తతో రథేన శుభ్రేణ మహతా కిఙ్కిణీకినా । కురూణాం పశ్యతాం ద్రష్టుం స్వసారం స పితుర్యయౌ
తర్వాత, గొప్పదైన, గంటలు మోగుతున్న శుభ్రమైన రథంలో, కురువంశీయులందరిముందు తన సోదరి, తండ్రిని చూడటానికి వెళ్లాడు.
ప్రవిశ్యాథ గృహం తస్యాశ్చరణావభివాద్య చ। ఆచఖ్యౌ తత్సమాసేన యద్వృత్తం కురుసంసది
ఆమె ఇంట్లోకి ప్రవేశించి, ఆమె పాదాలకు నమస్కరించి, కురు సభలో జరిగిన సంగతిని సంక్షిప్తంగా వివరించాడు.
ఉక్తం బహువిధం వాక్యం గ్రహణీయం సహేతుకమ్। ఋషిభిశ్చైవ చ మయా న చాసౌ తద్గృహీతవాన్
ఋషులు, నేనూ అనేక విధాలుగా, కారణాలతో కూడిన మంచి మాటలు చెప్పాము. అయినా అతడు వాటిని అంగీకరించలేదు.
కాలపక్వమిదం సర్వం సుయోధనవశానుగమ్। ` సర్వక్షత్రం క్షణేనైవ దహ్యతే పార్థవహ్నినా ।' ఆపృచ్ఛే భవతీం శీఘ్రం ప్రయాస్యే పాణ్డవాన్ప్రతి
ఇది కాలానికి లోబడి, సుయోధనుడి సంకల్పానికి అనుగుణంగా జరిగింది. ఒక్క క్షణంలోనే పాండవుల అగ్నిలో మొత్తం క్షత్రియ వంశం కాలిపోతుంది. నేను మీకు వీడ్కోలు చెబుతున్నాను, త్వరగా పాండవుల వద్దకు వెళ్తాను.
కిం వాచ్యాః పాణ్డవేయాస్తే భవత్యా వచనాన్మయా । తద్బ్రూహి త్వం మహాప్రజ్ఞే శుశ్రూషే వచనం తవ
పాండవులు ఏమని అడిగితే మీ మాటలు వారికీ నేను ఎలా చెప్పాలి? అందుకే, మహాజ్ఞానవతీ, మీరు స్వయంగా చెప్పండి. మీ మాటలు వినడానికి నేను సిద్ధంగా ఉన్నాను.
బ్రూయాః కేశవ రాజానం ధర్మాత్మానం యుధిష్ఠిరమ్ । భూయాంస్తే హీయతే ధర్మో మా పుత్రక వృథా కృథాః
కేశవా, మీరు ధర్మాత్ముడైన యుధిష్ఠిరుని దగ్గరకి వెళ్లి ఇలా చెప్పండి: 'నీ ధర్మం తగ్గిపోతుంది. పిల్లా, వృథాగా పనులు చేయకూ.'
శ్రోత్రియస్యేవ తే రాజన్మన్దకస్యావిపశ్చితః । అనువాకహతా బుద్ధిర్ధర్మమేవైకమీక్షతే
రాజా, చదువులో తక్కువ, మెల్లగా మాట్లాడే బ్రాహ్మణుడికి శబ్దాలు తప్పుగా పలికితే ఎలా అర్థం తప్పుతుందో, అలాగే నీ మనసు కూడా ధర్మాన్ని ఒక్క కోణంలోనే చూస్తోంది.
అఙ్గావేక్షస్వ ధర్మం త్వం యథా సృష్టః స్వయంభువా । బాహుభ్యాం క్షత్రియాః సృష్టా బాహువీర్యోపజీవినః
రాజా, స్వయంభువుడు సృష్టించినట్టు ధర్మాన్ని నీవు పరిశీలించు. క్షత్రియులు చేతుల నుంచి పుట్టారు, వారు తమ బలంతో జీవించాలి.
క్రూరాయ కర్మణే నిత్యం ప్రజానాం పరిపాలనే। శ్రృణు చాత్రోపమామేకాం యా వృద్ధేభ్యః శ్రుతా మయా
ప్రజలను కాపాడటానికి ఎప్పుడూ కఠినమైన పనులు చేసే రాజా, నేను వృద్ధుల దగ్గర విన్న ఒక ఉపమానాన్ని ఇప్పుడు విను.
