నియచ్ఛన్నితరాన్వర్ణాన్వినిఘ్నన్సర్వదుష్కృతః। ససహాయోఽసహాయో వా యావజ్జీవం తథా భవేత్
ఇతర వర్ణాలను నియంత్రిస్తూ, చెడు పనులను నిర్మూలిస్తూ, తోడుంటే గానీ ఒంటరిగా గానీ, జీవితాంతం ఇలానే ఉండాలి.
కృష్ణాయసస్యేవ చ తే సంహత్య హృదయం కృతమ్। మమ మాతస్త్వకరుణే వీరప్రజ్ఞే హ్యమర్షణే
తల్లి, నీ హృదయం ఉక్కు లాంటి కఠినంగా ఉంది. నీకు కనికరం లేదు, వీరత్వంలో జ్ఞానం ఉంది, అసహనంగా ఉన్నావు.
అహో క్షత్రసమాచారో యత్ర మామితరం యథా। నియోజయసి యుద్ధాయ పరమాతేవ మాం తథా
అయ్యో! ఇదేనా క్షత్రియుల ఆచారం? నీవు నన్ను నీ కుమారుడిగా కాకుండా, యుద్ధానికి ప్రేరేపిస్తున్నావు. నిజమైన తల్లి లాగా నన్ను పంపుతున్నావు.
ఈదృశం వచనం బ్రూయాద్భవతీ పుత్రమేకజమ్ । కిం ను తే మామపశ్యన్త్యాః పృథివ్యా అపి సర్వయా
ఒక తల్లి తన ఏకైక కుమారుడికి ఇలాంటి మాటలు చెప్పగలదా? నన్ను చూడకుండా, మొత్తం భూమి కోసం కూడా నీవు నన్ను వదిలేస్తావా?
కిమాభరణకృత్యేన కిం భోగైర్జీవితేన వా। మయి వా సఙ్గరహతే ప్రియపుత్రే విశేషతః
అలంకారాలు ఎందుకు? భోగాలు, జీవితం ఎందుకు? ముఖ్యంగా యుద్ధంలో నీ ప్రియమైన కుమారుడు లేకపోతే ఇవన్నీ ఎందుకు?
సర్వావస్థా హి విదుషాం తాత ధర్మార్థకారణాత్ । తావేవాభిసమీక్ష్యాహం సఞ్జయ త్వామచూజుదమ్
బుద్ధిమంతులకు అన్ని పరిస్థితుల్లోనూ ధర్మం, ప్రయోజనం మాత్రమే కారణం, కుమారుడా. వాటినే ఆలోచించి, సంజయ, నేను నిన్ను ఉపదేశించాను.
స సమీక్ష్య క్రమోపేతో ముఖ్యః కాలోఽయమాగతః। అస్మింశ్చేదాగతే కాలే కార్యం న ప్రతిపద్యసే
సరైన క్రమాన్ని పరిశీలించి, ముఖ్యమైన సమయం వచ్చింది. ఈ సమయం వచ్చినప్పుడు నువ్వు పని చేయకపోతే...
అసంభావితరూపస్త్వమానృశంస్యం కరిష్యసి । తం త్వామయశసా స్పృష్టం న బ్రూయాం యది సఞ్జయ
నీవు నీకు తగని పనిని చేస్తావు, క్రూరత చూపిస్తావు. నేను ఈ మాట చెప్పకపోతే, సంజయ, నీవు అపకీర్తికి లోనవవుతావు.
ఖరీవాత్సల్యమాహుస్తన్నిఃసామర్థ్యమహేతుకమ్ । సద్భిర్విగర్హితం మార్గం త్యజ మూర్ఖనిషేవితమ్
గాడిద ప్రేమ అనేది బలహీనమైనది, కారణం లేనిది. మంచి వారు త్రోసిపుచ్చే మార్గాన్ని, మూర్ఖులు అనుసరించే దారిని వదిలేయి.
అవిద్యా వై మహత్యస్తి యామిమాం సంశ్రితాః ప్రజాః । తవ స్యాద్యది సద్వృత్తం తేన మే త్వం ప్రియో భవేః
ఈ ప్రజలు గొప్ప అజ్ఞానంలో మునిగిపోయారు. నీవు మంచి ప్రవర్తన కలిగి ఉంటే, అప్పుడే నువ్వు నాకు ప్రియుడవవు.
ధర్మార్థగుణయుక్తేన నేతరేణ కథఞ్చన। దైవమానుషయుక్తేన సద్భిరాచరితేన చ
ధర్మం, అర్థం, మంచితనంతో కూడిన ప్రవర్తనతోనే, మరే విధంగా కాదు; దైవబలం, మనుష్య ప్రయత్నం రెండింటితో కూడిన పనులను మంచి వారు చేస్తారు.
