త్రివర్గయుక్తః ప్రాజ్ఞానామారమ్భో భరతర్షభ । ధర్మార్థావనురుద్ధ్యన్తే త్రివర్గాసంభవే నరాః
భరత వంశశ్రేష్ఠా, తెలివైనవారు చేసే పనులు ధర్మం, అర్థం, కామం అనే మూడు పురుషార్థాలతో కూడి ఉంటాయి. ధర్మం, అర్థం బలంగా నిలబడినప్పుడు, మనుషులు ఈ మూడు లక్ష్యాలను సాధించగలుగుతారు.
పృథక్వ వినివిష్టానాం ధర్మం ధీరోఽనురుధ్యతే। మధ్యమోఽర్థం కలిం బాలః కామమేవానురుద్ధ్యతే
వేర్వేరు లక్ష్యాలుగా ఉన్నప్పుడు ధైర్యవంతుడు ధర్మాన్ని అనుసరిస్తాడు. మధ్యస్థుడు అర్థాన్ని వెంబడిస్తాడు. చిన్నవాడు మాత్రం కేవలం కామాన్ని మాత్రమే ఆశిస్తాడు.
ఇన్ద్రియైః ప్రాకృతో లోభాద్ధర్మం విప్రజహాతి యః । కామార్థావనుపాయేన లిప్సమానో వినశ్యతి
ఇంద్రియాలకు లోబడి, లోభంతో ధర్మాన్ని వదిలిపెట్టే వాడు, అనుచిత మార్గాల్లో కామం, అర్థాన్ని కోరుకుంటూ నాశనం అవుతాడు.
కామార్థౌ లిప్సమానస్తు ధర్మమేవాదితశ్చరేత్। న హి ధర్మాదపైత్యర్థః కామో వాఽపి కదాచన
కామం, అర్థాన్ని కోరుకునే వాడు ముందుగా ధర్మాన్ని పాటించాలి. ఎందుకంటే ధర్మాన్ని వదిలిపెడితే, అర్థం గానీ, కామం గానీ ఎప్పుడూ నిలబడవు.
ఉపాయం ధర్మమేవాహుస్త్రివర్గస్య విశాంపతే । లిప్సమానో హి తేనాశు కక్షేఽగ్నిరివ వర్ధతే
మహారాజా, ఈ మూడు పురుషార్థాలకు మార్గం ధర్మమే అని పెద్దలు చెబుతారు. ఆ ధర్మాన్ని అనుసరించే వాడు, అడవిలో అగ్ని వేగంగా వ్యాపించునట్లు, త్వరగా అభివృద్ధి చెందుతాడు.
స త్వం తాతానుపాయేన లిప్ససే భరతర్షభ । ఆధిరాజ్యం మహద్దీప్తం ప్రథితం సర్వరాజసు
కానీ భరత వంశశ్రేష్ఠా, నువ్వు మాత్రం అనుచిత మార్గంలో, అన్ని రాజుల మధ్య ప్రసిద్ధమైన గొప్ప రాజ్యాన్ని కోరుతున్నావు.
ఆత్మానం తక్షతి హ్యేష వనం పరశునా యథా। యః సమ్యగ్వర్తమానేషు మిథ్యా రాజన్ప్రవర్తతే । న తస్య హి మతిం ఛిన్ద్యాద్యస్య నేచ్ఛేత్పరాభవమ్
ధర్మబద్ధంగా ప్రవర్తించే వారిలో అసత్యంగా ప్రవర్తించే వాడు, అడవిని గొడ్డలితో నరికినట్టు తనను తానే నాశనం చేసుకుంటాడు, రాజా. ఓడిపోవాలని కోరని వాడి సంకల్పాన్ని ఎవరూ భంగం చేయకూడదు.
అవిచ్ఛిన్నమతేరస్య కల్యాణే ధీయతే మతిః। ఆత్మవాన్నావమన్యేత త్రిషు లోకేషు భారత
తన సంకల్పం ఎప్పుడూ నిలకడగా ఉంటుంది, మనస్సు మేలైనదానిపైనే ఉంటుంది. ఆత్మవంతుడు మూడు లోకాలలో ఎవ్వరినీ తక్కువగా చూడకూడదు, ఓ భారత.
అప్యన్యం ప్రాకృతం కఞ్చిత్కిము తాన్పాణ్డవర్షభాన్। అమర్షవశమాపన్నో న కించిద్బుద్వ్యతే జనః
ఇంకొకరు సాధారణమైనవారైనా, ఆ పాండవ వీరుల సంగతి ఏమిటి? కోపానికి లోనైన వాడు ఏదీ గ్రహించలేడు.