ముచుకున్దస్య రాజర్షేరదదత్పృథివీమిమామ్। పురా వైశ్రవణః ప్రీతో న చాసౌ తద్గృహీతవాన్
పూర్వం రాజర్షి ముచుకుందుడికి, వైశ్రవణుడు సంతోషంతో ఈ భూమిని ఇవ్వాలనుకున్నాడు. కానీ ముచుకుందుడు ఆ భూమిని తీసుకోలేదు.
బాహువీర్యార్జితం రాజ్యమశ్రీయామితి కామయే। తతో వైశ్రవణః ప్రీతో విస్మితః సమపద్యత
ముచుకుందుడు ఇలా అన్నాడు: 'నా స్వంత బలంతో సంపాదించని రాజ్యం నాకు అవసరం లేదు.' అప్పుడు వైశ్రవణుడు ఆశ్చర్యపడి, సంతోషించాడు.
ముచుకున్దస్తతో రాజా సోఽన్వశాసద్వసున్ధరామ్ । బాహువీర్యార్జితాం సమ్యక్ క్షత్రధర్మమనువ్రతః
ఆ తరువాత ముచుకుందుడు తన బాహుబలంతో సంపాదించిన భూమిని, క్షత్రియ ధర్మాన్ని పాటిస్తూ పాలించాడు.
యం హి ధర్మం చరన్తీహ ప్రజా రాజ్ఞా సురక్షితాః । చతుర్థం తస్య ధర్మస్య రాజా విన్దేన భారత
భారతా, రాజు రక్షణలో ప్రజలు ఏ ధర్మాన్ని ఆచరిస్తారో, ఆ ధర్మంలో నాలుగవ వంతు రాజుకి లభిస్తుంది.
రాజా చరతి చేద్ధర్మం దేవత్వాయైవ కల్పతే। స చేదధర్మం చరతి నరకాయైవ గచ్ఛతి
రాజు ధర్మాన్ని పాటిస్తే దేవతల స్థాయికి చేరుతాడు. అధర్మాన్ని చేస్తే నరకానికి పోతాడు.
దణ్డనీతిః స్వధర్మేణ చాతుర్వర్ణ్యం నియచ్ఛతి। ప్రయుక్తాస్వామినా సమ్యగధర్మేభ్యో నియచ్ఛతి
రాజు తన కర్తవ్యాన్ని అనుసరించి శిక్ష విధానాన్ని సరిగ్గా అమలు చేస్తే, నాలుగు వర్ణాలూ ధర్మంలో నిలబడతాయి, అధర్మం నుండి దూరంగా ఉంటాయి.
దణ్డనీత్యాం యదా రాజా సమ్యక్కార్త్స్న్యేన వర్తతే। తదా కృతయుం నామ కాలః శ్రేష్ఠః ప్రవర్తతే
రాజు శిక్ష విధానాన్ని పూర్తిగా, సరిగ్గా పాటిస్తే, అప్పుడు ఉత్తమమైన కృతయుగం ప్రారంభమవుతుంది.
కాలో వా కారణం రాజ్ఞో రాజా వా కాలకారణమ్ । ఇతి తే సంశయో మా భూద్రాజా కాలస్య కారణమ్
రాజుకు కాలమే కారణమా, లేక కాలానికి రాజే కారణమా అనే సందేహం నీకు ఉండకూడదు. కాలానికి కారణం రాజే.
రాజా కృతయుగస్రష్టా త్రేతాయా ద్వాపరస్య చ। యుగస్య చ చతుర్థస్య రాజా భవతి కారణమ్
రాజే కృతయుగాన్ని, త్రేతాయుగాన్ని, ద్వాపరయుగాన్ని, నాలుగవ యుగాన్ని సృష్టించేవాడు. యుగానికి కారణం రాజే.
కృతస్య కరణాద్రాజా స్వర్గమత్యన్తమశ్రుతే । త్రేతాయాః కరణాద్రాజా స్వర్గం నాత్యన్తమశ్రుతే
రాజు కృతయుగాన్ని స్థాపిస్తే, ఎప్పుడూ వినిపించని అత్యున్నత స్వర్గాన్ని పొందుతాడు. త్రేతాయుగాన్ని స్థాపిస్తే, సాధారణ స్వర్గాన్ని పొందుతాడు.
ప్రవర్తనాద్ద్వాపరస్య యథాభాగముపాశ్రుతే । కలేః ప్రవర్తనాద్రాజా పాపమత్యన్తమశ్రుతే
రాజు ద్వాపరయుగాన్ని ప్రోత్సహిస్తే, తన భాగానికి తగినంత స్వర్గాన్ని పొందుతాడు. కానీ కలియుగాన్ని ప్రోత్సహిస్తే, ఎప్పుడూ వినిపించని ఘోరమైన పాపాన్ని పొందుతాడు.
