ఇయం దిగ్దియితా రాజ్ఞో వరుణస్య తు గోపతేః । సదా సలిలరాజస్య ప్రతిష్ఠా చాదిరేవ చ
ఇది జలాధిపతి అయిన వరుణుని దిక్కు, ఎప్పుడూ నీటి రాజు స్థానం, ఆధారం కూడా ఇదే.
అత్ర పశ్చాదహః సూర్యో విసర్జయతి గాః స్వయమ్ । పశ్చిమేత్యభివిఖ్యాతా దిగియం ద్విజసత్తమ
ఇక్కడ, రోజు ముగిసినప్పుడు, సూర్యుడు తన కిరణాలను స్వయంగా ఉపసంహరించుకుంటాడు. ఈ దిక్కు పశ్చిమ దిక్కుగా ప్రసిద్ధి చెందింది, ద్విజశ్రేష్ఠా.
యాదసామత్ర రాజ్యేన సలిలస్య చ గుప్తయే । కశ్యపో భగవాన్దేవో వరుణం స్మాభ్యషేచయత్
ఇక్కడ, జలజంతువుల రాజ్యం, నీటిని కాపాడటానికి, మహర్షి కశ్యపుడు వరుణుని రాజుగా అభిషేకించాడు.
అత్ర పీత్వా సమస్తాన్వై వరుణస్య రసాంస్తు షట్ । జాయతే తరుణః సోమః శుక్లస్యాదౌ తమిస్రహా
ఇక్కడ వరుణుని ఆరు ప్రవాహాలను పానంచేసి, యువ సోముడు శుక్లపక్షం మొదట్లో జన్మించి, చీకటిని తొలగిస్తాడు.
అత్ర పఞ్చాత్కృతా దైత్యా వాయునా సంయతాస్తదా । నిశ్చసన్తో మహావాతైరర్దితాః సుషుపుర్ద్విజ
ఇక్కడ, వాయువు ఐదు విధాలుగా దైత్యులను బంధించాడు. గొప్ప గాలుల వల్ల వారు కిందపడి, నిద్రపోయారు, బ్రాహ్మణా.
అత్ర సూర్యం ప్రణయినం ప్రతిగృహ్ణాతి పర్వతః । అస్తో నామ యతః సన్ధ్యా పశ్చిమా ప్రతిసర్యతి
ఇక్కడ పర్వతం తన ప్రియమైన సూర్యుణ్ని స్వీకరిస్తుంది. ఇక్కడి నుంచే 'అస్త' అని పిలిచే చోట నుండి పశ్చిమ సంధ్య ప్రారంభమవుతుంది.
అతో రాత్రిశ్చ నిద్రా చ నిర్గతా దివసక్షయే। జాయతే జీవలోకస్య హర్తుమర్ధమివాయుషః
ఈ కారణంగా రాత్రి, నిద్ర కూడా, పగలు ముగిసినప్పుడు కలుగుతాయి. ఇవి జీవుల ఆయుష్షు లో సగం తీసుకుపోతున్నట్టు ఉంటాయి.
అత్ర దేవీం దితిం సుప్తామాత్మప్రసవధారిణీమ్ । విగర్భామకరోచ్ఛక్రో యత్ర జాతో మరుద్గణః
ఇక్కడ దితి దేవి తన సంతానాన్ని మోస్తూ నిద్రలో ఉన్నప్పుడు, ఇంద్రుడు ఆమెను గర్భం లేకుండా చేశాడు. అక్కడే మరుత్ గణం జన్మించింది.
అత్ర మూలం హిమవతో మన్దరం యాతి శాశ్వతమ్ । అపి వర్షసహస్రేణ న చాస్యాన్తోఽధిగమ్యతే
ఇక్కడే హిమవంతు పర్వతానికి శాశ్వతమైన మూలమైన మందర పర్వతం ఉంది. వెయ్యేళ్ళ వర్షం పడినా, దాని అంతు ఎవరూ చేరలేరు.
అత్ర కాఞ్చనశైలస్య కాఞ్చనామ్బురుహస్య చ। ఉదధేస్తీరమాసాద్య సురభిః క్షరతే పయః
ఇక్కడే బంగారు పర్వతం, బంగారు కమలానికి దగ్గరగా, సముద్ర తీరంలో సురభి తన పాలను పారుస్తుంది.