ఛిద్యతే హ్యాతతం సర్వం ప్రమాణం పశ్య భారత । శ్రేయస్తే దుర్జనాత్తాత పాణ్డవైః సహ సఙ్గతమ్
భారతా, స్థిరంగా ఉన్న ప్రతీ అధికారాన్ని కూడా కత్తిరించవచ్చు చూడు. నీకు చెడ్డవారితో కంటే పాండవులతో కలవడం మేలు, కుమారా.
తైర్హి సంప్రీపమాణస్త్వం సర్వాన్కామానవాప్స్యసి। పాణ్డవైర్నిర్మితాం భూమిం భుఞ్జానో రాజసత్తమ
వారితో స్నేహం చేసుకుంటే, నీవు కోరుకున్న అన్నీ ఫలితాలు పొందగలవు, రాజశ్రేష్ఠా. పాండవులు స్థాపించిన భూమిని ఆనందంగా అనుభవించగలవు.
పాణ్డవాన్పృష్ఠతః కృత్వా త్రాణమాశససఽన్వతః । దుఃశాసనే దుర్విషహే కర్ణే చాపి ససౌబలే
పాండవులను వెనుకవైపు రక్షణగా ఉంచుకుని, ఆశతో, దుఃశాసనుడు, దుర్విషహుడు, కర్ణుడు, సౌబలుడు లాంటి వారితో ఉండి చూడు.
ఏతేష్వైశ్వర్యమాధాయ భూతిమిచ్ఛసి భారత । న చైతే తవ పర్యాప్తా జ్ఞానే ధర్మార్థయోస్తథా
ఈ వారిని ఆధారంగా చేసుకుని నీవు ఐశ్వర్యాన్ని కోరుతున్నావు, భారతా. కానీ జ్ఞానంలో, ధర్మంలో, అర్థంలో వీరు నీకు సరిపోవు.
విక్రమే చాప్యపర్యాప్తః పాణ్డవాన్ప్రతి భారత। న హీమే సర్వరాజానః పర్యాప్తాః సహితాస్త్వయా
పాండవులపై శౌర్యంలోనూ నీవు తక్కువవాడివే, భారతా. ఈ రాజులంతా కలిసినా నీకు సరిపోవు.
క్రుద్ధస్య భీమసేనస్య ప్రేక్షితుం ముఖమాహవే। ఇదం సనిహితం తాత సమగ్రం పార్థివం బలమ్
యుద్ధంలో కోపంతో ఉన్న భీమసేనుడి ముఖాన్ని చూడటానికి ఈ మొత్తం రాజసేన ఇక్కడ కూడింది, కుమారా.
అయం భీష్మస్తథా ద్రోణః కర్ణశ్చాయం తథా కృపః । భూరిశ్రవాః సౌమదత్తిరశ్వత్థామా జయద్రథః
ఇక్కడ భీష్ముడు, ద్రోణుడు, కర్ణుడు, కృపుడు, భూరిశ్రవుడు, సౌమదత్తి, అశ్వత్థామ, జయద్రథుడు ఉన్నారు.
అశక్తాః సర్వ ఏవైతే ప్రతియోద్ధుం ధనఞ్జయమ్ । అజేయో హ్యర్జునః సఙ్ఖ్యే సర్వైరపి సురాసురైః । మానుషైరపి గన్ధర్వైర్మా యుద్ధే చేత ఆధిథాః
ఈ వారందరూ కలిసి పోయినా యుద్ధంలో ధనంజయుడిని ఎదుర్కోలేరు. అర్జునుడు దేవతలు, అసురులు, మనుషులు, గంధర్వులు ఎవ్వరూ గెలవలేరు. యుద్ధంపై మనసు పెట్టవద్దు.
దృశ్యతాం వా పుమాన్కశ్చిత్సమగ్రే పార్థివే బలే। యోఽర్జునం సమరే ప్రాప్య స్వస్తిమానావ్రజేద్గృహాన్
ఈ రాజసేనలో ఎవడైనా యుద్ధంలో అర్జునుడిని ఎదుర్కొని, సురక్షితంగా తన ఇంటికి తిరిగి వచ్చినవాడిని చూపించు.
కిం తే జనక్షయేణేహ కృతేన భరతర్షభ । యస్మిఞ్చితే జితం తే స్యాత్పుమానేకః స దృశ్యతాం
భరతవంశశ్రేష్ఠుడా, నీ బంధువులను నాశనం చేయడం వల్ల నీకు ఏమి లాభం? నీవు గెలుపును కోరుకుంటే, నిన్ను ఓడించగలిగే ఒక్కరిని చూపించు.
యః సదేవాన్సగన్ధర్వాన్సయక్షాసురపన్నగాన్ । అజయత్ఖాణ్డవప్రస్థే కస్తం యుద్ధేయ మానవః
ఖాండవప్రస్థంలో దేవతలు, గంధర్వులు, యక్షులు, అసురులు, పాములను ఓడించిన వాడితో యుద్ధం చేయగలిగే మనుష్యుడు ఎవరు?