తతో వసతి దుష్కర్మా నరకే శాశ్వతీః సమాః । రాజదోషేణ హి జగత్స్పృశ్యతే జగతః స చ
అప్పుడు దుష్కర్మ చేసినవాడు ఎన్నో యుగాలు నరకంలో ఉంటాడు. ఎందుకంటే రాజు తప్పు వల్ల లోకానికి బాధ కలుగుతుంది, ఆ బాధ రాజుని కూడా తాకుతుంది.
రాజధర్మానవేక్షస్వ పితృపైతామహోచితాన్। నైతద్రాజర్షివృత్తం హి యత్ర త్వం స్థాతుమిచ్ఛసి
నీ తండ్రి, తాతలు పాటించిన రాజధర్మాలను నీవు గమనించు. నీవు ఉండదలచిన ఈ మార్గం రాజర్షుల తీరుకాదు.
న హి వైక్లబ్యసంసృష్ట ఆనృశంస్యే వ్యవస్థితః । ప్రజాపాలనసంభూతం ఫలం కించన లబ్ధవాన్
బలహీనతతో నిండినవాడు, కరుణతో నిలబడితే, ప్రజలను కాపాడటంతో కలిగే ఫలితాన్ని ఎప్పుడూ పొందడు.
న హ్యేతామాశిషం పాణ్డుర్న చాహం న పితామహః । ప్రయుక్తవన్తః పూర్వం తే యయా చరసి మేధయా
నీవు ఇప్పుడు బుద్ధితో చేస్తున్న పని కోసం, పాండు గారు, నేను, లేదా పితామహుడు ఎప్పుడూ అలాంటి ఆశయాన్ని చెప్పలేదు.
యజ్ఞో దానం తపః శౌర్యం ప్రజ్ఞా సన్తానమేవ చ । మాహాత్మ్యం బలమోజశ్చ నిత్యమాశంసితం మయా
యజ్ఞం, దానం, తపస్సు, శౌర్యం, జ్ఞానం, సంతానం, మహాత్మ్యం, బలం, ఉత్సాహం—ఇవి ఎప్పుడూ నేను కోరుకున్నవే.
నిత్యం స్వాహా స్వధా నిత్యం దద్యుర్మానుషదేవతాః । దీర్ఘమాయుర్ధనం పుత్రాన్సమ్యగారాధితాః శుభాః
మనుషులు, దేవతలు సరిగ్గా పూజించబడితే, ఎప్పుడూ హోమాలు, పిండప్రదానాలు, దీర్ఘాయువు, ధనం, మంచిపిల్లలను ప్రసాదించాలి.
పుత్రేష్వాశాసతే నిత్యం పితరో దైవతాని చ। దానమధ్యయనం యజ్ఞః ప్రజానాం పరిపాలనమ్
పితృదేవతలు, దేవతలు ఎప్పుడూ సంతానాన్ని ఆశిస్తారు; దానం, అధ్యయనం, యజ్ఞం, ప్రజల పరిరక్షణను కోరుకుంటారు.
ఏతద్ధర్మమధర్మం వా జన్మనైవాభ్యజాయథాః । తే తు వైద్యాః కులే జాతా అవృత్త్యా తాత పీడితాః
ఇది ధర్మమా, అధర్మమా అన్నది పక్కన పెడితే, నీవు పుట్టినప్పటి నుంచే ఇది నీలో ఉంది; కానీ మంచి కుటుంబాల్లో పుట్టిన పండితులు ఉపాధి లేక బాధపడుతున్నారు, బిడ్డా.
యత్ర దానపతిం శూరం క్షుధితాః పృథివీచరాః । ప్రాప్య తుష్టాః ప్రతిష్ఠన్తే ధర్మః కోఽభ్యధికస్తతః
ఈ భూమిపై ఆకలితో తిరిగే వారు, ఓ ధనవంతుడు, ధైర్యవంతుడిని చేరి తృప్తిగా ఉండగలిగితే, దానికంటే గొప్ప ధర్మం ఇంకేదీ లేదు.
దానేనాన్యం బలేనాన్యం తథా సూనృతయాఽపరమ్। సర్వతః ప్రతిగృహ్ణీయాద్రాజ్యం ప్రాప్యేహ ధార్మికః
ఒకరిని దానంతో, మరొకరిని బలంతో, ఇంకొకరిని సత్యవాక్యంతో—ఇలా రాజ్యం లభించినవాడు, ధర్మబద్ధంగా అన్ని దిశల నుంచీ స్వీకరించాలి.