అత్ర మధ్యే సముద్రస్య కబన్ధః ప్రతిదృశ్యతే। స్వర్భానోః సూర్యకల్పస్య సోమసూర్యౌ జిఘాంసతః
ఇక్కడ సముద్ర మధ్యలో కబంధుడు కనిపిస్తాడు. స్వర్భాను, చంద్రుడిని, సూర్యుడిని పట్టుకోవాలని ఆశించి, వారి కాంతికి పోటీ పడతాడు.
సువర్ణశిరసోఽప్యత్ర హరిరోమ్ణః ప్రగాయతః । అదృశ్యస్యాప్రమేయస్య శ్రూయతే విపులో ధ్వనిః
ఇక్కడే కనబడని, కొలవలేని, బంగారు తల కలిగిన హరిరోమా పాడే గొప్ప శబ్దం వినిపిస్తుంది.
అత్ర ధ్వజవతీ నామ కుమారీ హరిమేధసః। ఆకాశే తిష్ఠతిష్ఠేతి తస్థౌ సూర్యస్య శాసనాత్
ఇక్కడ హరిమేధసుని కుమార్తె ధ్వజవతీ అనే యువతి, సూర్యుని ఆజ్ఞతో ఆకాశంలో నిలిచి ఉంటుంది.
అత్ర వాయుస్తథా వహ్నిరాపః ఖం చాపి గాలవ । ఆహ్నికం చైవ నైశం చ దుఃఖం స్పర్శం విముఞ్చతి
ఇక్కడ, గాలవా, గాలి, అగ్ని, నీరు, ఆకాశం, అలాగే పగలు, రాత్రి — ఇవన్నీ తమ బాధాకరమైన స్పర్శను వదిలిపెడతాయి.
అతఃప్రభృతి సూర్యస్య తిర్యగావర్తతే గతిః। అత్ర జ్యోతీంషి సర్వాణి విశన్త్యాదిత్యమణ్డలమ్
ఇక్కడినుంచి సూర్యుని నడక వంకరగా తిరుగుతుంది. ఇక్కడ అన్ని జ్యోతులు ఆది సూర్య మండలంలో కలిసిపోతాయి.
అష్టావింశతిరాత్రం చ క్రమ్య సహ భానునా। నిష్పతన్తి పునః సూర్యాత్సోమసంయోగయోగతః
ఇవి సూర్యునితో కలిసి ఇరవై ఎనిమిది రాత్రులు ప్రయాణించి, చంద్రునితో సంయోగం వల్ల మళ్లీ సూర్యుని నుండి బయటకు వస్తాయి.
అత్ర నిత్యం స్రవన్తీనాం ప్రభవః సాగరోదయః । అత్ర లోకత్రయస్యాపస్తిష్ఠన్తి వరుణాలయే
ఇక్కడే ఎప్పుడూ ప్రవహించే నదుల ఉద్భవం, సముద్రంలో కలిసే చోటు. ఇక్కడే మూడు లోకాల నీళ్ళు వరుణుని నివాసంలో నిలుస్తాయి.
అత్ర పన్నగరాజస్యాప్యనన్తస్య నివేశనమ్ । అనాదినిధనస్యాత్ర విష్ణోః స్థానమనుత్తమమ్
ఇక్కడే పన్నగరాజు అనంతుని నివాసం ఉంది. ఆదిము, అంతము లేని విష్ణువు యొక్క పరమ స్థానం కూడా ఇక్కడే.
అత్రానలసఖస్యాపి పవనస్య నివేశనమ్। మహర్షేః కశ్యపస్యాత్ర మారీచస్య నివేశనమ్
ఇక్కడే అగ్నికి స్నేహితుడైన వాయువు నివాసం. ఇక్కడే మహర్షి కశ్యపుడు, మరీచి కుమారుడు నివసిస్తాడు.
ఏష తే పశ్చిమో మార్గో దిగ్ద్వారేణ ప్రకీర్తితః। బ్రూహి గాలవ గచ్ఛావో బుద్ధిః కా ద్విజసత్తమ
ఇది నీకు పశ్చిమ దిశకు మార్గం, దిక్కుల ద్వారం అని ప్రసిద్ధి. గాలవా, చెప్పు, మనం వెళ్ళుదాం — నీ నిర్ణయం ఏమిటి, ఉత్తమ ద్విజుడా?
యస్మాదుత్తార్యతే పాపాద్యస్మాన్నిశ్రేయసోఽశ్రుతే । అస్మాదుత్తారణబలాదుత్తరేత్యుచ్యతే ద్విజ ।। 1
పాపం నుండి, శ్రేయస్సు కాని వాటి నుండి, ఈ దాటి పోయే శక్తి వల్ల మనిషి బయటపడతాడు. అందుకే దీనిని ఉత్తర దిశ అని అంటారు, ద్విజుడా.
