బాహువీర్యార్జితం రాజ్యమశ్రీయామితి కామయే। తతో వైశ్రవణః ప్రీతో విస్మితః సమపద్యత
ముచుకుందుడు ఇలా అన్నాడు: 'నా స్వంత బలంతో సంపాదించని రాజ్యం నాకు అవసరం లేదు.' అప్పుడు వైశ్రవణుడు ఆశ్చర్యపడి, సంతోషించాడు.
ముచుకున్దస్తతో రాజా సోఽన్వశాసద్వసున్ధరామ్ । బాహువీర్యార్జితాం సమ్యక్ క్షత్రధర్మమనువ్రతః
ఆ తరువాత ముచుకుందుడు తన బాహుబలంతో సంపాదించిన భూమిని, క్షత్రియ ధర్మాన్ని పాటిస్తూ పాలించాడు.
యం హి ధర్మం చరన్తీహ ప్రజా రాజ్ఞా సురక్షితాః । చతుర్థం తస్య ధర్మస్య రాజా విన్దేన భారత
భారతా, రాజు రక్షణలో ప్రజలు ఏ ధర్మాన్ని ఆచరిస్తారో, ఆ ధర్మంలో నాలుగవ వంతు రాజుకి లభిస్తుంది.
రాజా చరతి చేద్ధర్మం దేవత్వాయైవ కల్పతే। స చేదధర్మం చరతి నరకాయైవ గచ్ఛతి
రాజు ధర్మాన్ని పాటిస్తే దేవతల స్థాయికి చేరుతాడు. అధర్మాన్ని చేస్తే నరకానికి పోతాడు.
దణ్డనీతిః స్వధర్మేణ చాతుర్వర్ణ్యం నియచ్ఛతి। ప్రయుక్తాస్వామినా సమ్యగధర్మేభ్యో నియచ్ఛతి
రాజు తన కర్తవ్యాన్ని అనుసరించి శిక్ష విధానాన్ని సరిగ్గా అమలు చేస్తే, నాలుగు వర్ణాలూ ధర్మంలో నిలబడతాయి, అధర్మం నుండి దూరంగా ఉంటాయి.
దణ్డనీత్యాం యదా రాజా సమ్యక్కార్త్స్న్యేన వర్తతే। తదా కృతయుం నామ కాలః శ్రేష్ఠః ప్రవర్తతే
రాజు శిక్ష విధానాన్ని పూర్తిగా, సరిగ్గా పాటిస్తే, అప్పుడు ఉత్తమమైన కృతయుగం ప్రారంభమవుతుంది.
కాలో వా కారణం రాజ్ఞో రాజా వా కాలకారణమ్ । ఇతి తే సంశయో మా భూద్రాజా కాలస్య కారణమ్
రాజుకు కాలమే కారణమా, లేక కాలానికి రాజే కారణమా అనే సందేహం నీకు ఉండకూడదు. కాలానికి కారణం రాజే.
రాజా కృతయుగస్రష్టా త్రేతాయా ద్వాపరస్య చ। యుగస్య చ చతుర్థస్య రాజా భవతి కారణమ్
రాజే కృతయుగాన్ని, త్రేతాయుగాన్ని, ద్వాపరయుగాన్ని, నాలుగవ యుగాన్ని సృష్టించేవాడు. యుగానికి కారణం రాజే.
కృతస్య కరణాద్రాజా స్వర్గమత్యన్తమశ్రుతే । త్రేతాయాః కరణాద్రాజా స్వర్గం నాత్యన్తమశ్రుతే
రాజు కృతయుగాన్ని స్థాపిస్తే, ఎప్పుడూ వినిపించని అత్యున్నత స్వర్గాన్ని పొందుతాడు. త్రేతాయుగాన్ని స్థాపిస్తే, సాధారణ స్వర్గాన్ని పొందుతాడు.
ప్రవర్తనాద్ద్వాపరస్య యథాభాగముపాశ్రుతే । కలేః ప్రవర్తనాద్రాజా పాపమత్యన్తమశ్రుతే
రాజు ద్వాపరయుగాన్ని ప్రోత్సహిస్తే, తన భాగానికి తగినంత స్వర్గాన్ని పొందుతాడు. కానీ కలియుగాన్ని ప్రోత్సహిస్తే, ఎప్పుడూ వినిపించని ఘోరమైన పాపాన్ని పొందుతాడు.
