదర్చయిత్వాఽథ పృష్ట్వా చానామయం తదా
తగిన విధంగా అతనిని సత్కరించి, రాజుని ఆరోగ్యాన్ని అడిగి, అతని క్షేమాన్ని తెలుసుకుంది.
ఉవాచ స్మయమానేవ కిం కార్యం క్రియతామితి। `ఆశ్రమస్యాభిగమనే కిం త్వం కార్యం చికీర్షసి
ఆమె చిరునవ్వుతో, 'ఏ పని చేయాలి? ఈ ఆశ్రమానికి రాక నీ ఉద్దేశ్యం ఏమిటి? ఏది చేయాలని అనుకుంటున్నావు?' అని అడిగింది.
కస్త్వమద్యేహ సంప్రాప్తో మహర్షేరాశ్రమం శుభమ్।' తామబ్రవీత్తతో రాజా కన్యాం మధురభాషిణీమ్
ఈ మహర్షి ఆశ్రమానికి ఇప్పుడు వచ్చిన నీవెవరు? అని రాజు మధురంగా మాట్లాడుతూ ఆ కన్యను అడిగాడు.
దృష్ట్వా సర్వానవద్యాఙ్గీం యథావత్ప్రతిపూజితః। `రాజర్షేస్తస్య పుత్రోఽహమిలినస్య మహాత్మనః
ఆమెను చూచి, ఆమె అందమైన అవయవాలతో, అపరాధమేమీ లేని రూపంతో, తగిన గౌరవం పొందిన రాజు ఇలా అన్నాడు — నేను ఆ మహాత్ముడైన ఇలినుని కుమారుడను.
దుష్యన్త ఇతి మే నామ సత్యం పుష్కరలోచనే। ఆగతోఽహం మహాభాగమృషిం కణ్వముపాసితుమ్
నా పేరు దుశ్యంతుడు, కమలాక్షి. నేను మహాభాగుడైన కణ్వ మహర్షిని దర్శించడానికి వచ్చాను.
గతః పితా మే భగవాన్ఫలాన్యాహర్తుమాశ్రమాత్। ముహూర్తం సంప్రతీక్షస్వ ద్రష్టాస్యేనముపాగతమ్
నా తండ్రి ఆశ్రమం నుండి ఫలాలు తెచ్చేందుకు వెళ్లారు. కొంతసేపు ఆగు, ఆయన తిరిగి వచ్చినప్పుడు నువ్వు ఆయనను చూస్తావు.
అపశ్యమానస్తమృషిం తథా చోక్తస్తయా చ సః। తాం దృష్ట్వా చ వరారోహాం శ్రీమతీం చారుహాసినీమ్
ఆ మహర్షిని అక్కడ చూడక, ఆమె చెప్పినట్లు విని, ఆ రాజు ఆ అందమైన, చిరునవ్వుతో మెరిసిపోతున్న కన్యను చూశాడు.
విభ్రాజమానాం వపుషా తపసా చ దమేన చ। రూపయౌవనసంపన్నామిత్యువాచ మహీపతిః
ఆమె austerity, నియమంతో, అందంతో, యవ్వనంతో ప్రకాశిస్తూ ఉండగా, రాజు ఆమెతో ఇలా మాట్లాడాడు.
కా త్వం కస్యాసి సుశ్రోణి కిమర్థం చాగతా వనమ్। ఏవంరూపగుణోపేతా కుతస్త్వమసి శోభనే
ఓ సుందరీ! నువ్వెవరు? ఎవరి కుమార్తె? ఈ అడవికి ఏ కారణంతో వచ్చావు? ఇంత అందం, గుణాలు కలిగి నువ్వు ఎక్కడి నుంచి వచ్చావు?
దర్శనాదేవ హి శుభే త్వయా మేఽపహృతం మనః। ఇచ్ఛామి త్వామహం జ్ఞాతుం తన్మమాచక్ష్వ శోభనే
ఓ మంగళకరమైనవాడివి, నిన్ను చూసిన వెంటనే నా మనసు నీవైపు ఆకర్షితమైంది. నిన్ను గురించి తెలుసుకోవాలని ఉంది, దయచేసి చెప్పు.
స్థితోస్మ్యమితసౌభాగ్యే వివక్షుశ్చాస్మి కించన। శృణు మే నాగనాసోరు వచనం మత్తకాశిని
ఓ సన్నని నడుము కలదానివి, నేను ఇక్కడ నిలబడి, నీతో కొన్ని మాటలు చెప్పాలని కోరుకుంటున్నాను. నా మాటలు విను, ఓ మత్తయిన గజగామిని.
రాజర్షేరన్వయే జాతః పూరోరస్మి విశేషతః। వృణ్వే త్వామద్య సుశ్రోణి దుష్యన్తో వరవర్ణిని
రాజర్షుల వంశంలో పుట్టినవాడిని, ముఖ్యంగా పూరువు వంశానికి చెందినవాడిని. నేడు, ఓ సుందరీ, సుశ్రోణి, దుశ్యంతుడు నిన్ను కోరుతున్నాడు.
న మేఽన్యత్ర క్షత్రియాయా మనో జాతు ప్రవర్తతే। ఋషిపుత్రీషు చాన్యాసు నావరాసు పరాసు చ
ఇతర క్షత్రియ మహిళలపై, లేదా ఇతర ఋషిపుత్రికలపై, నా మనసు ఎప్పుడూ ఆకర్షితమవదు, అవి తక్కువవైనా, ఎక్కువవైనా.
తస్మాత్ప్రణిహితాత్మానం విద్ది మాం కలభాషిణి। యస్యాం మే త్వయి భావోఽస్తి క్షత్రియా హ్యసి కా వదా
కాబట్టి, నా మనసు నీవైపు నిలిపినవాడిని అని తెలుసుకో, ఓ మధురమైన స్వరముతో మాట్లాడే సుందరి. నీవు క్షత్రియ వంశానికి చెందినవాడివి, నువ్వెవరో చెప్పు.
న హి మే భీరు విప్రాయాం మనః ప్రసహతే గతిమ్। భజే త్వామాయతాపాఙ్గే భక్తం భజితుమర్హసి। భుఙ్క్ష రాజ్యం విశాలాక్షి బుద్ధిం మాత్వన్యథా కృథాః
ఓ భయపడే సుందరి, బ్రాహ్మణ యువతిపై నా మనసు ఆకర్షితమవదు. నీ వైపు నేను ఆకర్షితుడనై ఉన్నాను, విశాలమైన కళ్లతో ఉన్నవాడివి, నీవు నన్ను అంగీకరించాలి. రాజ్యం అనుభవించు, నా మాటను వేరుగా అనుకోకు.
ఏవముక్తా తు సా కన్యా తేన రాజ్ఞా తమాశ్రమే। ఉవాచ హసతీ వాక్యమిదం సుమధురాక్షరమ్
అలా రాజు అడిగినప్పుడు, ఆ ఆశ్రమంలో ఆ కన్య చిరునవ్వుతో, మధురమైన మాటలతో ఇలా సమాధానం చెప్పింది.