యో హ్యేవమవినీతేన రమతే పుత్రనప్తృణా। అనుత్థానవతా చాపి దుర్వినీతేన దుర్ధియా
ఎవడు వినయంలేని మనసుతో తన కుమారులు, మనవళ్లలో ఆనందిస్తాడో, అలాంటి వ్యక్తి అలసత్వంతో, చెడ్డ ప్రవర్తనతో, చెడు బుద్ధితో ఉంటాడు.
రమతే యస్తు పుత్రేణ మోఘం తస్య ప్రజాఫలమ్। అకుర్వన్తో హి కర్మాణి కుర్వన్తో నిన్దితాని చ
తన కుమారునిలో ఆనందించే వానికి, సంతాన ఫలం వృథా అవుతుంది; ఎందుకంటే వారు మంచి పనులు చేయరు, లేదా నిందించదగిన పనులు చేస్తారు.
సుఖం నైవేహ నాముత్ర లభన్తే పురుషాధమాః । యుద్ధాయ క్షత్రియః సృష్టః సఞ్జయేహ జయాయ చ । `క్రూరాయ కర్మణే నిత్యం ప్రజానాం పరిపాలనే
చెడ్డ మనుషులు ఈ లోకంలోను, పరలోకంలోను సుఖాన్ని పొందరు. క్షత్రియుడు యుద్ధానికి, విజయం కోసం, ప్రజలను రక్షించడంలో కఠినమైన పనులకు సృష్టించబడ్డాడు, సంజయా.
జయన్వా వధ్యమానో వా ప్రాప్నోతీన్ద్రసలోకతామ్ । న శక్రభవనే పుణ్యే దివి తద్విద్యతే సుఖమ్। యదమిత్రాన్వశే కృత్వా క్షత్రియః సుఖమేధతే
విజయవంతుడైనా, యుద్ధంలో చనిపోయినవాడైనా, ఇంద్రుని లోకాన్ని పొందుతాడు. పరలోకంలోని పవిత్రమైన ఇంద్రుని మందిరంలో, శత్రువులను జయించి సుఖాన్ని కోరే క్షత్రియుడికి సుఖం ఉండదు.
మన్యునా దహ్యమానేహ పురుషేణ మనస్వినా । నికృతేనేహ బహుశః శత్రూన్ప్రతి జిగీషయా
బలమైన మనిషి కోపంతో మండిపోతూ, పునఃపునః మోసపోతూ, శత్రువులను జయించాలని ఆకాంక్షిస్తాడు.
ఆత్మానం వా పరిత్యజ్య శత్రుం వా వినిపాత్య చ। ప్రాప్యతే నేహ శాన్తిర్హి నిత్యమేవ తు సఞ్జయ । అతోన్యేన ప్రకారేణ శాన్తిరస్య కుతో భవేత్
మనిషి తనను తాను త్యజించినా, లేదా శత్రువును సంహరించినా, ఇక్కడ శాంతి లభించదు, సంజయా. వేరే మార్గంలో శాంతి ఎలా కలుగుతుంది?
ఇహ ప్రాజ్ఞో హి పురుషః స్వల్పమప్రియమిచ్ఛతి। యస్య స్వల్పం ప్రియం లోకే ధ్రువం తస్యాల్పమప్రియమ్
ఈ లోకంలో జ్ఞానమున్నవాడు తక్కువ బాధకే ఇష్టపడతాడు; ఎవరికైతే ఈ లోకంలో తక్కువ ఆనందం ఉంటుందో, అతనికి తక్కువ బాధే కలుగుతుంది.
ప్రియాభావాచ్చ పురుషో నైవ ప్రాప్నోతి శోభనమ్ । ధ్రువం చాభావమభ్యేతి గత్వా గఙ్గేవ సాగరమ్
ఆనందం లేకపోవడం వల్ల మనిషి మంచి ఫలితాన్ని పొందడు; అతడు ఖచ్చితంగా శూన్యతను చేరుకుంటాడు, గంగా నది సముద్రాన్ని చేరినట్లే.
నేయం మతిస్త్వయా వాచ్యా మాతః పుత్రే విశేషతః । కారుణ్యమేవ పశ్య త్వం భూత్వేహ జడమూకవత్
ఈ ఆలోచనను నువ్వు, తల్లి, ముఖ్యంగా నీ కుమారుని విషయంలో చెప్పకూడదు; నీవు కేవలం దయను మాత్రమే చూడాలి, ఇక్కడ మౌనంగా, జడంగా ఉండాలి.