తతో వసతి దుష్కర్మా నరకే శాశ్వతీః సమాః । రాజదోషేణ హి జగత్స్పృశ్యతే జగతః స చ
అప్పుడు దుష్కర్మ చేసినవాడు ఎన్నో యుగాలు నరకంలో ఉంటాడు. ఎందుకంటే రాజు తప్పు వల్ల లోకానికి బాధ కలుగుతుంది, ఆ బాధ రాజుని కూడా తాకుతుంది.
రాజధర్మానవేక్షస్వ పితృపైతామహోచితాన్। నైతద్రాజర్షివృత్తం హి యత్ర త్వం స్థాతుమిచ్ఛసి
నీ తండ్రి, తాతలు పాటించిన రాజధర్మాలను నీవు గమనించు. నీవు ఉండదలచిన ఈ మార్గం రాజర్షుల తీరుకాదు.
న హి వైక్లబ్యసంసృష్ట ఆనృశంస్యే వ్యవస్థితః । ప్రజాపాలనసంభూతం ఫలం కించన లబ్ధవాన్
బలహీనతతో నిండినవాడు, కరుణతో నిలబడితే, ప్రజలను కాపాడటంతో కలిగే ఫలితాన్ని ఎప్పుడూ పొందడు.
న హ్యేతామాశిషం పాణ్డుర్న చాహం న పితామహః । ప్రయుక్తవన్తః పూర్వం తే యయా చరసి మేధయా
నీవు ఇప్పుడు బుద్ధితో చేస్తున్న పని కోసం, పాండు గారు, నేను, లేదా పితామహుడు ఎప్పుడూ అలాంటి ఆశయాన్ని చెప్పలేదు.
యజ్ఞో దానం తపః శౌర్యం ప్రజ్ఞా సన్తానమేవ చ । మాహాత్మ్యం బలమోజశ్చ నిత్యమాశంసితం మయా
యజ్ఞం, దానం, తపస్సు, శౌర్యం, జ్ఞానం, సంతానం, మహాత్మ్యం, బలం, ఉత్సాహం—ఇవి ఎప్పుడూ నేను కోరుకున్నవే.
నిత్యం స్వాహా స్వధా నిత్యం దద్యుర్మానుషదేవతాః । దీర్ఘమాయుర్ధనం పుత్రాన్సమ్యగారాధితాః శుభాః
మనుషులు, దేవతలు సరిగ్గా పూజించబడితే, ఎప్పుడూ హోమాలు, పిండప్రదానాలు, దీర్ఘాయువు, ధనం, మంచిపిల్లలను ప్రసాదించాలి.
పుత్రేష్వాశాసతే నిత్యం పితరో దైవతాని చ। దానమధ్యయనం యజ్ఞః ప్రజానాం పరిపాలనమ్
పితృదేవతలు, దేవతలు ఎప్పుడూ సంతానాన్ని ఆశిస్తారు; దానం, అధ్యయనం, యజ్ఞం, ప్రజల పరిరక్షణను కోరుకుంటారు.
ఏతద్ధర్మమధర్మం వా జన్మనైవాభ్యజాయథాః । తే తు వైద్యాః కులే జాతా అవృత్త్యా తాత పీడితాః
ఇది ధర్మమా, అధర్మమా అన్నది పక్కన పెడితే, నీవు పుట్టినప్పటి నుంచే ఇది నీలో ఉంది; కానీ మంచి కుటుంబాల్లో పుట్టిన పండితులు ఉపాధి లేక బాధపడుతున్నారు, బిడ్డా.
యత్ర దానపతిం శూరం క్షుధితాః పృథివీచరాః । ప్రాప్య తుష్టాః ప్రతిష్ఠన్తే ధర్మః కోఽభ్యధికస్తతః
ఈ భూమిపై ఆకలితో తిరిగే వారు, ఓ ధనవంతుడు, ధైర్యవంతుడిని చేరి తృప్తిగా ఉండగలిగితే, దానికంటే గొప్ప ధర్మం ఇంకేదీ లేదు.
దానేనాన్యం బలేనాన్యం తథా సూనృతయాఽపరమ్। సర్వతః ప్రతిగృహ్ణీయాద్రాజ్యం ప్రాప్యేహ ధార్మికః
ఒకరిని దానంతో, మరొకరిని బలంతో, ఇంకొకరిని సత్యవాక్యంతో—ఇలా రాజ్యం లభించినవాడు, ధర్మబద్ధంగా అన్ని దిశల నుంచీ స్వీకరించాలి.