తథా విరాటనగరే శ్రూయతే మహదద్భుతమ్। ఏకస్య చ బహూనాం చ పర్యాప్తం తన్నిదర్శనమ్
అలాగే, విరాటనగరంలో ఒకడు అనేక మందిని ఎదుర్కొని చేసిన అద్భుత కార్యం గురించి వినిపిస్తుంది. అది చాల ఉదాహరణ.
యుద్ధే యేన మహాదేవః సాక్షాత్సన్తోషితః శివః । తమజేయమనాధృష్యం విజేతుం జిష్ణుమచ్యుతమ్ । ఆశంససీహ సమరే వీరమర్జునమూర్జితమ్
యుద్ధంలో మహాదేవుడైన శివుడే సంతృప్తి చెందిన ఆ అర్జునుని, ఎవరు ఓడించగలరు? అలాంటి అపరాజితుడైన, ధైర్యవంతుడైన అర్జునుని జయించగలవని నీవు ఆశించగలవా?
మద్ద్వితీయం పునః పార్థం కః ప్రార్థయితుమర్హతి । యుద్ధే ప్రతీపమాయాన్తమపి సాక్షాత్పురన్దరః
నాతో పాటు ఉన్న పార్థుడిని యుద్ధంలో ఎదుర్కొనాలని ఎవరు కోరుకుంటారు? మహేంద్రుడైన ఇంద్రుడే వచ్చినా కూడా.
బాహుభ్యాముద్వహేద్భూమిం దహేత్క్రుద్ధ ఇమాః ప్రజాః । పాతయేత్రిదివాద్దేవాన్యోఽర్జునం సమరే జయేత్
తన చేతులతో భూమిని ఎత్తగలవాడు, కోపంతో ప్రజలను కాల్చగలవాడు, దేవతలను స్వర్గం నుండి పడగొట్టగలవాడు—అలాంటి వాడే యుద్ధంలో అర్జునుని ఓడించగలడు.
పశ్య పుత్రాంస్తథా భ్రాతౄఞ్జ్ఞాతీన్సంబన్ధినస్తథా। త్వత్కృతే న వినశ్యేయురిమే భరతసత్తమాః
నీ కుమారులను, అన్నదమ్ములను, బంధువులను, స్నేహితులను చూడు. నీ వల్ల ఈ భరతవంశశ్రేష్ఠులు నాశనం కాకుండా చూసుకో.
అస్తు శేషం కౌరవాణాం మా పరాభూదిదం కులమ్ । కులఘ్న ఇతి నోచ్యేథా నష్టకీర్తిర్నరాధిప
కౌరవులలో కొంతమంది మిగిలిపోవాలి. ఈ వంశం పూర్తిగా నశించకూడదు. రాజా, నీవు వంశహంతకుడిగా, కీర్తి పోయినవాడిగా పిలవబడకూడదు.
త్వామేవ స్థాపయిష్యన్తి యౌవరాజ్యే మహారథాః । మహారాజ్యేఽపి పితరం ధృతరాష్ట్రం జనేశ్వరమ్
మహారథులు నిన్ను యువరాజుగా నియమిస్తారు. మహారాజ్యాన్ని కూడా నీ తండ్రి ధృతరాష్ట్రునికి అప్పగిస్తారు.
మా తాత శ్రియమాయాన్తీమవమంస్థాః సముద్యతామ్ । అర్ధం ప్రదాయ పార్థేభ్యో మహతీం శ్రియమాప్నుహి
తండ్రి, నీ వద్దకు వస్తున్న ఐశ్వర్యాన్ని నిర్లక్ష్యం చేయవద్దు. పాండవులకు అర్ధాన్ని ఇచ్చి, గొప్ప ఐశ్వర్యాన్ని పొందు.
పాణ్డవైః సంశమం కృత్వా కృత్వా చ సుహృదాం వచః । సంప్రీయమాణో మిత్రైశ్చ చిరం భద్రాణ్యవాప్స్యసి
పాండవులతో శాంతి చేసుకుని, స్నేహితుల మాట వినిపించి, మిత్రులతో ఆనందిస్తూ, నీవు చాలా కాలం శుభాన్ని పొందుతావు.
తతః శాన్తనవో భీష్మో దుర్యోధనమమర్షణమ్ । కేశవస్య వచః శ్రుత్వా ప్రోవాచ భరతర్షభ
ఆ తరువాత శాంతనువు కుమారుడైన భీష్ముడు, కేశవుని మాటలు విని, కోపంతో ఉన్న దుర్యోధనునితో ఇలా అన్నాడు.