అతో మే భూయసీ నన్దిర్యదేవమనుపశ్యసి। చోద్యం మాం చోదయస్యేతద్భృశం వై చోదయామి తే
కాబట్టి, నువ్వు ఇలా ఆలోచిస్తే నాకు మరింత ఆనందం కలుగుతుంది; నువ్వు నన్ను ప్రేరేపిస్తే, నేనూ నిన్ను బలంగా ప్రేరేపిస్తాను.
అథ త్వాం పూజయిష్యామి హత్వా వై సర్వసైన్ధవాన్। అహం పశ్యామి విజయం కృచ్ఛ్రభావినమేవ తే
అప్పుడు నేను అన్ని సింధువులను సంహరించి, నిన్ను గౌరవిస్తాను; నీకు విజయం కష్టంగా వచ్చినా, అది నాకు కనిపిస్తోంది.
అకోశస్యాసహాయస్య కుతః సిద్ధిర్జయో మమ। ఇత్యవస్థాం విదిత్వైతామాత్మనాత్మని దారుణామ్
ధనమూ, మిత్రులూ లేకుండా నాకు విజయం ఎలా సాధ్యమవుతుంది? నా లోపలి ఈ కఠిన స్థితిని తెలుసుకొని—
రాజ్యాద్భావో నివృత్తో మే త్రిదివాదివ దృష్కృతః । ఈదృశం భవతీ కంచిదుపాయమనుపశ్యతి
రాజ్యానికి నా ఆశ తగ్గిపోయింది, పరలోకాన్ని చూసినట్టు అయింది; ఇలాంటి పరిస్థితిలో ఏదైనా మార్గం నీకు కనిపిస్తోందా?
తన్మే పరిణతప్రజ్ఞే సమ్యక్ప్రబ్రూహి పృచ్ఛతే। కరిష్యామి హి తత్సర్వం యథావదనుశాసనమ్
అందుకే, పరిపక్వ జ్ఞానం కలిగినవాడివి, నేను అడిగిన ప్రశ్నకు సరైన సమాధానం చెప్పు; నీ ఉపదేశాన్ని నేను పూర్తిగా పాటిస్తాను.
పుత్ర నాత్మావమన్తవ్యః పూర్వాభిరసమృద్ధిభిః । అభూత్వా హి భవన్త్యర్థా భూత్వా నశ్యన్తి చాపరే। అమర్షేణైవ చాప్యర్థా నారబ్ధవ్యాః సుబాలిశైః
కుమారా, గతంలో విజయాలు లేకపోయినందుకు మనల్ని మనం తక్కువగా భావించకూడదు; ఎందుకంటే కొన్ని విషయాలు కలుగుతాయి, మరికొన్ని నశిస్తాయి; అసహనంతో మూర్ఖులు పనులు ప్రారంభించకూడదు.
సర్వేషాం కర్మణాం తాత ఫలే నిత్యమనిత్యతా। అనిత్యమితి జానన్తో న భవన్తి భవన్తి చ
తండ్రి, అన్ని పనుల ఫలితాలు ఎప్పుడూ నిలకడగా ఉండవు; అవి నిలకడగా లేవని తెలిసినవారు, కొంతమంది ఫలితాన్ని పొందరు, మరికొంతమంది పొందుతారు.
అథ యే నైవ కుర్వన్తి నైవ జాతు భవన్తి తే। ఐకగుణ్యమనీహాయామభావః కర్మణాం ఫలమ్
ఎవరైనా పనులు చేయకుండా ఉంటే, వారు ఎప్పుడూ ఫలితాన్ని పొందరు; ఒక్క లక్షణం ఉండి, ప్రయత్నం లేకపోతే, పనులకు ఫలం శూన్యమే.
అథ ద్వైగుణ్యమీహాయాం ఫలం భవతి వా నవా । యస్య ప్రాగేవ విదితా సర్వార్థానామనిత్యతా
ఇక్కడ, అన్ని విషయాల అనిత్యతను ముందే తెలుసుకున్నవారికి ఫలితం రెండింతలు కావచ్చు లేదా కావకపోవచ్చు.
నుదేద్వృద్ధిసమృద్ధీ స ప్రతికూలే నృపాత్మజ । ఉత్థాతవ్యం జాగృతవ్యం యోక్తవ్యం భూతికర్మసు
ఓ రాజకుమార! అభివృద్ధి, ఐశ్వర్యం అడ్డుపడినప్పుడు, మనిషి లేచి, జాగ్రత్తగా ఉండి, విజయానికి దారితీసే పనుల్లో నిమగ్నమవాలి.