బ్రాహ్మణః ప్రచరేద్భైక్షం క్షత్రియః పరిపాలయేత్। వైశ్యో ధనార్జనం కుర్యాచ్ఛూద్రః పరిచరేచ్చ తాన్
బ్రాహ్మణుడు భిక్షాటన చేయాలి, క్షత్రియుడు ప్రజలను కాపాడాలి, వైశ్యుడు ధనం సంపాదించాలి, శూద్రుడు వీరందరినీ సేవించాలి.
భైక్షం విప్రతిషిద్ధం తే కృషిర్నైవోపపద్యతే । క్షత్రియోఽసి క్షతాత్రాతా బాహువీర్యోపజీవితా
నీకు భిక్షాటన నిషిద్ధం, వ్యవసాయం కూడా తగదు; నీవు క్షత్రియుడు, రక్షణకర్త, బాహుబలంతో జీవించేవాడు.
పిత్ర్యమంశం మహాబాహో నిమగ్నం పునరుద్ధర । సామ్నా భేదేన దానేన దణ్డేనాథ నయేన వా
ఓ మహాబాహువంతుడా, మునిగిపోయిన పితృఆస్తిని మళ్లీ పైకి తేవు—సమాధానంతో, విడదీయడంతో, దానంతో, శిక్షతో, లేక వ్యూహంతో అయినా.
ఇతో దుఃఖతరం కిం ను యదహం దీనబాన్ధవా। పరపిణ్డముదీక్షే వై త్వాం సూత్వా మిత్రనన్దన
నేను, బలహీన బంధువులతో, నిన్ను కనిపెట్టి, పరుల భోజనాన్ని ఆశించాల్సి వస్తే, దానికంటే బాధ మరొకటి ఏముంటుంది, మిత్రుల ఆనందకరుడా?
యుధ్యస్వ రాజధర్మేణ మా నిమఞ్జీః పితామహాన్ । మా గమః క్షీణపుణ్యస్త్వం సానుజః పాపికాం గతిం
రాజధర్మాన్ని అనుసరించి యుద్ధం చేయు; పితామహులను ముంచిపోనివ్వకు; పుణ్యం తగ్గిపోయి, సోదరులతో కలిసి చెడు మార్గంలోకి పోవద్దు.
అత్రాప్యుదాహరన్తీమమితిహాసం పురాతనమ్ । విదులాయాశ్చ సంవాదం పుత్రస్య చ పరన్తప
ఇక్కడ కూడా, ఓ శత్రువులను కాల్చేవాడా, పురాతన కథను ఉదాహరిస్తారు—విదుల మరియు ఆమె కుమారుని సంభాషణను.
తతః శ్రేయశ్చ భూయశ్చ యథావద్వక్తుమర్హసి । యశస్వినీ మన్యుమతీ కులే జాతా విభావరీ
కాబట్టి, నీవు శ్రేయస్సు కలిగిన, మంచిది అయిన మాటను సరిగ్గా చెప్పాలి; కీర్తివంతురాలు, తెలివైనది, మంచి కుటుంబంలో పుట్టినది, ప్రకాశవంతురాలు.
క్షత్రధర్మరతా దాన్తా విదులా దీర్ఘదర్శినీ । విశ్రుతా రాజసంసత్సు శ్రుతవాక్యా బహుశ్రుతా
క్షత్రధర్మాన్ని ప్రేమించే, నియమితురాలు, దీర్ఘదృష్టి కలిగిన విద్యుల, రాజసభల్లో ప్రసిద్ధి గాంచినది, అనేక వాక్యాలు విన్నది.
విదులా నామ రాజన్యా జగర్హే పుత్రమౌరసమ్ । నిర్జితం సిన్ధురాజేన శయానం దీనచేతసమ్
విదుల అనే రాజకుమార్తె, సింధు రాజు చేతిలో ఓడిపోయి, నిరుత్సాహంగా పడుకున్న తన కుమారుణ్ణి మందలించింది.
అనన్దన మయా జాత ద్విషతాం హర్షవర్ధన । న మయా త్వం న పిత్రా చ జాతః క్వాభ్యాగతోహ్యసి
దురదృష్టవంతుడా, నీవు నన్ను బట్టి పుట్టినా, శత్రువులకు ఆనందాన్ని పెంచుతున్నావు; నీవు నా కొడుకూ, నీ తండ్రి కొడుకూ కాదనిపిస్తోంది—నువ్వెక్కడి నుంచి వచ్చావు?