ఉత్తరస్య హిరణ్యస్య పరివాపస్య గాలవ । మార్గః పశ్చిమపూర్వాభ్యాం దిగ్భ్యాం వై మధ్యమః స్మృతః
బంగారు ప్రాకారానికి ఉత్తరంగా, గాలవా, పశ్చిమ, తూర్పు దిక్కుల మధ్య ఉన్న మార్గాన్ని మధ్యమ మార్గంగా భావిస్తారు.
అస్యాం దిశి వరిష్ఠాయాముత్తరాయాం ద్విజర్షభ । నాసౌమ్యో నావిధేయాత్మా నాధర్మో వసతే జనః
ఈ ఉత్తమమైన ఉత్తర దిశలో, ఉత్తమ ద్విజుడా, ఇక్కడ దురాశయులు, నియమం లేని వారు, అధర్ములు ఎవ్వరూ నివసించరు.
అత్ర నారాయణః కృష్ణో జిష్ణుశ్చైవ నరోత్తమః । బదర్యామాశ్రమపదే తథా బ్రహ్మా చ శాశ్వతః
ఇక్కడే నారాయణుడు, కృష్ణుడు, విజయవంతుడైన ఉత్తమ పురుషుడు, బదరీ ఆశ్రమంలో నివసిస్తున్నారు. అలాగే శాశ్వత బ్రహ్మ కూడా ఇక్కడే ఉన్నాడు.
అత్ర వై హిమవత్పృష్ఠే నిత్యమాస్తే మహేశ్వరః। `ప్రకృత్యా పురుషః సార్ధం యుగాన్తాగ్నిసమప్రభః
ఇక్కడ హిమవంతు పర్వత శిఖరంపై మహేశ్వరుడు ఎప్పుడూ వెలుగుతో, యుగాంతంలో వచ్చే అగ్నిలా ప్రకాశిస్తూ, ప్రకృతి, పురుషులతో కలిసి నివసిస్తాడు.
న స దృశ్యో మునిగణైస్తథా దేవైః సవాసవైః । గన్ధర్వయక్షసిద్ధైర్వా నరనారాయణాదృతే
ఆయనను మునుల సమూహాలు, దేవతలు, ఇంద్రుడు, గంధర్వులు, యక్షులు, సిద్ధులు ఎవరూ చూడలేరు; నరుడు, నారాయణుడు తప్ప మరెవ్వరూ చూడలేరు.
అత్ర విష్ణుః సహస్రాక్షః సహస్రచరణోఽవ్యయః । సహస్రశిరసః శ్రీమానేకః పశ్యతి మాయయా
ఇక్కడ సహస్రాక్షుడు, సహస్రపాదుడు, శాశ్వతుడు అయిన విష్ణువు, సహస్రశిరస్సుతో, మహిమతో, తన మాయాశక్తితో అన్నింటిని గ్రహిస్తాడు.
అత్ర రాజ్యేన విప్రాణాం చన్ద్రమాశ్చాభ్యషిచ్యత । అత్ర గఙ్గాం మహాదేవః పతన్తీం గగనాచ్చ్యుతామ్
ఇక్కడే బ్రాహ్మణులకు చంద్రుడు రాజుగా అభిషేకించబడ్డాడు; ఇక్కడే గగనంలో నుంచి పడిన గంగను మహాదేవుడు స్వీకరించాడు.
ప్రతిగృహ్య దదౌ లోకే మానుషే బ్రహ్మవిత్తమ । అత్ర దేవ్యా తపస్తప్తం మహేశ్వరపరీప్సయా
ఆమెను స్వీకరించి, మహాదేవుడు గంగను మానవ లోకానికి ఇచ్చాడు, ఓ బ్రహ్మవిత్తమా; ఇక్కడే దేవీ మహేశ్వరుని కోరికతో తపస్సు చేసింది.
అత్ర కామశ్చ రోషశ్చ శైలశ్చోమా చ సంబభుః । అత్ర రాక్షసయక్షాణాం గన్ధర్వాణాం చ గాలవ
ఇక్కడే కాముడు, కోపుడు, శైలం, ఉమా జన్మించారు; ఇక్కడే రాక్షసులు, యక్షులు, గంధర్వుల మధ్య, ఓ గాలవా,